Ырыа

Ырыа — поэтическай тиэкиһи мелодияны кытта холбуур, тарҕаммыт вокальнай муусука көрүҥэ. Ардыгар оркестиканан (ону тэҥэ мимиканан) доҕуһуоллланар. Кэҥэс өйдөбүлүнэн ырыа диэн тыл уонна матыып биир кэмҥэ дьүөрэлэһэр усулуобуйатыгар бары ылланар айымньылары түмэр; кыараҕас өйдөбүлүнэн — бу бары норуоттарга баар, музыкальнай-тылынан тутула судургутунан уратылаах кыра хоһоонноох лирическай жанр буолар. Сороҕор тыла да суох буоллаҕына дьон «ырыа» диэн этээччи. Тыла суох буоллаҕына «инструментальнай ырыа» буолар.

Ырыа мелодията тиэкис уопсай уобарастаах ис хоһоонун түмүктүүр уонна ситэрэн биэрэр көстүүтэ буолар. Мелодия уонна тиэкис тутуллара бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаһаллар: кинилэр тэҥ (оттон музыкаҕа биир тэҥ) тутуулартан — строфалартан эбэтэр куплетыттан (үксүн рефреннээх — хос ырыалаах) тураллар.

Ортоку Сергей Зверев оһуохайдыыр.

Ырыа киһи аймах устуоруйатыгар уонна култууратыгар

Ырыа норуот көрүҥэ саамай былыргы, поэтическай айар үлэ туспа формальнай өрүттэрэ — эпическэй, лирическэй уонна драма — өссө да үөскэ иликтэр, тус-туспа категорияларга араарылла иликтэр, атын өттүнэн — музыка билигин да оркестрированиены уонна поэзияны кытта ыкса ситимнээх. Бу конгломерат сайдыыта уонна онтон анал поэтическай элэмиэннэр арахсыылара ырыа историческай поэтикатын үөрэтэр боппуруоһа буолар. Билимҥэ бу эйгэҕэ сөптөөх матырыйаал наар баар буолбат. Былыргы ырыаттан биһиэхэ тиийбит «disjecta membra» олус кэмчи эрээри, кинилэргэ олоҕуран айымньыны хаттаан тилиннэриэххэ наада. Сурукка киирбит тиэкистэр ахсааннара, букатын сүппүттэри кытта тэҥнээтэххэ, олус аҕыйах. Ол эрээри кинилэртэн ылыллыбыт туһааннаах көрдөрүүлэри икки суолунан кэҥэтиэххэ уонна ситэриэххэ сөп:

1. Кинилэри суруйааччылар туоһуларын кытта тэҥнээн көрүү нөҥүө. Ол эрээри суруйааччылар дьыала сиһилиитин быһаарыыга бэрт кэмчитик суруйаллар (ханна тиэкистэр букатын хаалбатах сирдэригэр бу ньыма ырыа ханнык эмэ категориятын ырытыыга сүрүн буолар);
2. Былыргы матырыйааллары элбэх былыргы үгэстэри тутан хаалбыт тыыннаах норуот ырыатын кытта тэҥнээн көрүү нөҥүө. Поэтика чинчийии икки суолун — быһаччы уонна косвеннай — иккиэннэрин туһанар. Кинилэр көмөлөрүнэн ырыа ис устуоруйатын, кырата диэн сүрүн олуктарын, хаттаан тилиннэрии табыллыбыта.

Гусляры, В. М. Васнецов хартыыната, 1899 сыл

Былыргы кэмнэргэ ырыа билигин ситиһэ сатыыр идиэйэлээх уус-уран соруктарыттан ыраах этэ. Былыргы сиэр-туом саамай сүрүн өттө буолан, кини аан бастаан практическай эрэ наадыйыыны толороро; бириэмэ аастаҕын аайы эрэ эстетическай өттө инники тахсан, ырыа уус-уран айымньыга кубулуйбута. Сиэр-туом ирдэбилэ ырыа ис хоһоонун да, тас халыыбын да быһаарара. Кинилэр ис хоһоонноро итэҕэлгэ олоҕуруппут буолара, өрүүтүн үрдүк таһымнаах буолбат этэ, ол туохха анаммыт түгэниттэн тутулуктааҕа (холобур: былыргы гректэр Дионисийдарын араас майгыта). Былыргы ырыалар матыыптара олус судургу этилэр. Ол курдук, бастакы уопсастыбаннай биистэр сорох сибэтиэй гимнэрэ кыратык уларытыллан баран, куруук хатыланар икки-үс эрэ фразаттан тураллара. Ис хоһооно судургутугар толоруута да уустуга суоҕа сөп түбэһэрэ. Примитивнай ырыаны үксүн хорунан ыллыыллара. Толорооччулартан туох да ураты маастарыстыба ирдэммэтэ: былыргы ырыа сүрүн тирэҕэ кини тиэкиһигэр этэ, ол тиэкис өссө да олус боростуой этэ.

Ардыгар ис хоһоонуттан тутулуктаахтык, диалектическай түгэн күүһүрдэҕинэ, биир хор оннугар икки хор тахсара — ити ыллааһыҥҥа эр дьон уонна дьахталлар тэҥҥэ кыттыыларыттан эмиэ тутулуктаах буолуон сөп этэ. Антифонизм, ол эбэтэр хардарыта ыллаһыы, ырыа ис хоһоонуттан тутулуга суох буолуон сөбө. Икки хорунан толоруу бу икки халыыба дьэбэриэй псаломнарыгар, античнай гименейдарга уо. д. а. чахчы баар буола сылдьыбыттара дакаастанар. Ырыаны икки хорунан толоруу тиэкис тутулугар олус улахан оруолу оонньуур: итинник толоруунан параллелизм — былыргы ырыа тутулун биир сүрүн бириинсибэ — быһаарыллар. Икки хор эбэтэр хор аҥаардара ыллыыллара; иккис хор бастакыга синонимнаах, метрическай тутуллаах бүтүн этиинэн хоруйдуура, ол ааспыт чаас сороҕун хабара. Параллелизм ритмическай суолтата, киниэхэ ардыгар сыһыарылларын курдук, суоҕа. Хас биирдии чилиэн ритмичнайдык тутуллубут. Параллельнай чилиэннэр синонимнара уопсайынан поэтическай айар дьоҕур өссө да мөлтөхтүк сайдыбытын быһаарыллар. Ырыаны толорорго иккис хор бастакыга эрэ кыттыспакка, бастакы хор эмиэ саҥа ылламмыт параллельнай паараҕа эргэ санааны куруук тутуһара. Былыргы ырыаҕа идиэйэ уонна уобарас саппааһа букатын кыра этэ. Маннык параллелизм араас төрүттээх ырыаларга көстөр: кинини египтяннарга, индустарга, дьэбэриэйдэргэ, ассирийдарга, славяннарга уонна атын да былыргы уонна саҥа норуоттарга булуохха сөп. Бу аналитическай эбэтэр номинальнай параллелизм буолар, кини параллелизм-тэҥнээһини, синтетическай эбэтэр реальнай параллелизмы кытта туох да уопсайа суох. Синтетическай параллелизмҥа, холобур, тирольскай Schnadahüpfl, итальянскай ritornelli эбэтэр strambotti, греческай дистихтар, испанскай coblas эбэтэр peteneras, литовскай dainas, венецианскай-фриульскай vilotte, былыргы индия Hâla түөрт устуруокалара уо. д. а. тутуллаллар. Синтетическай параллелизм былыргы поэтическай айымньыны быһаарарга эмиэ улахан суолталаах. Бу — логическай комбинация ураты ньымата, уобарастар синтаксистарын туспа халыыба буолар. Кини поэзияҕа билигин даҕаны, урукку дьиҥнээх сыһыаннары санатар кубулуйбат үгэс быһыытынан хаалбыт. Нуучча норуотун поэзиятыгар тарҕаммыт төттөрүтэ тэҥнээһин маннык параллелизмҥа холобур буолуон сөп.

Формулалаах буолуу, ырыа элэмиэннэрин кытаанах майгыта, араас туруктаах эпитеттэр, халыыптаммыт тэҥнээһиннэр, формулалар хатыланыылара — ити барыта олус хойут үөскээбиттэрэ. Былыргы кэмҥэ ырыа олус уларыйа сылдьар халыыптааҕа. Муусука уонна ритм өттө бу хартыынаны ситэрэн биэрэллэрэ; иккиэн өссө да үөскээн эрэр турукка сылдьаллара. Куруук хатыланар музыкальнай тиэмэни саамай судургу тутуллаах музыкальнай речитатив курдук санаатахха сөп. Чопчу мелодия өссө оҥоһуллан тахса илигэ; кинини былыргы саҥа уопсай майгытыгар сөп түбэһэр матыыптаах декламация солбуйара. Араас тылларга «ыллыыр» уонна «саҥарар» диэн тыллар төрүттэрэ биир буолаллара биллэр (холобур, ниэмэстии singen уонна sagen), ити бу дьайыылар бэйэ-бэйэлэригэр чугастарын көрдөрөр; саамай былыргынан саҥаны, эбэтэр, чопчулаатахха, саҥа уонна ырыа ыккардынааҕытын ааҕыахха сөп.

Ырыа тиэкиһэ бэйэтэ логическай охсуулардаах этэ, олорго олоҕуран ритм оҥоһуллара, ол эбэтэр метрическай уонна логическай охсуулар бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэһэллэрэ. Ол кэмҥэ тиэкис музыкальнай элэмиэннэртэн өссө да үрдүктүк турара. Ырыа устуоруйатын бу саамай былыргы кэмигэр хор ортотуттан биирдиилээн ырыаһыт арахсан тахсыыта саҕаланыан сөбө. Муусукаҕа уонна поэзияҕа ордук айар дьоҕурдаах дьон хор ырыаһыттарын кэтиттэн талыллан, баһылаан иһээччи (ниэм. Vorsinger, греч. έξάρχων) буолаллар. Оччоҕо хор, иккис былааҥҥа түһэн, сыыйа музыкальнай тэрил курдук турукка кубулуйар: кини солиска доҕуһуолдьут эрэ буолан хаалар. Оркестическай элэмиэн баһылаан иһээччи дьаһалыттан сороҕор тахсан, хор бэйэтин эйгэтигэр хаалар.

Ырыа тас халыыбын да, ис хоһоонун да өттүнэн салгыы сайдан испитэ. Поэзия эйгэтигэр киирэр тиэмэлэр кэҥээн уонна дириҥээн испиттэрэ. Ырыа итэҕэл сиэрин-туомун кытта эрэ сибээстээх буолара сымнаабыта. Итэҕэл-сиэр ырыатыттан кини ордук киэҥ өйдөбүллээх олох-дьаһай, уопсастыбаннай-историческай ырыаҕа кубулуйбута, онон кыараҕас практическай эрэ соруктары толорбот буолбута. Поэтическай ис хоһоон маннык кэҥээһинэ былыргы уопсастыба социальнай тутула уларыйбытыттан тахсыбыта. Былыргы гректэр аан бастаан Диониска анаммыт дифирамбаларыгар, гимннэригэр бэйэлэрин геройдарын туойан барбыттара; эргэ халыып саҥа ирдэбилгэ сөп түбэһэр саҥа ис хоһоону ылыммыта. Ырыаҕа уобарастар уонна идиэйэлэр сайдыыларын кытта тэҥҥэ тас халыып элеменнэрэ эмиэ тупсубуттара. Ырыаны толоруу уустугуран испитэ, ол бэйэтин уочаратыгар кини халыыбыгар дьайбыта. Үөһэ ахтыллыбыт сүрүн музыкальнай-логическай охсууларга эбии хоһооҥҥо ыраас музыкальнай охсуулар сыыйа сайдан барбыттара. Бу тиһэхтэрэ грамматическай охсуулары кытта сөп түбэһимиэхтэрин сөп этэ, тоҕо диэтэр кинилэр музыка эрэ ирдэбилигэр олоҕураллар. Бу саҥа бириинсип күүһүнэн хоһоон чопчу музыкальнай такттарга, метрическай биидиэмнэргэ арахсар, олор бу айымньыга балачча бигэ буолаллар. Итинэн былыргы хоһоон ритма аҕыйаҕа көннөрүллүбүтэ. Речитатив сыыйа сымнаҕас (тэҥнээтэххэ) мелодияҕа кубулуйбута; муусука тиэкиһи баһыйан барбыта. Сиэр-туом ырыатын устуоруйатыгар үөһэ этиллибит кризис — хор ортотуттан биирдиилээн ырыаһыт арахсан тахсыыта — ырыа ис хоһооно сайдарыгар киэҥ кыаҕы арыйбыта. Былыргы кэмҥэ биллибэтэх ырыалар үөскээбиттэрэ: эротическай, сатирическай, эпическай уонна да атын, сиэр-туом дьайыытын кытта туох да сибээһэ суох ырыалар. Түмүгэр, хор уонна кини корифейын икки ардынааҕы диалог олоҕор драма сайдан тахсыбыта. Ырыа бэйэтэ бэйэтинэн, ис хоһоонунан интэриэһи тардар буолбута, ол ис хоһоон кэм уонна эйгэ усулуобуйатыгар сөп түбэһиннэрэн көҥүллүк уларытыллара. Бу барыта биирдиилээн ырыаһыт сайдарыгар үчүгэй эйгэни үөскэппитэ.

Ырыаһыт хортан арахсыытыгар уонна туспа баран бэйэтинэн буолуутугар ырыа ритмическай, тас халыыбын тутулугар сорох уларыйыылар тахсаллар. Хоһоон муусука күүстээх сабыдыалыгар киирэр, ордук былыргы уһун уонна кылгас аһаҕас дорҕооннорун тутан хаалбыт тылларга (холобур, грек тылыгар). Музыкальнай, ритмическай тутул ырыа тиэкиһигэр көһөрүллүбүтэ; дорҕооннортон музыкальнай такттарга сөп түбэһэр биир тэҥ утумнаах тыл биидиэмнэрэ эбэтэр стопалар оҥоһуллаллара; итинник суолунан тиэкис бэйэтэ музыкальнай майгыланар. Бу тиэкис муусукаттан арахсар түгэнэ буолар. Итинник тутул муусука сүрүн оруолу оонньообот толоруутугар, ол эбэтэр биирдиилээн ырыаһыттар хор көмөтө суох эбэтэр олус кыра көмөлөөх ыллааһыннарыгар сөп түбэһэр. Ырыаһыттар ыллыыр грек эпическай поэмалара итинник бириинсипкэ олоҕуран тутуллубуттара. Түмүгэр, биирдиилээн ырыаһыттар айар үлэлэрэ күүскэ сайдар кэмэ кэлэр. Ити эргэ хор поэзията букатын сүппүтүн туһунан эппэт; кини салгыы баар этэ, ол эрээри соторутааҕыта эрэ хор иһигэр primi inter pares (тэҥнээхтэр ортолоругар бастакылар) оруолун оонньообут саҥа ырыаһыттарга бэйэтин суолтатын сороҕун биэрэргэ күһэллибитэ. Бу эдэр көлүөнэ ырыаһыттарга ырыа тутулугар оҥоһуллубут элбэх реформалары сыһыарыахха сөп. Биирдиилээн ырыаһыттар баар буоланнар эрэ эпос, лирика уонна драма поэзия туспа категорияларын быһыытынан суолталаммыттара; бу ырыаһыттар илиилэригэр эрэ ырыа поэтическай халыыба ис хоһоон дьайыытын күүһүтэр араас өҥнөрүн-дьүһүннэрин ылбыта. Бастакы параллельнай ритмическай биирдэмнэр, саҥа толоруу ньыматыгар сөп түбэспэт буоланнар, биир бүтүн буолан холбоһоллор.

Ол эрээри биирдиилээн ырыаһыттар кэмнэригэр даҕаны параллелизм бэйэтин суолтатын өр кэмҥэ сүтэрбэтэҕэ. Кинини кытта тэҥҥэ поэтическай халыып атын элеменнэрэ эмиэ, урукку үгэс быһыытынан, салгыы баар буолбуттара. Ити кэмҥэ стиль элбэх көстүүлэрэ, дьиҥэр, хорунан ыллааһынынан эрэ быһаарыллар эрээри, билигин ис номохторун сүтэрбит, тоҥон хаалбыт формулалар быһыытынан уонна тас-поэтическай үгэс күүһүнэн эрэ тутуллан хаалбыттара. Маннык былыргы ньымаларга, холобур, араас хос ырыалар киирсэллэр. Кинилэр строфа үс чааска арахсыытыгар (Tripartition, Dreiteiligkeit) олук уурбуттара уонна итинник суолунан эргэ ньыманы саҥа көрүүнэн байыппыттара.

Ырыа поэтиката уонна тыла

Нэһилиэнньэ араас социальнай уонна култуурунай араҥатын ырыаларын уус-уран суолтата араас, кинилэр уус-уран амтаннара эмиэ, киһи аймах устуоруйа сайдыытын араас түһүмэҕэр эстетикатынан быһаарыллар. Үксүгэр лирическэй ырыа поэтикатын үөрэтэр матырыйаал быһыытынан бааһынайдар тылынан ырыалара талыллар.

Психологическай параллелизм олоҕор норуот ырыатын символиката оҥоһуллан тахсыбыта. Символлар бигэ туруктаммыттара уонна ырыа истиилин типичнэй уратыта буолбуттара. Ол курдук, нуучча бааһынайдарын ырыатын символиката Илин Эуропа түһүлгэтин үүнээйитин уонна кыылын-сүөлүн туһанар, ол иһин бэйэтэ туспа майгылаах. Айылҕа ырыаҕа уопсайынан элбэх миэстэни ылар, кини киһи дууһатын туругун уонна иэйиитин тиэрдэргэ көмөлөһөр. Ол эрээри, ырыа биир уратыта баар — айылҕа манна киһи долгуйуутун кытта эрэ сибээстээн бэриллэр: бэйэтэ туспа пейзаж быһыытынан хаһан да көстүбэт.

Ырыа поэтикатыгар эпитет улахан миэстэни ылар. Эпитеты туһаныы дьоҕура манна үрдүк маастарыстыбаҕа тиийэр. Кини ырыа сүрүн тиэмэлэрин уонна түбэлтэлэрин хайдах көрдөрөрү быһаарар; эпитет ырыаһыт уус-уран аан дойдуну көрүүтүн тиэрдэр. Ырыаҕа бэйэтин кытта куруук бииргэ сылдьар, уобараһы кытта ситимнээх туруору (постояннай) эпитет мэлдьи баар буолар. Нуучча ырыатыгар, холобура, маннык эпитеттэр киэҥник туттуллаллар: «ясен сокол» (сырдык мохсоҕол), «поле чистое» (ыраас хонуу), «леса дремучие» (хойуу тыалар), «сабля острая» (сытыы кылыс), «трава шелковая» (солко от), «добрый молодец» (үтүө уол) уонна да атыттар; кинилэр ырыа истиилигэр уратыны биэрэллэр уонна лирическэй ырыа уйулҕатын тылын олоҕо буолаллар. Түмүгэр бэлиэтиэххэ наада: ырыа тыла мэлдьи тыыннаах саҥа буоллар да, элбэх истилистическэй уонна синтаксическай уратылара типизацияламмыт буолаллар, ити үксүн тыл мелодияны кытта ситимнээҕиттэн тутулуктаах.

Софи Жанжамбр Андерсон «Ырыа» (1881)

Олоххо-дьаһахха сыһыаннаах ырыалар

Хас биирдии социальнай бөлөх интэриэһин уонна баҕа санаатын толору көрдөрөр туспа сөбүлүүр ырыалаах. Күннээҕи ырыалар араас түгэннэргэ ылланаллар: үлэҕэ, муҥха уонна илимнэри баайыы кэмигэр, хатыыга, бырааһынньыктарга, төгүрүк үҥкүүгэ, оонньууга уонна үҥкүүгэ, сыбаайбаларга уонна көмүүгэ, үөрүүлээх тэрээһиннэргэ, доҕоттору кытта уонна соҕотох эбэтэр дьиэҕэ уонна уулуссаҕа. Ырыаһыттар араастара салгыы салҕанар: улахан дьон туспа ырыалаах, оҕолор бэйэлэрэ. Түмүккэ, эр дьоҥҥо уонна дьахталларга аналлаах ырыалар бааллар.

Ырыа дорҕоон өттө

Ырыа этигэн ньымаларын систиэмэтигэр доҕуһуол, ритм уонна мелодия киирсэллэр — ити ырыа музыкальнай-тылынан ускуустуба буоларын быһыытынан тахсар. «Судургу норуот» ырыата, ол эбэтэр уопсастыба аллараа араҥаларын ырыата, бэйэтин дорҕоон өттүнэн, инструментовкатынан олус баай, ол эрээри рифманы (хоһоон дьүөрэлэһиитин) сэдэхтик туттар. Оттон туттар да буоллаҕына, ол рифмата чопчута суох эбэтэр судургу, үксүн туохтуур буолар; ордук хоһоон иһигэр дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ көстөр: «Собаки борзые, холопы босые». Ыллааһын кэмигэр хоһоон устуруокаларын бүтүүтэ дорҕоон өттүнэн маарыннаһан тахсар: «Грушу, грушу зелёную, Девушку весёлую».

Веселовскай этэринэн, ырыа рифма үөскээһинигэр психологическай уонна ритмико-синтаксическай параллелизм нөҥүө кэлбитэ. Кинигэ ырыатын сабыдыалынан тылынан айымньы рифманы ордук элбэхтик туттар буолан иһэр. Арҕаа Эуропа норуоттарын фольклоругар рифма үгүстүк көстөр. Нуучча ырыатыгар рифма суоҕа кини строфаларга арахсыбатыгар тиэрдэр. Арҕааҥҥы фольклорнай ырыа, төттөрүтүн, строфаны ордук элбэхтик туттар.

Ырыа ритмикатын баайа олус кэскиллээх, итинэн кини элбэх бэйиэттэр уонна музыканнар айар үлэлэригэр олук уурбута. Өр кэм устата норуот ырыатын ритмиката литературоведтарга таабырын курдук этэ. Ол эрээри биир түгэн — тылынан тиэкис ритма ырыа матыыбын ритмыттан тутулуктааҕа, ол эбэтэр онтон быһаарыллара — учуоттаммытын кэннэ барыта өйдөммүтэ. Германияҕа Вестфаль уонна Вольнер, Арассыыйаҕа Ф. Е. Корш ырыа хоһоонун сокуоннарын бастакынан арыйбыттара (тыл уонна муусука ритмын ситимнэһиитин туһунан санааны өссө Якоб Гримм эппитэ). Нуучча ырыатын кээмэйдэрин эмиэ итинник үөрэтиэххэ наада. Ырыа ритмикатын үөрэтиигэ биир мэһэй баар: фольклорнай суруйууларга кээмэйдэрэ үксүн бэриллибэттэр, ону таһынан кинилэри баар музыкальнай формулаларынан тиэрдэр кыах суох. Тоҕо диэтэр кинилэри уопсай ылыныллыбыт ритмическай быраабылаларга киллэрэр уонна такт арахсыытыгар кыпчуйар табыллыбат. Дьиҥэр, бу ырыалар такт диэни билбэттэр. Ону таһынан, толоруу кэмигэр тиэкис уһатыллыбыт дорҕооннорунан, эбии частицаларынан уонна букатын ураты охсууларынан уратыланар.

Нуучча ырыатыгар ордук киэҥник туттуллар бэйэтэ ураты кээмэйдэрдээх: 2/4 уонна 4/4. 3/4 кээмэй сэдэхтик көстөр. Кини үксүн сиэр-туом, холобур, уруу ырыаларыгар туттуллар. Ол эрээри ырыаҕа хас да кээмэйи холбооһун, бииртэн атынна көһүү уонна төттөрү эргиллии өссө ордук көстөр. Ону таһынан ырыаҕа үөрэтэргэ олус уустук 3/8, 5/8, 5/4 уо. д. а. кээмэйдэр үгүстүк баар буолааччылар. Ырыаҕа биир сокуону быһаарыахха сөп: хоһоон акценнарын тыырыыны музыкальнай метр толорор. Ол аата, тиэкис охсуулаах дорҕоонноругар сөп түбэһэр тыастар музыкальнай метр күүстээх кэмнэригэр түбэһэллэр. Оттон өйдөбүл өттүнэн сүрүн охсуулаах түгэннэр тиһэх дорҕоон уһатыллыытынан бэлиэтэнэллэр, итиннэ олоҕуран ол дорҕоон фраза интонационнай киинэ буолан тахсар.

Ырыа мелодиятын өттүн үөрэтии ритмикатын курдук уустук. Матыып тутулун бириинсибэ судургу. Кини олоҕор мелодияны араас барылларынан хатылааһын сытар. Өскөтүн ырыа строфалардаах буоллаҕына, мелодия барыта строфаттан строфаҕа хатыланар, оттон хос ырыатыгар уларыйар; өскөтүн ырыа параллелизмҥа олоҕуран тутуллубут буоллаҕына, мелодия икки устуруоканы хабар; оттон ити иккиэннэрэ суох буоллахтарына, мелодия устуруокаттан устуруокаҕа хатыланар, устуруока бүтүүтэ аҥаардас түмүктээх, аллара бүтүн ырыа бүтүүтүгэр толору түмүктээх буолар. Бу бириинсиптэр бары норуоттар ырыаларыгар сөп түбэһэллэр, тоҕо диэтэр кинилэр ырыа олуга буолаллар, ол эрээри кинилэр майгылара хас биирдии түгэҥҥэ тыл, метрика, музыка уонна да атын уратылартан тутулуктаах. Нуучча бааһынайдарын ырыатыгар кэллэххэ, кини музыката былыргы, биэс үктэллээх лаадтарга тутуллар. Нуучча ырыата дьиҥнээх көрүҥүнэн биир куоластаах, ол иһин хор ырыатын истиилэ полифоническай: хас биирдии куолас, хас биирдии мелодия бэйэтэ туспа. Кини гармонияҕа ыараханнык бэриллэр, оттон хор ырыалара үксүн унисонунан ылланаллар. Ырыаһыттар тиэмэттэн кыратык туораан мелодияны киэргэтэллэрин эрэ көҥүллүүллэр; бааһынай ырыаһыттар итинник киэргэтиилэри уонна туорааһыннары «подголосоктар» диэн ааттыыллар. Подголосоктар сүрүн мелодияны кытта дьүөрэлэһиилэриттэн үөскүүр гармония балачча дьадаҥы уонна хааччахтаах: ырыа хаһан да саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри араас куолаһынан ылламмат — куоластар чопчу миэстэлэргэ эрэ арахсаллар. Ырыа саҕаланыытыгар уонна бүтүүтүгэр, ону таһынан ортотугар баар буоллахтарына полукаданнарга унисон ирдэнэр. Ону таһынан, ырыа ритмыгар биир такттан атын тактка көһүү баар буоллаҕына, мелодиятыгар мажортан минорга уонна төттөрү көһүү типичнэй көстүү буолар. Түмүктээн эттэххэ, ырыа бары мелодиялара вокальнай төрүттээх буоланнар, кинилэр регистрдара «үөрэтиллибэтэх» куолас бэйэтин кыаҕыттан тутулуктаах.

Араас социальнай бөлөхтөр ырыалара

Биһиги ханнык эмэ норуот — нуучча, француз, испан — ырыатын туһунан эрэ буолбакка, ханнык эмэ кылаас (бааһынайдар, дворяннар, үлэһиттэр уо. д. а.) уонна кэм (орто үйэлэр ырыалара, билиҥҥи кэмнээҕи киэҥник тарҕаммыт ырыалар) туһунан эмиэ кэпсиэхтээхпит. Ол курдук, орто үйэтээҕи куртуазнай ырыа феодаллар ол кэмнээҕи эр киһи уонна дьахтар ыккардынааҕы сыһыаннарын эрэ буолбакка, атын кылаастары кытта сыһыаннарын, кылаассабай идеалларын эмиэ көрдөрөрө; XV—XVI үйэлэрдээҕи бюргердар сентиментальнай ырыалара — кинилэр эйгэлэрин уонна кэмнэрин өйдөбүллэрин; XIX үйэ бүтүүтүнээҕи уонна XX үйэ саҕаланыытындааҕы нуучча куоратын мещаннарын ырыалара — дьадаҥы уонна баай олох, социальнай тэҥэ суох буолуу, дьадаҥы кыыс — кийиит туолбатах баҕа санааларын туһунан туойаллара уонна «жестокай романс» диэн ааттанар тиэмэлэри барытын хабаллар этэ.

Бааһынайдар ырыалара саамай баай уонна элбэх ахсааннаахтар. Бааһынай олоҕо-дьаһаҕа ырыага толору көстөр. Манна бэлиэтиэххэ наада: феодальнай-крепостническай кэмнээҕи бааһынайдар биир сомоҕо социальнай эйгэ этилэр, ол иһин ол кэмнээҕи ырыалар эмиэ бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаһаллар. XIX үйэ бүтүүтүнээҕи — XX үйэ саҕаланыытындааҕы промышленнай капитализм кэминээҕи ырыалар бааһынайдар социальнай өттүнэн дифференциацияларын көрдөрбүттэрэ. Олохтоох баай бааһынайдар бэйэлэрин ырыаларын, оттон дьадаҥылар — бэйэлэрин киэннэрин айаллара. Нуучча бааһынайдарын ортотугар баар утарыта турсуулар частушкаҕа толору көстүбүттэрэ. Бааһынай кэргэннии олоҕун бигэ туруга олох-дьаһах ырыаларын бигэ туругар дьайбыта. Феодальнай кэмнээҕи баай бааһынайдар идеалынан үрдүкү араҥалар — боярдар уонна дворяннар — олохторо этэ, оттон капиталистическай кэмҥэ — баай-дуол, «дьон ортотугар тахсыы» буолбута. Ол иһин бааһынайдар бу өттүн олох-дьаһах ырыалара бояр олоҕун хоһуйаллар, ону тыа сирин дьиҥнээх усулуобуйатыгар көһөрөллөр (холобур, уруу ырыаларыгар). Патриархальнай-кэргэннии олоҕу хоһуйар ырыалар — ити баай бааһынайдар, консервативнай араҥалар ырыалара буолаллар. Дьадаҥылар олохторун ырыалара бырааба суох буолуу, таптала суох кэргэн тахсыы, эрэйдээх дьылҕа уонна да атын туһунан туойаллар. Нуучча бааһынай ырыатыгар олох-дьаһай араас мотивтара олус баайдык көстөллөр.

Бааһынай ырыатыгар сир оҥоруутун устуоруйата эмиэ көстөр. Сиэр-туом ырыаларыгар (сир оҥоруутун магиятыгар) тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтин былыргы судургу таһыма бэлиэтэммитэ, холобур, сир үлэтин бары хаамыытын хабар белорус волочебнай ырыаларыгар. Украина фольклоругар крепостной быраап туһунан ырыалар ордук элбэхтэр, ону таһынан көҥүлү ылыы түмүктэрин — үксүн батрактар (наймиттар) олохторун уонна сир тиийбэт буолуутун туһунан ылланаллара.

Воинскай иэһи толоруу уонна сэриилэр рекрутскай уонна саллаат ырыаларын үөскэппиттэрэ. Рекрутскай ырыалар эдэр уолга хайдах «сүүһүн кырыйбыттарын» эбэтэр хайдах «саллаакка биэрбиттэрин», дьиэтиттэн, таптыыр кыыһыттан эбэтэр кэргэниттэн арахсыытын уонна сулууспа ыарахаттарын туһунан туойаллар. Бааһынайдар рекрутскай ырыаларыгар хаһан да «итэҕэлгэ, ыраахтааҕыга уонна ийэ дойдуга сулууспалааһын» туһунан этиллибэт, төттөрүтүн, «сулууспа» олус ыарахан курдук ойууланар. Саллаат ырыалара үксүн устуоруйаҕа олоҕураллар, тоҕо диэтэр кинилэр чопчу историческай түгэннэри кытта сибээстээхтэр. Ис хоһооннорунан сатирическай буолаллар: табыллыбатах генераллар, офицердар уонна саллаат кырыылаах олоҕун туһунан ыллыыллар. Саллаат ырыаларын үөрэтэргэ биири өйдүөххэ наада: кинилэргэ үөһэттэн кэлэр «державнай» көрүүлэр эмиэ киирбиттэрэ.

Ырыа олоҕо. «Норуот» уонна «уус-уран» ырыалар

Ырыа олоҕо олус уустук, тоҕо диэтэр ырыа тиэкиһэ уонна матыыба бэрт түргэнник уларыйар уратылаах. Фольклор айымньытын быһыытынан, кини биир кэмҥэ элбэх барылларынан тарҕанар, ол барыллар үксүлэринэн социальнай уратылаах буолаллар. Ырыаҕа тиэмэтэ уонна матыыба эрэ бигэтик тутуллар. Атын чаастара барыта уларыйаллар: ити эбэтэр суругунан бигэргэтиллибэтэх буолбатахтарыттан, эбэтэр саҥа усулуобуйаҕа сөп түбэһиннэрэн аналлаахтык уларытыллалларыттан тахсар. Ырыалар арахсаллар уонна бэйэ-бэйэлэригэр контаминацияланан киирэллэр, сорох чаастара саҥа ырыаҕа олук буолаллар эбэтэр атын ырыаларга киирэллэр. Ырыа айахтан айахха этиллэн истэҕин аайы тупсарыллан уонна уларыйан иһэр, сюжеттара уларыйаллар, дьоруойдара уонна быһыы-майгы уларыйар — оччоҕо «эрэ ырыа саҥалыы матыыптаммыта» тахсар. Саҥа ырыалар эргэ ырыалар эстиилэрэ буолбатах, саҥа усулуобуйаттан сибээстээх сайдыы саҥа кэрдиис кэмэ буолар. Саҥа ис хоһоон үксүн эргэ халыыптарга кутуллар, саҥа тиэкис эргэ матыыпка олоҕуран айыллар. Ити частушкаҕа үгүстүк көстөр, ол эрээри «уһун» ырыаларга эмиэ баар буолааччы, ол иһин ырыанньыктарга тиэкис анныгар эбэтэр иннигэр: «итинник мелодия матыыбыгар» диэн суруллара элбэх. Онон хас биирдии ырыа бэйэтэ эрэ туспа оригинальнай матыыптаах буолбат. Лирическай ырыалар баай салаалара сиэр-туом уонна хоровод ырыаларын иһигэр киирэн байаллар, тоҕо диэтэр сиэр-туом уонна хоровод сүтэн-өһөн иһэллэр. Сиэр-туом уонна лирическай ырыа икки ардынааҕы кыраныысса сотуллар, ырыа сиэртэн-туомтан арахсан ыраас лирическай ырыа буолан барар. Ол эрээри лирическай ырыалар, сиэргэ-туомҥа баайыллыбатах буолан, түргэнник уларыйаллар, ону кытта тэҥҥэ ырыа ахсаана кыччаан иһэр. Ырыа биир социальнай эйгэттэн атын эйгэҕэ көһүүтүгэр уларыйыы-тупсарыы күүһүрэн иһэр.

Түмүгэр, фольклорнай ырыа устуоруйатыгар уус-уран суругунан ырыа сабыдыала улахан оруолу оонньообута. Арассыыйаҕа Лермонтов «Колыбельная казачья песня», Пушкин «Под вечер осенью ненастной» уонна «Черная шаль», Кольцов «Не шуми ты, рожь, спелым колосом», Дельвиг «Пела, пела пташечка и замолкла», Мерзляков «Среди долины ровные», Некрасов «Коробейники» айымньытыттан быһа тардыылар («Коробушка» уонна «Катеринушка»), Д. Н. Садовников «Из-за острова на стрежень», С. Ожегов «Чудный месяц плывёт над рекою» уонна «Зачем ты, безумная, губишь» уо. д. а. «норуот» ырыалара буолан хаалбыттара. Бу ырыа-хоһооннор, фольклорнай ырыа тутулун уонна истиилин элбэх уратыларын тутар кинигэ-литэрэтиирэ анал жанра буолаллар, ол эрээри кинилэр тыллара уонна мелодиялара айыллыбыт төрдүнэн биир ситимнээх буолбатахтар: кинилэр аан бастаан хоһоон быһыытынан суруллубуттара, онтон биирдэ муусукуҕа түһэриллибиттэрэ. Ырыа-хоһооннор, үксүгэр муусукалаах буолан баран, «норуокка» кинигэ, анал ырыанньыктар, лубок хартыыналарын суруктара, оскуола, аармыйа, эстрада, оттон хойут дорҕоону таһаарар тэриллэр (патефон, граммофон, магнитофон), араадьыйа уонна телевидение нөҥүө киирбиттэрэ. XIX үйэ ортото Арассыыйаҕа «цыган ырыата» диэн нуучча муусука олоҕор ураты көстүүнэн бэлиэтэммитэ. «Москвитянин» куруһуога — А. А. Григорьев, Т. И. Филиппов, Островскай, Потехин уонна атыттар бу ырыаны олус сэргээбиттэрэ. Бу ырыалар цыган хордара бааһынай ырыаларын, ону таһынан Варламов, Алябьев, Титов курдук композитордар «Вот на пути село большое», «Красный сарафан» романстарын, оттон хойутуу «вяльцевскай репертуар» («Раз полосыньку я жала» уо. д. а.) айымньыларын уларытан оҥоруулара этэ. Ырыа-хоһооннор уонна романстар бааһынай ырыатыгар улахан суолу-ииһи хаалларбыттара. Ол эрээри, бааһынай ырыата сентиментализм уонна романтизм кэмигэр уус-уран өттүнэн үрдүктүк сыаналаныаҕыттан ыла бэйэтэ эмиэ литэрэтиирэҕэ, муусукаҕа, бэйиэттэр уонна композитордар айар үлэлэригэр сабыдыаллаабыта уонна сабыдыаллыы турар. Кинилэр норуот ырыатыгар стилизациялара хойут төттөрү бааһынайдарга төннүбүтэ. Норуот ырыатын үтүктүүнү биһиги Германияҕа Бюргерга, Гетеҕа, Уландка, Гейнеҕа, Штормҥа, Лилиенкронҥа; Англияҕа «Күөл оскуолатын» бэйиэттэригэр: Бернска, Т. Мурга, Кольриджка, Вордсвортка; Арассыыйаҕа XVIII үйэ бүтүүтүн — XIX үйэ саҕаланыытын сентиментальнай оскуолатын бэйиэттэригэр: Дмитриевка, Мерзляковка, Нелединскай-Мелецкайга, Дельвигкэ уонна да атыттарга — романтиктарга, Пушкиҥҥа, бааһынайдартан тахсыбыт эбэтэр кинилэргэ чугас социальнай эйгэлээх бэйиэттэргэ (Алипанов, Цыганов, Кольцов, Никитин, хойут Суриков уонна Дрожжин) булабыт. Гете уонна Пушкин курдук улуу бэйиэттэр бааһынай ырыатын судургутук үтүктүбэтэхтэрэ. Батюшков уонна Пушкин XIX үйэ бастакы аҥаардааҕы бэйиэттэр тылларын-өстөрүн чочуйууга XVIII үйэ бүтүүтүнээҕи уонна XIX үйэ саҕаланыытынааҕы ырыанньыктар суолталарын мээнэҕэ үрдүктүк туппатахтара. Элбэх бэйиэт айар үлэтэ бэйэтин төрдүн ырыаттан ылар.

Ырыаны чинчийии сүрүн өрүттэрэ

Тылынан ырыаны үөрэтии бүттүүн фольклористика сайдыытын кытта ыкса ситимнээх. XVIII үйэ иккис аҥарыгар уопсастыба олоҕо уларыйан, урут өр кэм устата соруйан туоратыллар «норуот ырыатыгар» интэриэс күүһүрбүтэ. Бу процесс сайдыытыгар буржуазия сабыдыала улааппыта көмөлөспүтэ. Буржуазия аристократтар култуураларыгар утары «норуот» култууратын өрө тута сатаабыта, онон «норуот айымньытын» туһунан билими олохтообута. Гердер 1773 сыллаахха аан бастаан «норуот ырыата» (Volkslied) диэн тиэрмини туттубута, ол кэннэ бу тыл билим өйдөбүллэригэр түргэнник киирбитэ.

Перси 1765—1794 сыллардаахха таһаарбыт «Reliques of ancient English Poetry» диэн хомуурунньугун сабыдыалынан, Гердер «Ырыаҕа норуоттар саҥалара» диэн хомуурунньугу бэчээттээн таһаарбыта. Кини бу үлэтигэр араас омуктар ырыаларын киллэрбитэ. Бу өйдөбүлгэ кини феодализм кэминээҕи суругунан литэрэтиирэ пааматынньыктарын, феодализм иннинээҕи таһымҥа турар норуоттар айымньыларын уонна киэҥ араҥаҕа — бааһынайдарга, мещаннарга — тарҕаммыт тылынан ырыалары барытын холбообута.

Норуот ырыатын сэҥээрии бу бастакы кэмигэр космополитизм, ол эбэтэр матырыйаалы аан дойду таһымынан хабар сорук ыккардыгар сылдьыыта баар этэ. Гердер хомуурунньуга Германияҕа эрэ буолбакка, атын да дойдуларга фольклору интэриэһиргиир күүһү таһаарбыта. Кини хомуруунньугун идиэйэлэрэ бэйэтин публицистическай билим үлэлэрин кытта ыкса сибээстээхтэр уонна «Буурҕа уонна икки ардыгар» (Sturm und Drang) диэн хамсааһын кыттыылаахтарыгар штюрмердарга улахан сабыдыалы оҥорбуттара. XVIII үйэ тиһэх чиэппэригэр норуот ырыата суруйааччылар болҕомтолорун күүскэ тардар: эдэр Гёте Страсбурга сылдьан ырыалары хомуйар уонна бэчээттээн таһаарар, оттон Бюргер ырыаны көмүскээн тыл этэр.

XIX үйэ саҕаланыытыгар тылынан уус-уран айымньыга интэриэс националистическай санаалар көстүүлэрэ буолар. Бу кэмҥэ бэйэни норуот быһыытынан билининиигэ, бэйэ национальнай култууратын бигэргэтиигэ дьулуһуу бары эйгэлэргэ бэлиэтэнэр. «Норуот» тылынан литературатын туһунан билим, саҥа үөскээн иһэн, күүскэ сайдар уонна бу санаалары тарҕатааччы буолар. 1806—1808 сылларга Клеменс Брентано уонна Ахим фон Арним норуот ырыаларын хомуурунньугун бэчээттэтэллэр: «Des Knaben Wunderhorn» (иккис таһаарыыта — 1819 сылга). Брентано уонна Арним, хомуурунньугу хомуйар кэмнэригэр, матырыйааллары бэйэлэрин философскай көрүүлэригэр сөп түбэһиннэрэн талыынан эрэ муҥурдаммакка, араас ырыалар строфаларын холбоон, ону ааһан саҥаны эбэн, уларытан оҥорбуттара. Брентано Гриммы кытта мөккүөрүгэр норуот ырыатын «норуот дууһатын» ситэри тиэрдибэт, уус-уран тупсарыыны эрэйэр көрүҥ быһыытынан сыаналыыр романтическай көрүү уратылара ап-ачылаан көстөллөр. Романтическай хомуурунньуктар фольклор устуоруйатыгар улахан оруолу оонньообуттара. Онно тахсыбыт матырыйаал национальнай бэйэни бигэргэтии быһыытынан бэриллибитэ; итинник хайысханан XVIII үйэтээҕи эрдэтээҥи хомуурунньуктар эмиэ ылыныллан бараллар. Гердер Колларга (Dcera Slawy), Челяковскайга (ырыаларын хомуурунньуга), Шафарикка (Slaw Staroz), Карамзиҥҥа, Надеждиҥҥа, Шевырёвка уонна да атыттарга сабыдыаллаабыта итини бигэргэтэр.

Ол эрээри бу хомуурунньуктарга, уонна өссө эрдэ, Volkslied (тылынан поэзия айымньытын быһыытынан «норуот ырыата») уонна Kunstlied (суругунан литэрэтиирэ уус-уран жанрын быһыытынан) сыһыаннарын туһунан боппуруос буккуллан турара. XVIII үйэ бүтүүтүнээҕи — XIX үйэ саҕаланыытыаҕы эргэ хомуурунньуктарга эрэ буолбакка, XIX үйэтээҕи билим таһаарыыларга эмиэ «ырыа» диэн өйдөбүлгэ икки тииптээх айымньылар киирэллэр. Ол курдук, Гастон Парис таһаарбыт французскай хомуурунньугар орто үйэтээҕи Kunstlied айымньылара, холобур, «chansons à personages» уонна «pastourelles» киирбиттэрэ. XV—XVII үйэлэрдээҕи ырыа кинигэлэрин элбэх мотивтара ол кэмнээҕи поэттар лирикаларын кытта: Карл Орлеанскайдыын, Кристина Пизанскайдыын, Маро кэмнээҕилэрин кытта, XVII үйэтээҕи галантнай лириканы кытта толору маарыннаһаллар. XVII үйэ бүтүүтүгэр диэри эргэ ырыа кинигэлэригэр куртуазнай лирика бу уопсай миэстэлэрэ төһөлөөх тарҕаммыттарын Векерлэн холобуруттан көрүөххэ сөп. Кини бэйэтин хомуурунньугун киирии тылыгар (L’ancienne chanson populaire en France XVI et XVII s., 1887) Гастон Парис таһаарбыт хомуурунньугар элбэх ырыа мотивтара усулуобунайдарын быһаччы ыйбыта уонна XVI—XVII үйэлэрдээҕи бэчээттэммит ырыанньыктартан «норуоттуҥу» ырыалары талыам диэн эрэннэрбитэ. Ол эрээри кини бэйэтин хомуурунньугун эмиэ ол курдук характердаах (ол эбэтэр pastourelles уонна chansons à personages) ырыаларынан толорорго күһэллибитэ. Хомуурунньуктарга киирбит орто үйэтээҕи уонна илиҥҥи биирдиилээн лирика «норуот ырыатын» быһыытынан көрүллүбүтэ, онон Kunstlied уонна Volkslied буккуллубуттара.

XIX үйэ бүтүүтэ «норуот ырыата» диэн тиэрмин бэйэтигэр чопчулааһыннары киллэрбитэ. Ол курдук, марксистскай теоретик Поль Лафарг ырыа кылаассабай тутуллааҕын ыйбыта. «Норуот ырыата уопсай өттүнэн олохтоох майгылаах буолар. Сюжет ардыгар тас өттүттэн киириэн сөп, ол эрээри кинини олохтуур дьон тыыннарыгар уонна үгэстэригэр сөп түбэһэр буоллаҕына эрэ ылыныллар. Ырыаны саҥа былаат муодатын курдук соҥнуохха сатаныбат». Фольклор ускуустуба быһыытынан сириттэн-уотуттан арахпат, кини чопчу уопсастыбаннай-историческай формация майгытын кытта сибээстээх. Лафарг этэринэн: «Уруу ырыаларын уонна норуот сиэрэ-туома дьиҥнээх суолтатын өйдүүр туһугар, патриархальнай дьиэ кэргэн хайдах баарынан хаалбыт сиэрин-майгытын билиэххэ наада».

Ырыа көрүҥнэрэ

• Неаполитанскай ырыа
• Ааптарскай, эбэтэр бард ырыата
• Гимннэр
• Историческай ырыалар
• Норуот ырыата
• Эстраднай ырыа
• Романс
• Частушка
• Шансон
• Оҕо ырыата
• Биһик ырыата
• Строевой ырыата
• АХШ штаттарын символлара (ырыалар)
• Рок-музыка
• Поп-музыка

Быһаарыылар

Литэрэтиирэ

• Мухоплева Светлана Дмитриевна Якутские народные обрядовые песни: (Система жанров). — Новосибирск: Наука. Сиб. изд. фирма, 1993. — 110 с.
• Шишмарёв В. Ф. Песня, как явление литературное // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
• А. Новикова, С. Бугославский. Песня // Большая советская энциклопедия: В 65 томах / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1940. — Т. 45 (Перемышль — Пол). — С. 230—239. — 880 с. — 45 500 экз.
• Литературная энциклопедия: в 11 т. / отв. ред. В. М. Фриче, гл. ред. А. В. Луначарский. — М.: Советская энциклопедия, 1934. — Т. 8 (Немецкий язык — Плутарх). — 736 с.
• Песня / В. А. Васина-Гроссман, И. К. Галкина. // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.