Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Рытхэу Юрий Сергеевич

Юрий Сергеевич Рытхэу (чук. Рытгэв; 1930 сыл кулун тутар 8 күнэ[1][2][…], Уэлен[d], Чукотка оройуона[d] — 2008 сыл ыам ыйын 14 күнэ[3][2][…], Санкт-Петербург[4]) — сэбиэскэй, Арассыыйа уонна чукча суруйааччыта, тылбаасчыт, сценарист.

Аан дойдуга саамай биллэр чукча, Хотугу норуоттар устуоруйаларыттан соҕотох аан дойдуга биллэр суруйааччы. Кини айымньыларын төрөөбүт Чукоткатыгар анаабыта. Элбэх омук тылыгар тылбаастанан, араас дойдуларга бэчээттэммитэ. Германияҕа эрэ Рытхэу кинигэлэрин тиража 250 тыһыынчаттан тахса экземплярга тэҥнэһэр[5].

Суруйааччы саамай биллэр айымньыларын ахсааныгар «Саамай кэрэ хараабыллар», «Туман саҕаланыытыгар түүл» романнара уонна «Киттэр бардахтарына», «Сиэгэн суола» диэн кэпсээннэр киирэллэр.

Биография

Юрий Рытхэу 1930 сыллаахха кулун тутар 8 күнүгэр Уэлен диэн Уһук Илин кыраай (билигин Чукотка автономиялаах уокуруга) бөһүөлэгэр төрөөбүтэ[6]. Аҕата булчут, оттон эһэтэ ойуун этэ. Эһэтэ ХХ үйэ саҕаланыытыгар Нью-Йорка ыалдьыттаан баран, онно баар зоопаркаҕа үлэлээбитэ: кини клеткаҕа олорон, «хотугу дьиикэй киһини» ойуулаабыта, уонна Америкаҕа көһөр туһунан толкуйдаабыта. Үөрэхтээх этэ: нууччалыы, ааҥыллыы ааҕара-суруйара[7]. Биир интервьютугар суруйааччы маннык диэбитэ: Эһэм Чукотка биир саамай күүстээх ойууна этэ, кинини үчүгэйдик өйдүүбүн уонна ойуун диэн тугун билэбин. Бу, бастатан туран, олохтоох энциклопедист, билиини харыстааччы"[8].

Төрөппүттэр уолларын Рытгев диэн ааттаабыттар, нууччалыы «умнуллубут» диэн тылбаастанар[9]. Паспорын ылыар диэри бу ааты илдьэ сылдьыбыта. Докумуоҥҥа нууччалыы аата уонна аҕа аата суруллубута, оттон Рытхэу диэн араспаанньа буолбута. Биир остуоруйа этэринэн, Юрий Сергеевич диэн уол пааспарын биэрбит полиция майорун аата, кини эдэр чукчаны кытта аатын «үллэстэрин» утарбатаҕа. Атын барылынан, бу Рытхэу геолог доҕорун аата[5][7].

Рытхэу оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан Ленинград куоракка Хотугу норуоттар институттарыгар үөрэниэн баҕарара уонна төрөөбүт нэһилиэгэр сэттэ сыллаах оскуоланы бүтэрэн баран баҕа санаатын толорорго былааннаабыта, ол эрээри киниэхэ бу үөрэх кыһатыгар направление биэрбэтэхтэрэ — сааһыгар сөп түбэспэтэх[8][10]. Онтон бэйэтэ киирээри санаммыта да, айаҥҥа харчы тиийбэтэх. Харчы мунньарга Рытхэу гидравлическай базаҕа погрузчикка, геологическай эспэдииссийэҕэ үлэһитинэн киирбитэ, Беринг байҕалыгар матрос быһыытынан тахсыбыта, булка кыттыбыта[10].

Ленинградка баран иһэн Анадырга тохтоон, Анаадыр педучилищетыгар үөрэнэ киирбитэ. «Сэбиэскэй Чукотка» оройуоннай хаһыатыгар бэчээттэнэн саҕалаабыта. Онно устудьуон Ленинград учуонайа Пётр Скоригы кытта көрүспүтэ, кини ол кэмҥэ лингвистическэй экспедицияны салайар этэ. Кини көмөтүнэн Рытхэу Ленинградка тиийэр[10][11].

1949 сыллаахха суруйааччы А. А. Жданов аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай университет филология факультетын устудьуона буолбута. Устудьуоннуу сылдьан араас таһаарыыларга, ол иһигэр «Огонёк», «Эдэр дойду», «Уһук Илин», «Смена» ыччат хаһыатыгар уо.д.а. бэчээттэммитэ[10]. 1953 сыллаахха бастакы кэпсээннэрин хомуурунньугун таһаарбыта, «Биһиги кытылбыт дьоно», кинигэ таһыгар Рытхэу диэн араспаанньата эрэ суруллубута[7]. Сыл буолан баран ССРС Суруйааччыларын сойууһугар ылыллыбыта. Онтон өссө 2 сыл буолан баран, 1956 сыллаахха Магадаҥҥа «Чукча сагата» диэн кэпсээннэр хомуурунньуктара бэчээттэнэн, ааптарын сэбиэскэй эрэ буолбакка, омук ааҕааччыларыгар эмиэ биллэр оҥорбута[10]. Онтон Иногиз издательство «Кырдьаҕас Мэмыль бүтэһигинэн күлэр» диэн ааҥыл тылынан бастакы хомуурунньугу таһаарбытыгар, култуурунай политика быһыытынан тас дойдуга тарҕаппытыгар, суруйааччы Эрнест Хемингуэйтан телеграмма ылбыта: «Бу курдук, Рытхэу!»[7].

Университетын бүтэрэн баран, эдэр суруйааччы распределиниянан Магадан куоракка, «Магаданская правда» хаһыакка үлэлээбитэ. Кэлин Ленинградка төннүбүтэ, сыл аайы төрөөбүт дойдутугар сылдьара[5]. 1960-с сылларга ССРС биир биллэр суруйааччыта буолбута. Кини 2 сылга биирдэ романнары таһаарара, сэһэннэри уонна кэпсээннэри бэчээттиирэ[12].

Рытхэу 1967 сылтан бары суруйааччылар съезтэригэр, аан дойдутааҕы форумнарга кыттар, оннооҕор сэбиэскэй делегация састаабыгар тас дойдуга сырыыларыгар сылдьыбыта. Кини араас хамыыһыйалар чилиэнэ, ол иһигэр Арктиканы кытта ситимнээх хамыыһыйаҕа уонна ЮНЕСКО-ҕа үлэлиирин ситиспитэ. Ааҥыллыы ыраастык саҥарар буолан, Америка үнүбэрсиэттэригэр лектор быһыытынан хаста да ыҥырыллыбыта[10].

undefined

ССРС эстибитин кэннэ, суруйааччы кинигэлэрин дойдутугар бэчээттэниитэ тохтообута, онон Нью-Йорка көһөр уонна National Geographic-ы кытта дуогабар түһэрсэр туһунан толкуйдаабыта. Урукку доҕорун, кыргыз суруйааччытын Чингиз Айтматовы кытта көрсүбүтүн кытта барыта уларыйбыта. Чингиз Швейцария таһаарааччытын Люсьен Лейтессы кытта билиһиннэрэр. Кини көмөтүнэн, Рытхэу кинигэлэрэ тас дойдуга бэчээттэнэр буолбуттара уонна аатырбыттара. Сүүсчэкэ тыһыынча кинигэ Германияҕа, Францияҕа уонна Японияҕа бэчээттэммитэ[13].

2000-с сылларга эрэ Чукотка автономнай уокуругун губернатора Роман Абрамович харчытынан Рытхэу айымньылара Арассыыйаҕа кыра таһаарыыларынан бэчээттэнэр буолбуттара да, холку атыыга тахсар кинигэлэр суох этилэр, тоҕо диэтэххэ тираж барыта Чукотка Автономнай уокуругар ыытыллара[14]. Суруйааччы бүтэһик айымньыта, «Суол лексикона», 2010 сыллаахха бэчээттэммитэ[10].

Ю. С. Рытхэу Санкт-Петербург куоракка 2008 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр өр ыалдьан (миелома) өлбүтэ. Кинини Комарово бөһүөлэккэ кэргэнин көмүллүбүт сирин аттытыгар көмүллүбүтэ[10][11].

Дьиэ кэргэнэ

Юрий ойоҕун Галинаны кытта устудьуон сылларыгар билсибитэ. Дьиэ кэргэн үс оҕону улаатыннарбыттар[15].

Наҕараадалара

  • «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (28.10.1967);
  • Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана (07.03.1980)[16];
  • Үлэ Кыһыл Знамята уордьан (16.11.1984);
  • М. Горькай аатынан РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ (1983) «Конец вечной мерзлоты» (1977) романын иһин;
  • Польша култууратын үтүөлээх үлэһитэ;
  • «Гринцане Кавур» норуоттар ыккардыларынааҕы бириэмийэ лауреата (1983, Италия);
  • «Свидетель Мира» норуоттар ыккардыларынааҕы бириэмийэ лауреата (2000, Франция) «Унна» (1992) сэһэнин иһин;
  • Санкт-Петербург Законодательнай Мунньаҕын Бочуоттаах диплома (02.03.2005) — литэрэтиирэҕэ уонна Санкт-Петербург култууратын сайдыытыгар киллэрбит уһулуччулаах кылаатын иһин уонна төрөөбүтэ 75 сылынан;
  • «Хранитель традиций» бочуоттаах бэлиэ (2005, Чукотка АО);
  • Чукотка автономнай уокуругун ытык олохтооҕо[12][13][15][17][18].

Экранизациялар

  • 1973 — «Самые красивые корабли» (режиссёр — Анатолий Ниточкин)
  • 1978 — «След росомахи» (режиссёр — Георгий Кропачёв)
  • 1981 — «Когда уходят киты» (режиссёр — Анатолий Ниточкин)
  • 1994 — «Сон в начале тумана» (режиссёр — Барас Халзанов)[19]

Киинэҕэ кыттыыта

Уус-уран киинэ

  • 1973 — «Самые красивые корабли» — Мрэн, дядя Вэкета[19]

Документальнай киинэ

  • 1982 — «Искусство России»[20]
  • 1992 — «Я есть»[21]

Тэлэбиидэнньэ

  • 1982 — «Клуб путешественников: Путешествие по Чукотке», ЦТ СССР

Аатын үйэтитии

  • Чукотка губернатора Александр Назаров 1998 сыллаахха Рытхэу аатынан литературнай бириэмийэни олохтообута. Кэлин бу бириэмийэ икки сылга биирдэ Хотугу сир суруйааччыларын эрэгийиэннрэ ыккардыларынааҕы күрэхтэһии түмүгүнэн бэриллэр буолбута. Куоҥкуруска Хотугу сир кыһалҕаларын кытта сибээстээх «Проза», «Поэзия», «Публицистика» номинацияларга 100-кэ диэри ааптар кыттар. Кэлин эбии «Оҕо уонна эдэр саас литературата», «РФ Хотугу, Сибиир уонна Уһук Илин олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын култуураларын уонна тылларын харыстааһын» диэн номинациялар киирбиттэрэ. Лауреаттарга харчынан бириэмийэ, диплом уонна морж муоһуттан оҥоһуллубут статуэтка бэриллэр. Харчы кээмэйэ — 30 тыһыынча солкуобай[22][23][24]. Суруйааччы тыыннааҕар күрэхтэһии жюритын бочуоттаах бэрэссэдээтэлинэн буолбута уонна наҕараадалары Анадырь куоракка бэйэтэ туттарара[5].
  • Кулун тутар үһүс баскыһыанньата — Хотугу норуоттар литэрэтиирэлэрин күнэ («Хотугу норуоттар литератураларын күннэрэ» бэстибээл), ол кэмҥэ Рытхэу аатынан бириэмийэни туттараллар[25][23].
  • 2011 сыллаахха Анадырь куорат киинигэр, Ленин пааматынньыга турбут сиригэр, Юрий Рытхэуга боруонса пааматынньык туруоруллубута (скульптор Александр Рукавишников)[13].
  • 2019 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр Анадырь (Угольнай) норуоттар ыккардыларынааҕы аэропордугар Ю. С. Рытхэу аата иҥэриллибитэ[13].
Рытхэу пааматынньыга

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Рытхэу Юрий Сергеевич // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 3 4 Internet Movie Database (англ.) — 1990.
  3. ↑ 1 2 http://www.survival-international.org/news/3315
  4. ↑ 1 2 Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek, Österreichische Nationalbibliothek Record #118876155 // Gemeinsame Normdatei (нем.) — 2012—2016.
  5. ↑ 1 2 3 4 Татьяна Барлас. Юрий Рытхэу. Живое наследие. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2024.
  6. ↑ Рытхэу Ю. С. Дорожный лексикон (Моржовые зубы). — СПб.: Журнал «Звезда», 2010. — 520 с. — С. 113.
  7. ↑ 1 2 3 4 Чукотский мир Юрия Рытхэу. Живая история (4 Атырдьах ыйын 2022). Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2024.
  8. ↑ 1 2 Илья Строгов. Тот, чье имя не осталось скрытым. Жизнь и судьба Юрия Рытхэу. Санкт-Петербургские ведомости (27 февраля 2020). Сигэнии күнэ: 17 Тохсунньу 2024. Архивировано 23 Балаҕан ыйын 2020 года.
  9. ↑ Т. А. Молл, П. И. Инэнликэй Чукотско-русский словарь. — Л.: Государственное учебно-педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР. Ленинградское отделение, 1957. — С. 122. — 194 с.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Рытхэу Юрий Сергеевич. Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2024.
  11. ↑ 1 2 Скончался известный чукотский писатель Юрий Рытхэу. РИА Новости. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2024. Архивировано 15 Ыам ыйын 2008 года.
  12. ↑ 1 2 Биография Юрия Сергеевича Рытхэу. Литературный конкурс им Ю. С. Рытхэу. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2024.
  13. ↑ 1 2 3 4 Михаил Котомин. Самый экологичный писатель: к 90-летию Юрия Рытхэу. Горький Медиа. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2024.
  14. ↑ Юрий Рытхэу: «Анекдоты про чукчу несмешные!» Центр поддержки отечественной словесности. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2024. Архивировано из оригинала 20 Ыам ыйын 2008 года.
  15. ↑ 1 2 Всемирно известному литератору Юрию Рытхэу 8 марта исполнилось бы 90 лет. Магаданская правда (8 Кулун тутар 2020). Сигэнии күнэ: 19 Тохсунньу 2024.
  16. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 7 марта 1980 года № 1708—Х «О награждении писателя Юрия Рытхэу (Рытхеу Ю. С.) орденом Дружбы народов» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 12 (2034) от 19 марта 1980 года. — Ст.216.
  17. ↑ Prix RFI-Témoin du monde. Архивная копия от 25 Кулун тутар 2016 на Wayback Machine prix-litteraires.net
  18. ↑ Постановление Законодательного Собрания Санкт-Петербурга от 02.03.2005 N 83
  19. ↑ 1 2 Юрий Рытхэу. Фильмография. kino-teatr.ru. Сигэнии күнэ: 19 Тохсунньу 2024.
  20. ↑ Искусство России (1982). Net-Film.ru. Сигэнии күнэ: 19 Тохсунньу 2024.
  21. ↑ Я есть (1992). Кинопоиск. Сигэнии күнэ: 19 Тохсунньу 2024.
  22. ↑ Распоряжение администрации Чукотского автономного округа от 30.12.1998 № 256-рз «О создании конкурсной комиссии по присуждению литературной премии им. Ю. С. Рытхэу».
  23. ↑ 1 2 О межрегиональном конкурсе литераторов Севера на соискание премии Ю.С. Рытхэу, Постановление Губернатора Чукотского автономного округа от 20 марта 2000 года №61. Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2024. Архивировано 1 Ахсынньы 2017 года.
  24. ↑ О проведении открытого конкурса на соискание литературной премии им. Ю.С. Рытхэу, Постановление Губернатора Чукотского автономного округа от 20 мая 2002 года №35. Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Сигэнии күнэ: 18 Тохсунньу 2024. Архивировано 1 Ахсынньы 2017 года.
  25. ↑ Постановление администрации Чукотского автономного округа от 28.11.1997 № 282 «О Дне литературы Чукотки».

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар