Фольклор

«Фольклор» термини (ааҥл. folk-lore — «норуот муудараһа»^[2][3]) аан маҥнай аангыл учуонайа Уильям Дж. Томс 1846 сыллаахха, норуот уус-уран (үһүйээн, үҥкүү, муусука онтон да атын) ону тэҥэ материальнай (дьиэ-уот, иһит-хомуос, мал-сал, таҥас-сап) култууратын бэлиэтииргэ туттубута. Билим официальнай терминин быһыытынан Британия болкулуор уопсастыбатынан билиниллибитэ (ааҥл. The Folklore Society).

Араас кэмнэргэ, араас дойдуларга болкулуор диэн норуот айымньытын бары өттүттэн көрөн, ону тэҥэ, кыараҕас өйдөбүлүгэр «норуот тылынан айымньытын» быһыытынан^[2]" өйдүүллэрэ. Болкулуору феодал уопсастыбатыгар үгэс буолбут бааһынай култууратынан, кэлиҥҥи кэрдиис кэмҥэ уопсастыба устуоруйатыгар хаалбыт бааһынай эйгэтин курдук билинии тарҕаммыт; ол тэҥэ болкулуор быһыытынан хайа баҕар бэйэ айымньыта, бэйэ айар үлэтэ ааҕыллыан сөп (аныгы куорат болкулуора (нууч.) (сах.), ол иһигэр биир дьарыктаах субкультурнай бөлөхтөр айымньылара (горняктар, саллааттар, туристар, устудьуоннар болкулуордара) ордук кэрэхсэнэр^[4].

Тылынан айымньы диэн норуот олоҕун-дьаһаҕын, көрүүтүн, баҕатын, ыра санаатын көрдөрөр уус-уран айымньыта; норуот айар, норуокка тарҕанар поэзията (үһүйээннэр, ырыалар, өс хоһооннор, частушкалар, көрдөөх кэпсээннэр, остуоруйалар, эпос), норуот муусуката (ырыалар, норуот матыыптара уонна пьесалара), тыйаатыра (драмалар, сатирическай пьесалар, куукула тыйаатыра), үҥкүү. Болкулуор литэрэтиирэттэн уонна аныгы кинигэ култууратыттан уратыта — үгэскэ уонна билиини тылынан тиэрдэргэ олоҕурара буолар. Болкулуору илдьэ сылдьааччыларынан тыа сирин олохтоохтооро, бааһынай дьон буолаллар.

Сорох чинчийээччилэр норуот айымньытыгар туох баар идэтийбэтэх айымньылары барытын, (бэйэ айар айымньытын, ол иһигэр норуот тыйаатырдарын) киллэрэллэр.

Былыр былыргыттан үөскээбит норуот айымньыта — туох баар аан дойду уус-уран айымньытын төрдө-төбөтө, норуот уус-уран үгэстэрин төрүөтэ, норуот бэйэтин хайдах билинэрин, өйүн-санаатын көрдөрөр ньымата.

Болкулуор биирдэмнэринэн, болкулуору бүтүн тиһик быһыытынан ыллахха, ырыа ду, үҥкүү ду, үһүйээн дуу соҕотохтуу буолбакка, норуот айымньыта туспа буолбакка, болкулуор дьайыыта барыта киирэр (сиэрэ-туома киэҥ өйдөбүлгэ). Холобур, хайа баҕарар ырыа, ырыа эрэ быһыытынан буолбакка, туохха анаммытынан көрүллэр — тутулунан, аналынан туохха эрэ сыһыаннаах, туһааннаах^[5]. Үҥкүү, муусука, таҥас-сап, норуот тыйаатыра эмиэ оннук.

Суруга сайда илик аан бастааҥы уопсастыба болкулуора мифологияҕа уонна итэҕэл тиһигэр олоҕурар, манна сиэр-туом үгэстэрэ сүрүн оруолу ылар.

Сурук түҥ былыргы көрүҥнэрэ алгыс, итэҕэл поэзиятын (халандаар, уруу поэзиятын), үһүйээннэр, былыргы номохтор үгэстэрин салгыыллар: литэрэтиирэҕэ болкулуор истиилин үгэстэрэ салҕаналлар: хатылааһын тиһигэ, параллелизм, метафора, тыл оонньуута о. д. а. Ону тэҥэ былыргы суруктар бэлиэр тылынан эрэ толоруллар кыахтара суох буолар (холобур, былыргы египет вельможаларын «автобиографическэй» суруктара уонна киһи өллөҕүнэ ылланар тиэкистэр). Сурук-бичик уонна литэрэтиирэ төрүттэммитин, судаарыстыбаннас уонна атын, ордук уустук итэҕэл тиһиктэрэ сайдар кэмнэригэр болкулуор баар, салҕанар эрээри, үгэс быһыытынан, «классическэй» суолтаҕа, былыргы архаичнай болкулуортан уратылаһан барар.

Былыргы ытык холобурдар, итэҕэл көрүүлэрэ, аан дойдуну ылыныы өйдөбүллэрэ уларыйаллар, тыл үгэһэ кинигэ тылыгар баһыйтарар, тылынан саҥа кинигэ, сурук тылыгар баһыйтарар, сурук тылын нуорматын хатылыыр (ордук үөрүүлээх, өрө күүрүүлээх, тэтимнээх саҥаҕа), ол быыһыгар кинигэ тыла кинигэ аан дойду фольклорнай хартыынатын нуормаларыгар чугаһыыр: тылынан саҥа суругунан саҥа нуормаларын ылынар. Литэрэтиирэ дьайыытыттан ураты, маннык сабыдыалы ордук сайдыылаах норуот болкулуора оҥоруон сөп (холобур, нуучча болкулуора ССРС атын норуоттарын тылыгар)^[6].

Болкулуорга билим көрүүлэрэ уларыйан, болкулуор уопсастыбаҕа оруола литературоведение эрэ өттүттэн буолбакка, антропология уонна социология хараҕынан эмиэ көрүллэр буолан турар.

Үгүс официальнайа суох, каноннамматах болкулуор жанрдара исписэлиистэр болҕомтолоругар тута киирбэттэр. Холобур, кыргыттар таптал туһунан кэпсээннэрэ 1980-с эрэ сылларга жанр быһыытынан билиниллибиттэрэ, ол эрэн ол инниттэн үөскээбит.

Нуучча болкулуора — нуучча норуотун тылынан уус-уран айымньытын хомуур аата. Нуучча болкулуора көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ааптара биллибэт ырыа эбэтэр кэпсэл, үһүйээн буолан бэриллибитэ. Кээмэйэ быыкаа өс хоһоонуттан эпическэй былинаҕа тиийэ улаатар. Нуучча болкулуорун билим чинчийиилэрэ XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар саҕаламмыта — маҥнай В. Н. Татищев, В. К. Тредиаковский уонна М. В. Ломоносов үөрэппиттэрэ. Нуучча болкулуорун сүрүн жанрдара — былина, ырыа, остуоруйа уонна ап тыллар.