Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ненецтэр

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Arrow-Right.png
Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга

Ненецтэр (ненец. ненэй ненэч (тылыттан тылыгар — «дьиҥнээх киһи»), хасово, нещанг; эргэрбит ааттара — самоедтар, дьураактар, нууч. не́нцы) — ахсааннарынан уонна сирдэрин хабыытынан саамай элбэх ахсааннаах самодий омуктарын этническэй бөлөҕө. Самодий омуктарыгар, ону тэҥэ, энцтар, селькуптар уонна нганасаннар киирэллэр.

2010 сыллааҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис кэмигэр 44 640 ненец бэлиэтэммитэ, онтон 2021 сыллаахха — 49 646.

Ненецтэр Арассыыйа хоту өттүгэр, Хотугу Муустаах далай Евразия өттүнээҕи кытылыгар уонна Арҕаа Сибииргэ Хотугу Двина төрдүттэн Енисей төрдүгэр диэри олороллор. Ону тэҥэ ненецтэр кыра бөлөхтөрө Ханты-Манси автономиялаах уокуругар, Мурманскай уонна Архангельскай уобаластарга, Коми Өрөспүүбүлүкэтигэр олороллор.

Ненецтэр сүрүн дьарыктара — хотугу табаны иитии. Кыыллары аска-үөлгэ, көлүүргэ тутталлар уонна сылы быһа көһөллөр: кыһын соҕуруу, сайын хоту. Ону тэҥэ норуот булдунан, балыктааһынынан дьарыктанар.

Ненецтэр икки этнографическай бөлөххө арахсаллар: туундара уонна ойуур. Бу бөлөхтөр дьиэ кэргэн уонна клан структураларынан, түөлбэ тылларынан уонна култуураларыгар уратылаахтар. Үһүс бөлөх ненецтэр уонна коми-ижемецтар булкуспуттарыттан үөскээбитэ. Кинилэр бэйэлэрин ненецтэргэ киллэрэллэр, ол гынан баран коми тылынан саҥараллар.

Ахсааннара, тайаан олорор сирдэрэ

Муниципальные образования, в которых доля ненцев превышает 1%, в % по данным переписи 2010 г.
Расселение ненцев в Уральском федеральном округе по городским и сельским поселениям в %, перепись 2010 г.
Расселение ненцев в СФО по городским и сельским поселениям в %, перепись 2010 г.
Расселение ненцев в Ненецком автономном округе по городским и сельским поселениям, в %
Ненецтэр 1913 сыллаахха

Арассыыйа Хоту өттүн төрүт аҕыйах ахсааннаах омуктарыттан ненецтэр саамай элбэх ахсааннаахтар. 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн, Арассыыйаҕа 41 302 ненец олорбут, онтон 27 000 кэриҥэ Ямал-Ненец автономиялаах уокуругар олорбут.

Ненецтэр үгэс буолбут дьарыктара — бөдөҥ ыстааданан табаны иитии. Ямал тумул арыытыгар 500 000 кэриҥэ табалаах хас да тыһыынча ненец табаһыта көһөр. Ненецтэр үгэс буолбут дьиэлэринэн коническай чуум (мя) буолар.

Арассыыйа икки автономнай уокуругун аата (Ненец, Ямал-Ненец) ненецтэри уокурук титульнай омугун быһыытынан ахталлар; өссө биир маннык уокурук (Таймыыр (Долган-Ненец) автономиялаах уокуруга) 2007 сыллаахха суох буолбута уонна Красноярскай кыраай Таймыыр Долган-Ненец оройуонугар кубулуйбута.

Ненецтэр икки бөлөххө арахсаллар: туундара уонна ойуур; бу икки бөлөх араас тыллаах. Туундара ненецтэрэ ахсааннарынан элбэхтэр. Икки автономиялаах уокурукка олороллор. Ойуур ненецтэрэ — 1500 кэриҥэ киһи. Кинилэр Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун соҕуруулуу-илин өттүгэр уонна Ханты-Манси автономиялаах уокуругун — Югра илин өттүгэр Пур уонна Таз өрүстэр тардыыларыгар олороллор.

Арассыыйаҕа ненец ахсаана:

Аҕа ууһун тутула

Ненецтэр икки фратрияҕа (нууч.) (сах. арахсаллар: Харючи уонна Вануйта. Нещ (ойуур ненецтэрэ) 4 фратриянан (биис уустара, биистэрэ) былыр-былыргыттан Аган, Пур, Надым, Таз өрүс тардыытын аттыгар олороллор. Хантый, селькуп уонна коми-зырянскай төрүттээх биистэр эмиэ бааллар.

1 695 сыллааҕы «Книга обдорской самоеди» этэринэн, Харючиларга Харючи, Нгано-Харючи, Сюхуней, Нгадср уонна Ладукай уустара киирэллэр, оттон Вануйта фратриятын уустарынан Вануйта, Луца-Вануйта, Соль-Вануйта, Вэнго, Яр, Сабы уонна Яптик, Соплии Япти уустара буолаллар.

Гыдаҥҥа Харючи фратрия уустарыгар Адер, Евай, Лапсуй, Ненянг, Няруй, Окотэтто, Сусой, Сэротэтто, Сюгней, Тогой, Тусида, Хабдю, Харючи, Хороля, Худи, Хэно, Ядне, Яндо, Яптунай киирэллэр.

Вануйто фратриятыгар Вануйто, Вэнго, Ламдо, Пуйко, Сабы, Яр, Яптик, Яунгад уустара киирэллэрЦитата сыыһата: </ref> диэн сабар тиэк суох эбит.

Этногенез түөрүйэтэ

ДНК

Генетиктэр этэллэринэн, ненецтэргэ ордук тарҕаммыт N1a2b-P43 Y-хромосомнай гаплогруппалар (урут N1b, N2) — 56,8 %, N1a1-Tat (урут N1c) — 40,5 %. Салгыы R1a Y-хромосомнай гаплогруппалар (5 %), I (3 %) уонна Q (1,4 %) буолаллар[6]. Туундара ненецтэригэр N1a2b-P43Y-хромосомнай гаплогруппа өлүүтэ 74 % тиийэр. Бу нганасан (92 %)[7] уонна энец (77,8 %)[8] кэнниттэн саамай үрдүк көрдөрүү. N-P63 ойуур ненецтэрыгар 37,8 % тиийэр. N-P362 туундара ненецтэрыгар 51,1 % тиийэр, N — L1034-23,4 % тиийэр[9].

16311-16356 (U4b1b) митохондриальнай гаплогруппа U4 линията баара, европа хоту өттүгэр да, Сибиир соҕуруу өттүгэр да ненецтэргэ (U4b1b1), б. э. И. IV—III тыһ. миграция процеһыгар урал биистэрэ тарҕаныыларыттан сибээстээх буолуон сөп[10][11].

Страленберг түөрүйэтэ

Саян хайаларын сиригэр-уотугар тыллара өссө соторутааҕыта самодийскай бөлөххө (көр.саян самодийецтара) сыһыаннаах биистэр баалларын быһыытынан Страленберг Саян хайаларын самоедтара хотугу зона абориген самоедтарын сыдьааннара буолалларын, хотуттан самоедтар сорохторо хайа эрэ биричиинэлэр сабыдыалларынан соҕуруу диэки сыҕарыйбыттарын, Саян хайаларыгар олохсуйбуттарын сабаҕалаабыта.

Фишер—Кастрен түөрүйэтэ

Утарыта көрүүнү — хотугу самоедтар (аныгы ненецтэр, нганасаннар, энцтэр уонна селькуптар өбүгэлэрэ) Соҕуруу Сибииртэн ордук хотугу оройуоннарга сыҕарыйбыт Саян хайаларын самоед биистэрин сыдьааннара буолалларын сабаҕалаан устуорук Фишер эппитэ. Фишер бу сабаҕалааһына XIX үйэҕэ улахан лингвистическай матырыйаалынан бигэргэтиллибитэ уонна Кастрен тойоннообут, б.э. бастакы тыһыынча сылыгар, норуоттар улуу көһүүлэрэ диэн ааттанан, самодийскай биистэри түүрдэр Саян хайаларын кыраныыссатыттан хоту диэки үтүрүйбүттэрэ диэн сабаҕалаабыта.

1919 сыллаахха архангельскай хотутун чинчийээччитэ А. А. Жилинский бу түөрүйэни утарбыта[12]. Сүрүн дакаастабыл — маннык көһөрүү айылҕаны туһаныы көрүҥүн эмискэ уларытыыны эрэйиэ этэ, ол кылгас кэмҥэ кыаллыбат. Аныгы ненецтэр табаһыттар, оттон Саян хайаларыгар олорор самодийскай омуктар сири оҥорооччулар (97,2 % кэриҥэ).

Г. Н. Прокофьев түөрүйэтэ

Сэбиэскэй учуонай Г. Н. Прокопьев Фишер-Кастрен түөрүйэтигэр тирэҕирэн, онно сөптөөх көннөрүүлэри киллэрбитэ. Кини сабаҕалыырынан, аныгы ненецтэр, нганасаннар, энецтэр, селькуптар өбүгэлэрэ Саян хайаларын самодий биистэрэ эрэ буолбакка, Обь-Енисей тардыытынан былыр-былыргыттан олохсуйбут полярнай зона сорох абориген биистэрэ этилэр[13].

Ненецтэр бэйэлэрин үһүйээннэригэр өбүгэлэрэ Уһук Хоту кэлэн, олохтоох намыһах сиртэ бииһин көрсүбүттэр, туох эрэ ураты дьоҕурдаах — чуолаан хайа дьыалатын билэр, кэлин «сир анныгар барбыт» диэн ыйыллар. Кэккэ чинчийээччилэр сиртэни Усть-Полуй археологическай култууратын илдьэ сылдьааччылары кытта ситимнээбиттэрэ.

Антропологиятын тиибэ

Антропология өттүттэн ненецтэр ураллааҕы контактнай кыра раасаҕа киирэллэр, бэрэстэбиитэллэригэр европеоидтарга да, монголоидтарга да баар антропологическай бэлиэлэр көстөллөр. Киэҥ сиринэн олохсуйбуттарынан сибээстээн, ненецтэр антропологическай өттүнэн монголоид өлүүтэ илинтэн арҕаа бардахтарын аайы аҕыйыыр сүрүн тенденциятын көрдөрөр кэккэ бөлөхтөргө арахсаллар. Монголоид бэлиэлэрэ ордук ойуур ненецтэригэр бэлиэтэнэр. Уопсай хартыына европеоиднай уонна монголоиднай өрүттэрэ биирдиилээн эрэ бэлиэлэринэн доҕуһуолланар, ол омуктар икки ардыларынааҕы сибээстэринэн да, ненецтэр бөлөхтөрө туспа арахсан олорбуттарынан да быһаарыллар[14].

1671 сыллаахха Парижка «Путешествие в северные страны» диэн суруйуу тахсыбыта, ааптара — Нормандияттан төрүттээх дворянин Пьер-Мартен де Ламартиньер — 1653 сыллаахха Дания Хотугу Эргиэн хампаанньатын суднотынан Нуучча Хоту сиригэр уонна Саҥа Сиргэ тиийэ сылдьыбыта. Ламартиньер ненецтэр тас көрүҥнэрин сиһилии ойуулуур[15]:

«Самоедтар лапландецтардааҕар уонна борандайдардааҕар өссө бөҕө-таҕа, киппэ көрүҥнээхтэр, эмиэ балачча улахан төбөлөөхтөр, сирэйдэрэ — хаптаҕай, муруннара — кэтит уонна сытыы; кинилэр туох да түү үүммэт сирэйдэрэ буор өҥнөөх. Эр дьон таҥаһа — бараан тириитигэр майгылыыр төгүрүк тирии бэргэһэлээхтэр, үрүҥ эһэ тириитэ ыстааннаахтар уонна тобуктарыгар эрэ тиийэр ырбаахылаахтар, истэрин аннынан 4 тарбах кэтиттээх курунан курданаллар; чулкулара уонна атахтарын таҥаһа — эмиэ тирии, түүтэ таһыгар; атахтарыгар гондола курдук икки фут усталаах хаҥкыга маарынныыр хатырык хайыһары кэтэллэр; онтуларынан элбэх хаардаах хайаларга олус түргэнник сылдьаллар. Санныларыгар түөрт атахтаах хара тириини кэтэллэр, уҥа санныларынааҕар хаҥас санныларыгар элбэхтик кэтэллэр, оттон бу тирии үрдүнэн кэһэх иилинэллэр… Самоед дьахталлара эр дьонтон өссө куһаҕан дьүһүннээхтэр; олус күүстэрэ суох эрээри, оҕолорун атын туохха эмэ буолбакка, сымсатык бултуурга үөрэтэргэ олус кыһаналлар. Эр дьон курдук таҥналлар, арай ырбаахылара арыый уһун, санныларыгар тирии иилиммэттэр; бэргэһэлэрэ адьас биир, ол гынан баран баттахтарын биир суһуох гына өрүнэллэр, аллараа өттүнэн туос лиэнтэнэн бааналлар, суһуохтара кэннилэригэр субуллан түһэр. Ох саанан, оноҕоһунан сэбилэммит дьахталлар эр дьону кытта тэҥҥэ бултууллар…»

Тыллара

Ненец тыла ураал тылларын (нууч.) (сах. дьиэ кэргэнин самодийскай бөлөҕөр киирэр уонна икки түөлбэ тылтан турар — туундара, арҕаа уонна илиҥҥи саҥаларга арахсар, уратылара бэйэ-бэйэлэрин өйдөһүүлэригэр мэһэйдээбэт, оттон ойуур түөлбэ тыла, фонетическай састаабынан уратылаах, туундара түөлбэтин дьонун кытта кэпсэтиини уустугурдар. Ойуур түөлбэ тыла эмиэ кэккэ саҥаларга арахсар.

Астара

Ненецтэр табаны ииттэн эт, сыа ылаллар. Таба этин үксүн тууһуллар — бу харайыы биир саамай судургу көрүҥэ: маннык эти сиикэйдии да, ыыһаммыты да, хатаран да сииллэр. Ненецтэр рационнарыгар сибиэһэй быар, бүөр, таба хаана бааллар, күндү астарынан тыл, сүрэх, ис буолар.

Уһук Хоту дойду тыйыс усулуобуйатыгар тыыннаах хаалар наадаттан хоту дойду олохтоохторо хааннаах сиикэй эти сии үөрэхтээхтэр. Бу амтаннаах ас эрэ буолбакка, эт-сиин битэмииннэргэ наадыйыытын толуйар, ордук С уонна В2, онтон таба этигэр сөптөөх ахсаана баар, онон ненецтэр хаһан да цинганан ыалдьыбаттар.

Таба этин таһынан ынах уонна сибиинньэ этин, муора кыылын этин, ону таһынан тууһа суох уу балыгыын сииллэр: чорбоҕору, майаҕас, сордоҥу, тууччаҕы. Ону, сүрүннээн, ууга эбэтэр бэйэтин сүмэһинигэр буһараллар.

Таба ыстаадатын олохтоохторо сабыылаах уокка буспут таба этин олус сөбүлүүллэр — шашлык курдук эрээри, маринуйдамматах. Ненецтэр сөбүлүүр аһылыктарынан тоҥ балык, тоҥ таба этэ уонна быара, сэлиэйдээх миин, хааннаах блинылар, сүмэһинигэр буспут макароннаах эт буолар.

Гарнирга макарон оҥоһуктары эбэтэр рииһи ордороллор, оҕуруот аһын олус сэдэхтик тутталлар.

Хоту дойду нэһилиэнньэтин таптыыр утаҕынан чэй, ону таһынан отон, моруоска, черника компоттара уонна муорустар; кисиэл буолар.

Оруос килиэби ордороллор.

Хаһаайыстыбаннай култууралара

Ненецтэр сүрүн дьарыктара — таба иитиитэ, булт уонна балыктааһын

Таба иитиитэ

Ненецтэр былыр-былыргыттан бэйэлэрин «таба оҕолоробут» диэн ааттаналлар — олохторо барыта табаны кытта сибээстээх. Ыстаадаҕа саамай бастыҥ, бөдөҥ таба бас-көс буолар. Ненецтэр менаруй диэн ааттыыллар. Бас-көс таба хаһан да көлүүргэ туттуллубат. Сыарҕанан айанныырга уонна таһаҕаһы таһарга көлүүргэ анаан үөрэхтээх табалар бааллар. Кыһын үс-түөрт таба туттуллар, сайынын түөрт-биэс таба туттуллар. Инникилиир таба уҥуоҕунан улахан, күүстээх уонна киһи хамаандатын өйдүүр. Ненец тылынан инникиһит таба нензаминдя диэн ааттанар. Ону тэҥэ табаны сааһынан уонна ууһунан араараллар. Атыыр таба — хор, ньирэй — яхадей. Ньирэйдэри алта ыйтан көлүүргэ үөрэтэн бараллар.

undefined

Эдэр табалары — тыһылары уонна атыырдары биир саастарыгар араараллар. Саамай түргэн, тулуурдаах табалары көлүнэн айанныырга тутталлар. Таба сүүрбэ үс саастарыгар диэри олорор. Интэриэһинэйэ диэн, айанныырга соҕотох табалары эрэ тутталлар. Ордук түргэннэр, тулуурдаахтар. Аҥардас биир күн иһигэр бу табалар чэпчэки наартанан 300 км тиийэ айанныахтарын сөп, ол гынан баран хас сүүрбэ биэс биэрэстэ аайы тохтоон сынньаталлар, табаны уулаталлар уонна аһаталлар. Ненецтэр бөдөҥ үөрдээх табаны иитэллэригэр ненец лайката улаханнык туһалыыр, ыта суох таба иитиитэ сатаммат.

Балыктааһын

Оҕолор балыктыылларыгар күөгүнү, тайыыны уонна хохуолу тууну тутталлар. Оттон улахан дьон сайын оҥочолортон илиминэн, муҥханан балыктыыллар. Илими көнөпүлэттэн эбэтэр иирэ талаҕынан өрөллөр. Балыктыы сылдьан ненецтэр балыгы сиикэйдии сииллэр. Кыһын мууһу тоҕо анньан, анньыы, ардьа, туу көмөтүнэн балыктыыллар. Мэҥиэҕэ кыра мас балыктары туттуллаллар. Балык устан истэҕинэ анньыынан үөлэн бултууллар.

Таҥастара

Ненец уонна Ямал-Ненец уокуруктарын уонна Таймыыр айылҕатын усулуобуйалара тыйыс, онон олохтоохтор үчүгэй таҥаһы хаһан баҕарар улахан сыаналыыллар этэ. Кыһын кыыдааннаах тымныыттан, сайынын бырдахтан, оҥоойуттан көмүскүөхтээх.

undefined

Холобур, малица — түүтэ иһигэр тигиллэр, холбуу үтүлүктээх уонна холбуу тигиллэ сылдьар бэргэһэлээх тирии ырбаахы[16]. Олус сылаас уонна киһи этин-сиинин, төбөтүн тымныыттан үчүгэйдик харыстыыр, сирэйин эрэ аһаҕас хаалларар. Түүтэ ис өттүгэр кэтиллэр. Малица түү бүүрүктээх. Сайын ненецтэр эргэ малицаларын үлдьү бэргэһэтин устан баран кэтэллэр, кыһын саҥа малицаларынан сылдьаллар. Оннооҕор чугас соҕус айаҥҥа да кэтэллэр. Малица үлдьү бэргэһэтэ — сава. Сирэй өттүттэн сава быанан тардыллар. Малица сиэҕэр кыыл сүүһүн тириититтэн түүтэ тас өттүгэр тигиллибит үтүлүк — нгоба тигиллэр. Малица хайаан да тирии ни курунан курданар. Кур тас өттүн кыһыл сукунанан сирийэллэр уонна икки-үс эрээт алтан тимэхтэри тигэллэр. Куру ыйана сылдьар алтан сыаптарынан уонна оһуордаах туоһахталарынан киэргэтэллэр. Курга сыаптаах быһахтаах кыыны тигэллэр. Тымныыга, буурҕаҕа уонна ыраах айаҥҥа малица үрдүнэн түүлээх совик кэтэллэр. Совик үлдьү бэргэһэтэ кырса кутуруга кырыылаах. Үксүгэр үрүҥ өҥнөөх буолар, ол гынан баран ойуутун сороҕор саахымат килиэккэтэ гына оҥороллор.

Дьахтар таҥаһа ордук уустук. Бу иннинэн аһаҕас, түү саҕынньах — пана. Саҕынньах үөһээ өттө хара уонна маҥан таба тыһыттан тигиллэр. Аллараа өттө кырса буолар, түүтүнэн таҥнары тигэллэр. Сиэҕэр үтүлүктэри тигэллэр. Паналары түүлээх мозаиканан, киистэлэринэн уонна өҥнөөх сукунанан кырыылаан киэргэтэллэр. Саҕынньах тэллэхтэрин тирии быаларынан бааналлар. Пана үрдүнэн оһуордаах сукуна таҥас кэтэллэр. Тас таҥаһы алтанынан, киистэ киэргэллээх уһун курдарынан курданаллар. Дьахтар бэргэһэтэ — түүлээх сава туспа тигиллэр. Эр киһи таҥаһыттан уратыта, саҕынньаҕы кытта холбоммот.

Туттар сэп-сэбиргэл уонна айан көлөтө

Туттар тэриллэрэ

Хас чуум аайы туттар тэрил барыта баар: быһах, сүгэ, бүргэс уо. д. а. Эр киһи барыта мас ууһа, болуотунньук, тирии таҥастааччы, илим баайааччы, скульптор уонна ювелир этэ. Туттар сэбиргэлтэн сүгэни, эрбиини эрэ нууччалартан атыылаһаллара, атыны барытын бэйэлэрэ оҥороллоро.

Наарта

Наарталар — туундараҕа саамай наадалаах айан көлөтө. Балачча түргэнник айанныыллар. Наартанан кыһын да, сайын да айанныыллар. Наартаҕа табаны көлүйэллэр уонна хорейынан салайаллар. Хорей диэн биэс миэтэрэҕэ диэри уһуннаах, төбөтүгэр муос шариктаах эбэтэр тимир төбөлөөх остуолба. Хорейы хаҥас илиилэригэр ыга тутан, уҥа илиилэригэр тэһиини тутан олороллор. Көлөһүн алтан тиэрбэстэринэн, чуорааннарынан уонна киистэлэринэн киэргэтэллэр. Тастан олус кэрэтик, уратытык көстөр.

Ненецтэр чуумнара

Ненецтэр бары былыр-былыргыттан чуумҥа (мя) олорбуттара, үгүстэрэ билигин да олороллор. Ненецтэргэ бу — дьиэ кэргэн олоҕун бүтүннүүтүн киинэ, бүтүн аан дойду.

undefined

Дьиэ кэргэн төһөнөн баай да, соччонон чуумнара эмиэ улахан буолар. Дьадаҥылар чуумнара сытыы төбөлөөх, оттон баай ненецтэр чуумнара төттөрүтүн — мултугур буолар.

Чууму ураҕастарынан туталлар, онуоха түөрт уон ураҕас наада. Онтон ураҕастары холбуу тигиллибит таба тириитинэн бүрүйэллэр, ону ненецтэр ньук диэн ааттыыллар. Таба тириитин биир кэлим гына тигэллэр, онтон ураҕастар үрдүнэн саба тардаллар. Чуумҥа тиийэр гына 65-тэн 75-гэ диэри таба тириитэ наада. Бэс ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри кыһыҥҥы ньуктары сайыҥҥы ньуктарга уларыталлар. Чуум диаметра 8 миэтэрэҕэ тиийэр, онно 20-чэ киһи батыан сөп.

undefined

Чуум иһинээҕи мал-сал барыта туспа миэстэлээх уонна оруоллаах. Киин өһүө мас — ытык симзы. Өһүө маска сэттэ аймах-уруу иччилэр төбөлөрүн ыйыыллар. Ойуун чуумун симзыта минлей (нууч.) (сах. диэн ытык көтөр киэргэл ойуулаах. Симзы устун холумтан буруота үөһээ, чуум үөлэһинэн тахсар. Номоххо кэпсэнэринэн, бу ытык маһынан сэрииһит дьон сэриигэ көтөллөрө.

Симзы кэтэҕэр ытык сир — си баар. Аҕа эр дьон эрэ сылдьара көҥүллэнэр. Оҕо-дьахтар аймах манна чугаһыыра бобуллар. Манна ытык хоппо турар. Хоппо иһигэр иччилэри — уот, дьиэ-кэргэн, уус араҥаччыларын харайаллар. Ону тэҥэ дьиэ кэргэн мунньуммут баайа, кэриэс мала-сала, саа-саадах, туттар тэриллээх хоппо ууруллар. Маны барытын ыал аҕата эрэ бас билэр, атыттар тыытыа суохтаахтар.

Дьахтар өттө не — си утары — аан таһыгар. Дьахтар күннээҕи түбүгүнэн дьарыгырар сирэ.

Ортоку — не уонна си икки ардыгар, утуйар сир. Бас өттүгэр ымыылаах уонна быһахтаах куру уураллар. Эр киһи дьахтар саҕынньаҕынан саптар.

Сайын утуйар сири сиидэс быыстыыллар. Быыһы түүн эрэ тутталлар, күнүс сэрэнэн суулаан баран сыттыгынан туттараллар. Оҕолор төрөппүттэрин аттыгар сыталлар. Симзаттан салгыы ыал буола илик улахан уолаттар, салгыы кырдьаҕастар уонна дьиэ кэргэн атын чилиэннэрэ, ону таһынан ыалдьыттар сыталлар. Чуум иһэ олус буруолаах буолар, ол гынан баран сайын буруо бырдахтан үчүгэйдик быыһыыр.

Чууму үксүн дьиэлээхтэри кытта биир сиртэн биир сиргэ көһөрөллөр, онон чуумҥа орон да, ыскаап да суох. Миэбэлтэн кыра остуол эрэ баар — толь уонна хоппо.

Көһө сылдьар электростанциялар кэлиэхтэрин иннинэ чууму сырдатарга ыһыырынньыктары тутталлара. Иһиккэ балык сыатын кутан оҥороллоро, битиилин уматаллара. Кэлин кыраһыын лаампалар баар буолбуттара. Атах таҥаһын, тас таҥас хаарын тэбэнэргэ киирэр ааҥҥа мас өтүйэ ууруллар.

Кыра оҕолор чуумҥа биһиккэ сыталлар. Урут кыра оҕону төрөөтөҕүн утаа тута биһиккэ угаллар уонна хаамтаҕына эрэ биһигин туттан бүтэллэрэ. Биһик түгэҕэр мас эрбэһин уонна кураанах муох угаллар. Оҕо суутун таба уонна кырса тириитинэн оҥостоллор. Оҕону биһиккэ анал быанан кэлгийэн кэбиһэллэр. Эмтэрээри гыннаҕына ийэтэ оҕотун биһиктэри тэҥҥэ ылар. Маннык биһиктэри бүгүн да тутталлар.

undefined

Сыстыганнаах ыарыыттан, дьаҥ кэмигэр дьиэ кэргэн барыта өлбүт чуумун өһүөтүн кэрдэн баран сиргэ охторон кэбиһэллэр. Ол эрэн өлбүт киһини үксүгэр өлбүттэр эйгэлэригэр туттарыгар наадалаах малын барытын иһигэр уган анал хоруопка көмөллөр.

Чуум олоҕун быраабылалара

Дьахталларга

Дьахтар бас билиитэ — холумтан, оһох. Үгэс быһыытынан дьахтар эрэ оһох өһүөтүн, оһох күрүчүөгүн таарыйыан сөп. Оттор маһын хомуйар, хайытар, киирэр ааҥҥа кыстыыр, куурдар, уот оттор. Кини уоту кытта кэпсэтэн, мас тыаһын, буруотун, күүһүн-уоҕун, төлөн өҥүн-дьүһүнүн туһунан билгэлиир. Чуум киирэр аантан ураты өттүн барытын дьахтар бас билэр.

Эр дьоҥҥо

Эр киһи чум иһигэр киирэригэр атах таҥаһын, тас таҥаһын хаарын тэбэнэр. Тас таҥаһын устан баран наарталарга хаалларар. Дьиэҕэ киирээт, эр киһи дьиэҕэ кэтэр кисатын, дьиэ малицатын кэтэр.

Ыалдьыттарга

Ыалдьыт эр дьону чуум ортотуттан симзаҕа диэри сытыараллар. Ыалдьыт дьахталлары чуум ортотуттан тахсар аан диэки тэллэхтииллэр. Ыалдьыт хонор сирэ кинини төһө ытыктыылларыттан тутулуктаах.

undefined

Ненецтэр филателияҕа

1933 сыллаахха ССРС-ка «ССРС норуоттара» диэн пуочта мааркаларын этнографическай сиэрийэтэ тахсыбыта. Олор ортолоругар ненецтэргэ анаммыт маарка баара.

Биллиилээх ненецтэр

  • Анастасия Лапсуй — сэбиэскэй ненец киинэ режиссера, сценарист уонна радиожурналист.
  • Прокопий Явтысый — ненец поэта, худуоһунньук, уопсастыбаннай диэйэтэл.
  • Василий Ледков — ненец поэта, прозаик, тылбаасчыт.
  • Алексей Пичков — ненец поэта, суруйааччы, суруналыыс.
  • Антон Пырерка — ненец бастакы лингвист-учуонайа, тылбаасчыт, фольклорист, литератор.

Галерея

Ненецтэр (самоедтар) 1914 сыллаахха
Ненецтэр
Ненец автономилаах уокуруктара
Сайыҥҥы таҥастаах самоед дьахтара
Самоед кыыһа
Мезен самоедтара
Дьураак

Быһаарыылар

  1. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2026.
  2. ↑ Перепись-2010. По регионам. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2026. Архивировано 20 Алтынньы 2017 года.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Данные Всероссийской переписи населения 2002 года (рус.). Familio. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2026.
  5. ↑ Современные потомки носителей пазырыкской культуры. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2026. Архивировано 10 Бэс ыйын 2018 года. // Древности Алтая. № 10. Межвузовский сборник научных трудов. — Горно-Алтайск: Изд. ГАГУ, 2003. — 142-152. — 177 с.
  6. ↑ Волков В. Г. Древние миграции самодийцев и енисейцев в свете генетических данных. Томский журнал лингвистических и антропологических исследований. № 1 (1). 2013. С. 79—96. Сигэнии күнэ: 28 Балаҕан ыйын 2026.
  7. ↑ Фёдорова С. А. Якуты: генетические реконструкции в сравнении с историческими. Наука и техника в Якутии № 2 (17) 2009. Сигэнии күнэ: 28 Балаҕан ыйын 2026. Архивировано 16 Олунньу 2017 года.
  8. ↑ Additional file 6: Table S5. Y chromosome haplogroup frequencies in Eurasia. (XLSX 22 kb) // Kristiina Tambets et al. Genes reveal traces of common recent demographic history for most of the Uralic-speaking populations. Сигэнии күнэ: 28 Балаҕан ыйын 2026. Архивировано 27 Алтынньы 2021 года. // Genome Biology volume 19, Article number: 139, 21 September 2018
  9. ↑ Татьяна М. Карафет,Людмила П. Осипова,Ольга В. Савина,Брайан Холлмарк,Майкл Ф. Хаммер. Генетическое разнообразие Сибири раскрывает сложное происхождение популяций, говорящих на самоедском языке (англ.) (08 ноября 2018 г.). Сигэнии күнэ: 28 Балаҕан ыйын 2026. Архивировано 28 Сэтинньи 2021 года.
  10. ↑ Деренко М. В. Молекулярная филогеография коренного населения Северной Азии по данным об изменчивости митохондриальной ДНК. // Вестник Дальневосточного отделения Российской академии наук, 2010. Сигэнии күнэ: 28 Балаҕан ыйын 2026. Архивировано 28 Сэтинньи 2021 года.
  11. ↑ Saillard J., Evseeva I., Tranebjaerg L., Norby S. Mitochondrial DNA diversity among Nenets // Archaeogenetics: DNA and the Population Prehistory of Europe / Eds C. Renfrew & K. Boyle. Cambridge: McDonald Institute Archaeol. Res., 2000. P. 255—258.
  12. ↑ А. А. Жилинский. Крайни север европейской Росии. 1919 г. Архангельская губерния | Кольские Карты. www.kolamap.ru. Сигэнии күнэ: 28 Балаҕан ыйын 2026.
  13. ↑ Г. Н. Прокофьев. Этногония народностей Обь-Енисейского бассейна (ненцев, нганасанов, энцев, селькупов, кетов, хантов и мансов), Номадика.ру (23 Ахсынньы 2015). Сигэнии күнэ: 28 Балаҕан ыйын 2026.
  14. ↑ Tatyana Shelomova. Этнонациональные общности России. Электронная библиотека. Ненцы. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 28 Балаҕан ыйын 2026.
  15. ↑ Пьер-Мартин Де Ламартиньер. Путешествие в северные страны. www.vostlit.info ((1653) Издание 1912 г. Часть 2). Сигэнии күнэ: 28 Балаҕан ыйын 2026.
  16. ↑ МА́ЛИЦА / Н. В. Плужников // Ломоносов — Манизер. — М. : Большая российская энциклопедия, 2011. — С. 660. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 18). — ISBN 978-5-85270-351-4.

Литература

  • Logo-bie.svg Бартенев В. В. На крайнем Северо-Западе Сибири: Очерки Обдорского края. — С.-Петербург: Типо-литография М. П. Пайкина, 1896.
  • Бахрушин С. В. Самоеды в XVII в. // Научные труды. М.: Изд-во АН СССР, 1955. Т. 3. Ч. 2. С. 5-12.
  • Logo-bie.svg Борисов А. А. У самоедов. От Пинеги до Карского моря: путевые очерки художника. — Санкт-Петербург: издание А. Ф. Девриена, 1907.
  • Васильев В. И. Лесные энцы // Сибирский этнографический сборник V. М. ; Л., Наука. 1963. С. 33-70.
  • Васильев В. И. Исторические предания ненцев как источник при исследовании этногенеза и этнической истории северосамодийских народов // Этническая история и фольклор. М.: Наука, 1977. С. 113—126.
  • Васильев В. И. Проблемы формирования северо-самодийских народностей. М.: Наука, 1979.
  • Васильев В. И., Симченко Ю. Б. Современное самодийское население Таймыра // Советская этнография. 1963. № 3. С. 9-20.
  • Васильев В. И., Туголуков В. А. Этнографические исследования на Таймыре // Советская этнография. 1960. № 5. С. 128—141.
  • Вербов Г. Д. Лесные ненцы // Советская этнография. 1936. № 2. С. 57-70.
  • Вербов Г. Д. Краткий ненецко-русский и русско-ненецкий словарь. Салехард: Тип. ред. газ. «Нарьяна Нгэрм», 1937.
  • Вербов Г. Д. Пережитки родового строя у ненцев // Советская этнография. 1939. № 2. С. 43-65.
  • Головнёв А. В., Зайцев Г. С., Прибыльский Ю. П. История Ямала. Тобольск; Яр-Сале: Этнографическое бюро, 1994.
  • Головнёв А. В. Говорящие культуры: Традиции самодийцев и угров. Екатеринбург: УрО РАН, 1995.
  • Долгих Б. О. Родовой и племенной состав народов Сибири в XVII в. М.: Наука, 1960.
  • Долгих Б. О. Очерки по этнической истории ненцев и энцев. М.: Наука, 1970.
  • Logo-bie.svg Дунин-Горкавич А. А. Сведения о самоедах Тобольского севера. — Тобольск: Губернская типография, 1918.
  • Дунин-Горкавич А. А. Тобольский Север. М.: Либерея, 1995. Т. 1.
  • Евладов В. П. По тундрам Ямала к Белому острову. Тюмень: ИПОС СО РАН, 1992.
  • Logo-bie.svg Ефименко А. Я. Народные юридические обычаи лопарей, корелов и самоедов Архангельской губернии. — Санкт-Петербург: тип. В. Киршбаума, 1877.
  • Житков Б. М. Полуостров Ямал / Зап. ИРГО. Т. 49. СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1913.
  • Logo-bie.svg Зограф Н. Ю. Антропологический очерк самоедов. — Москва: тип. М. Н. Лаврова и К°, 1878.
  • Зуев В. Ф. Материалы по этнографии Сибири XVIII в. (1771—1772). М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1947.
  • Logo-bie.svg Иславин В. А. Самоеды в домашнем и общественном быту. — Санкт-Петербург: тип. М-ва гос. имуществ, 1847.
  • Logo-bie.svg Инфантьев П. П. Этнографические рассказы из жизни татар, киргизов, калмыков, башкир, вогулов и самоедов. — С.-Петербург: издание А. Ф. Девриена, 1909.
  • Квашнин Ю. Н. Гыданские ненцы: история формирования современной родовой структуры (XVIII—XIX вв.). Тюмень; М.: Тип. ИНИОН РАН, 2003.
  • Курилович А. Гыданский полуостров и его обитатели // Советский Север. 1934. № 1. С. 129—140.
  • Лар Л. А. Шаманы и боги. Тюмень: ИПОС СО РАН, 1998.
  • Лар Л. А. Ямал Хэбидя я" — священные места на Ямале.(недоступная ссылка — история). // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 2004, № 4.
  • Logo-bie.svg Латкин В. Н. Заметки о самоедах. — Санкт-Петербург, 1844.
  • Латкин Н. В. Юраки // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  • Миненко Н. А. Северо-Западная Сибирь в XVII — первой половине XIX в. Новосибирск: Наука, 1975.
  • Обдорский край и Мангазея в XVII в.: Сб. документов / Авт.-сост. Е. В. Вершинин, Г. П. Визгалов. Екатеринбург: «Тезис», 2004.
  • Logo-bie.svg Полторанова Е. А. Самоеды. — Москва: Изд. книжного магазина торгового дома С. Курнин и К°, 1901.
  • Logo-bie.svg Пуцыкович Ф. Ф. Самоеды: Чтение для народа. — Санкт-Петербург: Изд. кн. маг. П. В. Луковникова, 1900.
  • Logo-bie.svg Рахманинов И. Г. Краткое описание образа жизни самоедов и лопарей, народов обитающих в Сибири: о их вере, о жертвоприношении, о присяге, о учителях веры, о женидьбе, о родинах младенцев, о нравах, о жилищах, о одежде; о болезнях и врачевании оных, о погребении и о проч. — Санкт-Петербург: Тип. Рахманинова, 1788.
  • Logo-bie.svg Старцев Г. А. Самоеды (ненча): Ист.-этногр. исследование. — Ленинград.: Ин-т народов Севера, 1930.
  • НЕ́НЦЫ / Сыченко Г. Б.(устное творчество) // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2015.
  • Тарасов В. Сообщение о поездке на полуостров Ямал с ветеринарной экспедицией С. И. Драчинского в 1913 г. // ЕГТМ. 1914. Вып. 24.
  • Терентьев А. Погромы ненцами ясачной казны в 1641 и 1642 гг. // Советская этнография № 5-6. 1933. С. 67-76.
  • Терещенко Н. М. Ненецко-русский словарь. М.: Советская энциклопедия, 1965.
  • Турутина П. Г. Лесные ненцы: Сказания земли пуровской. Новосибирск: Изд-во СО РАН, филиал «Гео», 2004.
  • Хомич Л. В. Современные этнические процессы на Севере европейской части СССР и Западной Сибири // Преобразования в хозяйстве и культуре и этнические процессы у народов Севера. М.: Наука. 1970. С. 28-61.
  • Хомич Л. В. Проблемы этногенеза и этнической истории ненцев. Л.: Наука, 1976.
  • Logo-bie.svg Шренк А. Путешествие к северо-востоку Европейской России чрез тундры самоедов к Северным Уральским горам. — Санкт-Петербург: типография Григория Трусова, 1855.
  • Языки и письменность самоедских и финно-угорских народов // Языки и письменность народов Севера / Ред. Г. Н. Прокофьев. М. ; Л.: Учпедгиз, 1937. Ч. 1. С. 5-52.
  • Фельдман И. «Кухня народов СССР»
  • Logo-bie.svg Янгасова Н. М. Ненецкие сказки и эпические песни сюдбабц", ярабц". — Томск: издательство Томского университета, 2001.
  • Ненцы // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3
  • Ненцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8
  • Ненцы // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3 Архивная копия от 29 Сэтинньи 2014 на Wayback Machine
  • Традиции и новации в культуре ненецкого этноса, Г. П. Харючи

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар