Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Арассыыйа Уһук Илинэ

Арассыыйа Уһук Илинэ (нууч. Да́льний Восто́к Росси́и) — Арассыыйа илин өттө, Чуумпу далайга түһэр өрүстэр тардыыларын уобаластара, ону тэҥэ Сахалин арыыта, Курил арыылара, Врангель арыыта, Командор уонна Шантар арыылара киирэллэр[1]

2022 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Уһук Илин бэдэрээлинэй уокурукка 8 091 244 киһи олороро, ол эбэтэр АБ уопсай нэһилиэнньэтин ахсаанын 5,56 %[2]. Уһук Илин бэдэрээлинэй уокурук — дойдубут биир саамай дьонун ахсаана аҕыйыы турар эрэгийиэнэ: 1991—2010 сс. нэһилиэнньэтин ахсаана 1,8 млн киһинэн аҕыйаабыт (22 %)[3].

1990-с сыллар саҕаланыыларыттан Чукотка нэһилиэнньэтин үс гыммыт иккитин, Магадан уобалаһа — аҥаарыттан ордугу, Сахалин уонна Камчатка — үс гыммыт биирин, Амур уобалаһа уонна Хабаровскай кыраай — быһа холоон 20-лии % сүтэрбиттэрэ[4].

Арассыыйа Уһук Илинин нэһилиэнньэтин эбиллэр коэффициена − 4,1[5]: Приморскай кыраай −3,9, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ −1,8, Хабаровскай кыраай − 1,3, ЕАО −0,7, Сахалин − 7,8, Магадан уобалаһа − 17,3, Камчатка кыраайа − 6,2, Амур уобалаһа − 6, Чукотка −14,9. Маннык хабаан уларыйбат түгэнигэр Магадан 57 сылынан нэһилиэнньэтэ суох хаалыан сөп, оттон Чукотка — 66 сылынан[5].

Сорох сылыктааһын түмүгүнэн, Уһук Илин нэһилиэнньэтэ 2050 сылга 40 %-нан аччыыра уонна 4 мөлүйүөн эрэ хаалыахтааҕа бэлиэтэнэр[6]. Арассыыйа Уһук Илинэ дойду сирин-уотун 41,1 % ылар, ол эрэн нэһилиэнньэтин ахсаана 5,56 % эбэтэр 8 091 244 киһи. Сылыктааһын быһыытынан, 2010—2050 сылларга арассыыйатааҕы Уһук Илинин уопсай нэһилиэнньэтэ 21,1 % , үлэлиир өттө — 42,5 % көҕүрүүрэ бэлиэтэнэр[7].

Аассыыйа Уһук Илинин иэнэ — 6,9429 млн км², ол эбэтэр Арассыыйа иэнин 42 % ылар.

Уһук Илиҥҥи бэдэрээлинэй уокурук састаабыгар 11 эрэгийиэн киирэр:

  1. Амур уобалаһа
  2. Бурятия өрөспүүбүлүкэтэ
  3. Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа
  4. Забайкалье кыраайа
  5. Камчатка кыраайа
  6. Магадан уобалаһа
  7. Приморье кыраайа
  8. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
  9. Сахалин уобалаһа
  10. Хабаровскай кыраай
  11. Чукотка автономиялаах уокуруга
undefined

Устуоруйата

undefined
undefined

Былыргы үйэттэн нууччалар баһылааһыннарыгар диэри

Б.э.и. I—II тыһыынча сылларга Амур эҥэригэр даурдар, эбээннэр, нивхтар, үдэгэйдэр, ульчилар, орочилар, нанайдар уонна да атын билиэмэлэр олорбуттара. Аөыйах ахсааннаах нэһилиэнньэ сүрүннээн бултаан, балыктаан айаҕын ииттинэрэ. Саамай былыргы палеолит эпохатыгар олорбут билиэмэлэр сирдэрэ Приморьеҕа, Находка куорат сиригэр-уотугар көстүбүттэрэ. Камчаткаҕа таас үйэтигэр коряктар, айналар уонна ительменнар кэлэн олохсуйбуттара. XIX үйэ саҕаланыытыгар Камчаткаҕа эбээннэр олохсуйан барбыттара.

Уһук Илин Бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт исписэлиистэрэ 2021 сыллаахха таһаарбыт үлэлэригэр Илиҥҥи Азияҕа (ол иһигэр аныгы Приморскай уонна Хабаровскай кыраайдар сирдэригэр) олорон ааспыт 8 тыһ. сыл иһигэр олорон ааспыт 166 киһи уҥуоҕун генетическэй чинчийиилэрин түмүгүн бэчээттээрбиттэр. Балары бу сирдэр аныгы олохтоохторун итинник анаалыстарын кытта тэҥнээн көрбүттэр. Уһук Илин соҕуруу өттүн Неолит дьонун генетическэй салаата (бойсман уонна руднин култууралара) кинилэр кэннэ бу сирдэргэ 4 тыһ.сыл кэннэ олорбут дьоҥҥо эрдэтээҥи тимир үйэтигэр (янковскай култуура) салҕаммыт эбит. Өссө тыһыынча сылынан бу салаа хейшу-мохе култууратыгар салҕанара көстөр, ол эрэн баларга Кытай хань култууратын буккааһа баара көстөр, ол орто үйэлэргэ нэһилиэнньэ көһүүтүн түмүгэ буолар. Өссө балтараа тыһыынча сыл кэннэ бу салаа аныгы Приамурье олохтоохторугар — ульчи норуотугар салҕанар[9].

XVII үйэ

VII үйэҕэ Сибиири баһылааһын саҕаламмыта. 1632 сыллаахха Дьокуускай төрүттэмммитэ. Охуоскай байҕалга суудунанан устуу, оччолорго Улуу Лаама байҕалынан аатырара, 1639 сыллаахха сыһыаннаах — Бутальскай остуруоктан барбыт хаһаах дьэһээтинньигин И. Ю. Москвитин этэрээтэ, Алданынан өрө устан ладьяларынан Улья өрүһүнэн түһэн, 1639 сыллаахха алтынньы 1(11) күнүгэр Охуоскай байҕал кытылыгар тиийбит. Манна бастакы нуучча моряктара-чуумпу далай арыйааччылара кыстаабыттар, «плотбище» (верфь) туттан, икки 17-миэтэрлэлээх суудунаны — коча туппуттар. Ол хараабылларынан Иван Москвитин 1640 сыллаахха кытылы аныгы Магадан уобалаһыгар уонна Шантар арыыларыгар диэри чинчийбит уонна 1641 сыллаахха Дьокуускайга төннүбүт[10]. 1645—1646 сылларга В. Д. Поярков Охуоскай байҕалынан Амуур төрдүгэр дощаник-суудунанан сылдьыбыт экспедициятыттан төннүбүт. 1647 сыллаахха Семён Шелковников Улья өрүс төрдүттэн Охуоскай байҕалынан Охота өрүскэ туораабыт уонна бу өрүс түрдүгэр Косой Острожек диэн кыстыгы, Уһук Илиҥҥэ маҥнайгы нуучча пордун — аныгы Охотскайы туппут, ол Уһук Илини баһылааһыҥҥа биир улахан суолталаах түгэн буолбута[11]. Салгыы, XVII үйэ бүтүөр диэри элбэх устуоруйаҕа улахан суолталаах арыйыылар, устуулар буолбуттара, ордук биллэллэрэ:

  • 1648 сыллаахха хаһаах Алексей Филиппов баарыстаах суудунанан Охота өрүс төрдүттэн илин диэки айана уонна Охуоскай байҕал хотугу кытылын ойуулааһынын оҥоруу[12];
  • 1648—1660 сылларга промышленник Ф. А. Попов уонна хаһаах С. И. Дежнёв экспедициялара, кинилэр куочалара Халыма төрдүттэн Камчаткаҕа (сабаҕалаан) уонна Анаадыр остуруогар диэри тиийбитэ[13]. Дежнёв бу айанын туһунан суруйан хаалларбыта Дьокуускайдааҕы архыыптан 1736 сыллаахха эрэ көстүбүт эбит[14];
  • 1651—1652 сылларга хаһаах дьэһээтинньигин М. Стадухин экспедицията шитик суудуналарынан Охуоскай баҥҕал хотугулуу-илиҥҥи кытылларын Пенжина өрүс төрдүттэн Охотскай өрүһүн төрдүгэр диэри чинчийбит.

Салгыы, XVII үйэ ортотугар, нуучча сири арыйааччыта Е. П. Хабаров Дьокуускай остуруогуттан соҕуруу, Зея уонна Амур өрүстэргэ тиийбит, ол тиийэн Кытай Цин империятыгар дань төлүүр биистэри көрсүбүт. Ол туһунан Ерофей Хабаров бэйэтэ маннык суруйан хаалларбыт:

И аз, приказной человек, велел толмачам говорить про государское величество, что «наш государь царь и великий князь Алексей Михайловичь всеа Русии страшен и грозен и всем царствам обладатель; и ни какие орды не могут стоять против нашего государя царя и великого князя Алексея Михайловича всеа Русии и против нашего бою; и вы, князь Гойгудар, да князь Олгодий, да князь Лотодий, будте нашему царю государю и великому князю Алексею Михайловичю всеа Русии послушны и покорны, без драки сдайтесь, и нашему государю ясак давайте по своей мочи; и велит государь вас оберегать от иных орд, кто вам силен». И тот Гойгудар то стал говорить: «Даем де мы ясак богдойскому царю Шамшакану. А вам де се какой ясак у нас? Как де мы бросим последним своим робенком, дитятем, то де мы вам с себя ясак дадим!». И мы, прося у бога милости и государю радеючи, государевой службе поиск чинили ратным обычаем — войною. Крепь учинили болшему оружию — пушкам и стали бить по башням с нижнюю сторону у того города, и из мелкого оружия: из мушкетов, из пищалей — били по них в город.

Амур биистэрэ, нуучча хаһаахтарыттан кыргыллан баран, Цин былаастарыттан көмө көрдөөбүттэр, ол туһунан Хабаров маннык суруйбут:

И стал говорить язык царя богдойского служилой человек Нюлгуцкого города, именем Кабышейка, и тот стал говорити: Яз де вам скажу всю, казаком, свою правду, чего де таить. Про вас пришла де к нам весть осенесь: с усть Шингалу реки приехали де дючерские мужики в Нюлгуцкой город, и пришед де те дючерские мужики к нам, ко князю Исинею, да к Иведакамахе, да Тамфимафе, что де седят в том Нюлгуцком городе посланы от царя богдойского посаженика от Учурвы, и те дючерские мужики росплакались и говорят де, что де «приехали руские люди, и нашу де землю всю вывоевали и вырубили, и жен наших и детей в полон взяли; и мы де своими людми дючерскими и Дючерною землею собирались, и на них ходили, на город напускали не на великие люди, да тут де нас мало не всех побили; и нам де против их стоять не можно, и вы нас обороняйте; а не станете оборонять, и мы им станем ясак давать».

Цин былааһа олохтоохтор көрдөһүүлэрин ылынан, Амуурга сэриилэрин хотууттан суоһуур кутталы төттөрү охсоору ыыппыт. Хас да сылга Амуур сэрии хонуутугар кубулуйбут. Куоһарар ахсааннаах өстөөх сэриитин дьайыытынан нуучча хаһаахтара урукку балаһыанньаларыгар төннөргө күһэллибиттэр:

А того мы, Дмитрей Андреевичь да Осип Степановичь, не знаем, где мы зазимуемся. А в Даурской земли на усть Зеи и на усть Шингалу теми людми сесть не смеем, потому что тут Богдаева земля близко и войско приходит на нас болшое с огненным оружьем, и с пушками, и с мелким оружьем огненным, чтоб государей казне порухи не учинить и голов казачьих напрасно не потерять. И летом по той реке Амуру ходим, и тех иноземцов под государское величество призываем. А которые непослушны и непокорны, и тех громим. А к зиме сплываем вниз. А теми людми, Дмитрей Андреевичь да Осип Степановичь, той земли овладеть не можно, потому что та земля многолюдна и бой огненной.

1649—1689 сылларга Арассыыйа уонна Цин империятын икки ардыгар буолбут Нуучча-кытай бастакы атааннаһыытын түмүгэр Нерчинскэй договор түһэрсиллибитэ, онно олоҕуран, хаһаахтар Цин бырабыыталыстыбатыгар даурдар сирдэригэр тэриллибит Албазин воеводствотын сирин-уотун биэриэхтээхтэрэ. Дойдулар кыраныссалара НЕчин дуогабарынан Горбица өрүс уонна Амур тардыытын ууну араарар хайаларынан ааһыахтааҕа. Кивун уонна Тайкаан систэрин ардынааҕы Охуоскай байҕал кытыла эрэ кыраныыссаламматаҕа.

XVII үйэ бүтүүтэ нуучча хаһаахтара — Атласов уонна Козыревскай Камчатка тумул арыытын чинчийбиттэрэ, XVIII үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйа империятын састаабыгар киирбитэ.

XVIII үйэ

undefined

1724 сыллаахха Пётр I тумул арыыга Витус Беринг салайааччылаах Маҥнайгы Камчаткатааҕы экспедицияны тэрийэн ыыппыт. Экспедиция арассыыйа билимин Сибиир илин кытылын туһунан сыаналаах билиилэринэн байыппыта (чуолаан, аныгы Магадан уонна Камчаатка уобаластарын сирин туһунан), саҥа хаарталар, уһук илин кытыллар чопчу координаталардаах быһаарыыларын, кэлин Беринг аатынан ааттаммыт силбэһии туһунан дааннайдары чопчулаабыта.

1730 сыллаахха арассыыйа бырабыыталыстыбата Иккис Камчаткатааҕы экспедицияны тэрийбитэ. Беринг уонна Чириков салалталаах экспедиция Америка кытылларыгар (чопчу Алеут уонна Аляска арыыларыгар) тиийэр соруктаах этэ. XVIII үйэҕэ Камчатка чинчийиилэринэн Крашенинников, Стеллер, Чичагов дьарыктаммыттара.

XVIII үйэҕэ Саха сиригэр сыылынай старообрядецтары уонна ыраахтааҕы буруйдааһыныгар түбэспит сановниктары ыыталлара, холобур, Головкины.

XIX үйэ

undefined

XIX үйэҕэ Уһук Илини нуучча сири арыйааччылара утумнаахтык баһылаан барбыттара, онуоха Цин империята 1840 сыллаахха маҥнайгы опиум сэриитигэр тардыллан, мөлтөөбүтэ төрүөт буолбута. Дойду соҕуруутугар, Макао уонна Гуанчжоу оройуоннарыгар буола турар Англия уонна Франция холбоһуктаах сэбилэниилээх күүстэрин кытта кыргыһыы үбү-харчыны уонна сэрииһит дьону бэйэтигэр тардыбыта. Кытай хоту өттө туох да көмүскэлэ суох хаалбытын туһанан хаалан, Арассыыйа империята уонна дьобуруопа атын да дойдулара, Цин мөлтөөбүт империятын үллэстиигэ көхтөөхтүк кыттыспыттара.

1850 сыллаахха капитан-лейтенант Г. И. Невельской Амур төрдүгэр тиксэн баран, тиийбит быраабынан байыаннай пуоһу төрүттээбитэ. Цин салалтата бастакы опиум сэриититтэн кыайан өрүттүбэккэ сылдьан, аны тайпин өрө туруутугар болҕомтотун уурбут буолан, Арассыыйа империятын сири баһылыыр талаһыыларыгар тэҥнээх хоруйу кыайан биэрэр кыаҕа суоҕун билэн баран, Невельской Амур төрдүн уонна Татар силбэһиитин Арассыыйа империятын сиринэн-уотунан биллэрэргэ быһаарыммыт.

1854 сыл ыам ыйын 14 күнүгэр Илин Сибиир генерал-губернатора граф Н. Н. Муравьёв, Г. И. Невельскойтан ылбыт Амурга цин сэбилэниилээх күүстэрэ суоҕун туһунан дааннайдарга олоҕуран, өрүһүнэн маҥнайгы устан түһүүнү тэрийбит, ол састаабыгар: пароход «Аргунь», 48 оҥочо тыы, 29 болуот уонна 800-чэкэ киһи киирбит. Бу сырыы Амур алын өттүгэр сэрии сэбин, аһы-үөлү, сэриилэри (Забайкальетааҕы сэриилэр 2-с аттаах биригээдэтин сүүс хаһаагын) тиэрдибитэ. Сэрииһиттэр сорохторо салгыы Камчаткаҕа, Петропавловскайдааҕы гарнизону бөҕөргөтө устубуттара, оттон сорохторо кытайдар сирдэригэр Муравьев Приамурьены баһылыыр бырайыагын олоххо киллэрэ хаалбыттара.

Биир сылынан иккис устуу тэриллибитэ, манна 2,5 тыһыынча киһи устубута. 1855 сыл бүтүүтүгэр Амур алын тардыытыгар бэлиэр биэс нуучча олохсуйбут сирэ баар этэ: Иркутское, Богородское, Ново-Михайловское, Сергеевское. 1858 сыллаахха году правобережье Амур уҥа кытыла Цин империятын кытта түһэриллибит Айгуньнааҕы дуогабар быһыытынан официальнайдык Арассыыйаҕа тиксибитэ.

XX үйэ

Уһук Илин соҕуруу өттө XX үйэ саҕаланыытыгар экономическэй сайдыытытын тэтиминэн, оҥорон таһаарыыга уонна тыа хаһаайыстыбатыгар массыыналары туттарынан уонна олохтоохторун үөрэхтээһининэн Арассыыйаны эрэ буолбакка, АХШ-ны да куоһарара[15].

1917—1922 сылларга Владивостокка кииннээх Украинатааҕы Уһук Илин өрөспүүбүлүкэтэ баара. 1918 сыллаахха Уһук Илин тутулуга суох Сибиир өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар киирэрэ. 1918—1920 сылларга тутулуга суох Забайкальетааҕы Өрөспүүбүлүкэ төрүттэнэ сылдьыбыта. 1921—1922 сылларга Приморье, Камчатка уонна Хабаровскай кыраай сиригэр-уотугар тутулуга суох — Приамурье өрөсппүбүлүкэтэ олохтоммута. 1920—1922 сылларга Уһук Илиҥҥэ (Саха сирин аахпакка) уонна Забайкалье сиригэр тутулуга суох Уһук Илин өрөспүүбүлүкэтэ төрүттэнэ сылдьыбыта.

Физикалыы-географиялыы балаһыанньата

Физическэй географията

undefined
undefined
undefined

Эрэгийиэн соҕуруу өттүттэн Кытайы уонна Монголияны кытта, КНДР-ы кытта уһук соҕуруу, Японияны кытта соҕуруулуу-илин уонна АХШ-ны кытта Беринг силбэһиитинэн хотугулуу-илин өттүнэн кыраныссалаһар. Физикалыы-географиятынан оройуоннаһыҥҥа Уһук Илин үс физикалыы-географиялыы дойдуга арахсар: Хотугулуу-Илин Сибиир дойдута, Амур-Сахалин дойдута, Хотугулуу-Чуумпу далайдааҕы дойду (ону таһынан, сирин сорҕото Орто уонна Соҕурууҥу Сибииргэ сыһыаннаах):

  • Хотугулуу-Илин Сибиир Саха сирин илин өттүгэр сөп түбэһэр (Өлүөнэ уонна Алдан өрүстэртэн илин диэки хайалаах сирэ); Саха сирин сорҕото Орто уонна Соҕуруу Сибииргэ киирэр;
  • Амур-Сахалин дойдута Амур уобалаһын, Хабаровскай кыраай соҕуруутун, Приморье кыраайын уонна Сахалин арыытын ылар;
  • Хотугулуу-Чуумпу далайдааҕы дойду Чукотска автономиялаах уокуругун илин өттүн, Магадан уобалаһын уонна Хабаровскай кыраай хоту өттүн, Камчаатка кыраайын уонна Курил арыыларын ылар[16][17].

Оройуоннаһын атын барыйааныгар Охуоскай байҕал хотугу уонна арҕаа кытыллара Хотугулуу-уумпу далайдааҕы дойдуга буолбакка, Хотугулуу-Илин Сибииргэ киирэллэр.

Уһук Илин 5 чаһыы курдааһыннарыгар киирэр, UTC +8-тан +12 диэри. Арассыыйа киин куоратын Москваны кытта аралдьыһыыта +5, +6, +7, +8 уонна +9 чаас.

Килиимэтэ

Салгынын сыллааҕы орто температурата −15 °C саҕалаан (Арассыыйа Уһук Илинин саамай тымныы сирэ Өймөкөөн сыллааҕы орто температурата −15,5 °C[18]) +7 °C диэри (саамай сылаас сир — Приморскай кыраай Хасан бөһүөлэгэ сыллааҕы орто температурата +7,2 °C[19]), эрэгийиэҥҥэ барытыгар кэриэтэ ирбэт тоҥ тарҕаммыт.

Уһук Илин килиимэтэ араастаах: Саха сирин, Камчатка, Магадан уобалаһын уонна Чукотка хоту өттүлэригэр арктическай уонна субарктическай, Сахалиҥҥа, Еврей уонна Амур уобаластарыгар, Приморьеҕа уонна Хабаровскай кыраайга — муссоннай. Саха сирин улахан өттүгэр уонна Амур уобалаһын хотугулуу-арҕаатыгар сытыы-континентальнай килиимэттээх, Камчаткаҕа уонна Курил арыыларыгар баҥҕал килиимэтэ. Маннык араастаһыы сирэ киэҥиттэн тутулуктаах: хотуттан соҕуруу (4500 км кэриҥэ) уонна арҕааттан илиҥҥэ диэри (2500-3000 км).

Уһук Илин Сибииртэн чыҥха уратыта соҕуруу өттүгэр сытыы муссон, хоту өттүгэр муссоннуҥу уонна байҕаллыҥы килиимэттээҕиттэн, бу Чуумпу Далай уонна Хотугу Азия кураанах сирэ алтыһыыларыттан тахсар. Ону тэҥэ килиимэккэ Охуоскай муора тымныыта уонна Японскай байҕал кытылын кырыытынан устар Приморье тымныы сүүрүгэ дьайар. Онуоха эбии хайалаах сирдэрэ эмиэ килиимэккэ дьайаллар.

Уһук Илин континентальнай оройуоннарын кыһына — соҕуруутугар тымныы, күннээх, аҕыйах хаардаах, хоту өттүгэр — уһулуччу тыйыс, бытарҕан тымныы. Хоту диэки сайына кылгас, кураан, ол эрэн кылгас. Соҕуруу өттүгэр куйаас, сииктээх уонна ордук уһун. Кытыл оройуоннарга кыһынан тымныы уонна тыаллаах-куустаах. Сайына суох кэриэтэ. Саас сыыйа күһүҥҥэ кубулуйар. Соҕуруу кытылга, Приморскай кыраай сорох оройуоннарын аахпатахха, кыһына сылаах, элбэх хаардаах, ол эрэн уһун тымныы сааскылаах, кылгас сөрүүн сайыннаах, уһун уонна сылаас күһүннээх. Кытылыгар кыһыннары-сайыннары циклоннаах, уһун курулас ардахтаах, тайфуннаах, туманнаах. Камчаткаҕа хаарын халыҥа 6 миэтэрэҕэ тиийиэн сөп. Соҕуруу өттүгэр төһөнөн чугаһыыгын да, соччонон сииктээх. Приморье соҕуруутугар үгүстүк салгынын сиигэ 90 % тиийэр, ол иһин кыһын ордук тымныы, сайын ордук куйаас курдук буолар. Уһук Илин сиригэр барытыгар кэриэтэ сөҥүүтүн үгүс ахсаана сайын түһэр, ол түмүгэр өрүстэр уулара туолан, халаанныыр, тутуулар уонна тыа хаһаайыстыбатын сирэ-уота ууга бараллар.

Дойду дьобуруопалы өттүгэр курдук Уһук Илин халлаана «сиэрэй» буолбат, өр кэмҥэ күннээх, ыраас халлаан турар, ол эрэн сайын быыстала суох ардах түһэрэ эмиэ элбэхтэ буолар көстүү.

Приморьеҕа сайын олус хойуу туманнаах буолар, ол үксүгэр олус уһуннук кэлэн түһэр сиппэрэҥ ардаахха кубулуйар. Олохтоохтор маннык халлааны «чили́ма» диэн ааттыыллар, (креветка олохтоох бөдөҥ «уунан тыынар» көрүҥүн аата).

Ону тэҥэ, Уһук Илин соҕуруу уонна киин өттүгэр арыт Монголия уонна Хотугу Кытай кумах куйаардарыттан кэлэр быыллаах буурҕалар буолаллар.

Уһук Илин улахан өттө Уһук Хотуга киирэр эбэтэр онно тэҥнэһэр (Еврей автономнай уобалаһын, Амур уобалаһын, Хабаровскай уонна Приморскай кыраайдар соҕуруу оройуоннарын аахпакка).

Аллараа Уһук Илин куораттарын килиимэтин дааннайдара Москваны, Екатеринбуру уонна Новосибирскайы кытта тэҥнээһинэ бэриллэр, сыллааҕы орто температурата кыччыыр бэрээдэгинэн. Арассыыйа Курскайтан соҕуруу хайа баҕар дьобуруопалыы өттө УИ хайа да сиринээҕэр сылаас.

Куорат Тохс, °C Олун, °C Кул тут, °C Муус уст, °C Ыам ыйа, °C Бэс ыйа, °C От ыйа, °C Атыр ыйа, °C Балаҕ ыйа, °C Алт, °C Сэт, °C Ахс, °C Сыл, °C Муҥутуур тымн., °C Муҥутуур итии., °C Сыллааҕы сөҥүү, мм
Находка −9,3 −5,9 −0,1 6,1 11,0 15,3 19,0 20,6 17,0 10,5 1,8 −6,0 6,7 −25,9 36,0 860
Посьет −9,4 −5,9 −0,2 6,3 11,0 14,9 19,1 21,2 17,0 9,9 0,7 −6,6 6,5 −27,2 36,4 770
Москва −6,5 −6,7 −1,0 6,7 13,2 17,0 19,2 17,0 11,3 5,6 −1,2 −5,2 5,8 −42,2 38,2 707
Партизанскай −12,2 −8,5 −1,9 6,3 11,6 15,6 19,4 20,6 15,1 7,8 −1,6 −9,6 5,3 −29,9 36,6 796
Соҕуруу Курил −4,2 −5,3 −2,4 1,7 5,2 8,6 12,4 15,9 15,1 10,8 4,7 −1,0 5,1 −20,3 30,5 1253
Владивосток −11,8 −8,4 −1,9 5,1 9,8 13,6 17,6 19,8 16,0 8,9 −0,9 −9,1 4,9 −31,4 33,6 840
Пограничнай −14,5 −10,2 −2,7 6,4 12,5 16,9 20,2 20,5 14,5 6,7 −3,6 −11,9 4,6 −36,9 40,9 569
Уссурийскай −17,4 −12,1 −2,6 6,4 12,1 16,5 20,2 21,1 15,5 7,6 −3,1 −12,9 4,3 −45,5 37,9 607
Екатеринбург −12,6 −11,1 −3,8 4,3 11,3 17,1 19,0 15,9 9,8 3,4 −5,8 −11,0 3,0 −44,6 38,8 542
Соҕуруу Сахалин −12,2 −11,7 −5,6 1,7 7,2 11,7 15,5 17,3 13,2 6,5 −1,5 −8,6 2,8 −36,2 34,7 864
Петропавловск-Камчатскай −7,0 −6,3 −3,8 0,3 4,5 9,4 12,7 13,4 10,4 5,5 −0,8 −5,1 2,8 −31,7 30,0 1166
Хабаровскай -20,0 -17,3 −6,4 4,8 12,4 18,1 21,3 19,9 13,7 5,1 −7,2 −17,3 2,4 −40,0 36,4 684
Биробиджан −22,2 −16,5 −6,4 5,4 13,0 18,9 21,1 19,2 12,8 3,9 −9,2 −18,8 1,9 −43,7 39,9 682
Новосибирскай −16,5 −14,8 −7,6 2,3 11,8 17,1 19,4 16,6 10,2 3,1 −6,9 -14,0 1,7 −46,3 36,6 460
Благовещенскай −21,5 −16,3 −6,8 4,7 12,8 19,3 21,8 19,6 12,7 3,2 −10,0 −19,8 1,6 −45,4 39,4 551
Амурдааҕы Комсомольскай −25,7 −20,3 −9,4 2,5 11,4 18,5 21,3 19,9 13,0 3,6 −7,7 −21,0 0,8 −43,7 34,4 566
Ключи −16,6 −13,5 −8,3 −1,7 5,2 12,2 15,6 14,1 9,1 2,8 −6,0 −13,9 −0,1 −48,6 31,1 632
Магадан −16,4 −15,4 −11,4 −4,6 1,8 7,8 11,8 12,0 7,5 −0,9 −9,8 −14,9 −2,7 −34,6 27,2 561
Сковородино −27,0 −22,8 −12,9 −0,1 8,4 15,2 17,9 14,7 7,5 −3,7 −17,6 −26,5 −3,8 −52,4 40,2 443
Ленскэй −28,8 −23,6 −15,0 −3,6 6,3 14,2 17,7 14,1 5,4 −4,9 −19,8 −27,0 −5,4 −56,1 39,0 227
Анаадыр −22,6 −22,0 −19,3 −12,8 −1,6 6,3 11,6 10,1 4,6 −4,6 −13,3 −19,3 −6,9 −46,8 30,0 346
Дьокуускай −38,6 −33,8 −20,1 −4,8 7,5 16,4 19,5 15,2 6,1 −7,8 −27,0 −37,6 −8,8 −64,4 38,4 237
Врангель арыыта −22,8 −23,5 −22,4 −16,6 −5,7 0,9 3,0 2,8 0,0 −6,1 −12,9 −19,7 −10,3 −57,7 18,2 138
Верхоянскай −45,4 −41,8 −29,5 −12,4 3,8 13,4 16,5 11,5 2,5 −14,5 −34,8 −43,3 −14,5 −67,6 37,3 180

Айылҕатын баайа

Уһук Илин сырье баайынан аатырар. Дойду экономикатыгар сырьетунан суолталаах миэстэни ылар. Ол курдук бүтүн арассыыйатааҕы оҥорон таһаарыыга Уһук Илиҥҥэ тиксэр (%): алмаз — 98, хорҕолдьун — 80, бор сырьета — 90, кыһыл көмүс — 50, вольфрам — 14, балыга уонна байҕал бородуукталара — 40 тахса, соевай бобтар — 80, мас этэ — 13, целлюлоза — 7. Уһук Илин идэтийэр салаалара: өҥнөөх металлары хостооһун уонна таҥастааһын, балык, мас, целлюлоза-кумааҕы оҥорон таһаарыыта, судно туттуута уонна өрөмүөнэ. Бу кэриҥнэр ис ырыынагынан ыллахха Уһук Илин Арассыыйаҕа оруолугар төрүөт буолаллар.

Манна үксүн булар промышленность салаалара сайдыбыттар — балык булда уонна оҥорон таһаарыыта, ойууру уонна маһы таҥастааһын, өҥнөөх металлары хостооһун — бу көрүҥнэр табаар бородууксуйатын улахан аҥаара буолаллар. Таҥастыыр, салгыы чочуан оҥорон таһаарыы сайдыыта мөлтөх. Сырьену таска таһаараары эрэгийиэн эбиллибит сыана курдук дохуотун сүтэрэр. Ыраах сытарыттан айан-сырыы сыаната эбиллэр, ол кэлин тиһэҕэр хаһаайыстыба үгүс көрүҥүн тиһэх сыанатыгар охсор.

Уһук Илиҥҥэ араас минерал бөдөҥ саппаастара бааллар, саппааһын кээмэйинэн Арассыыйаҕа баһылыыр миэстэлээх. Сурьма, бор, хорҕолдьун саппааһа Арассыыйа киэнин 95 % ылар, плавик шпата уонна ртуть — 60 % диэри, вольфрам — 24 % уонна 10 % кэриҥэ бүтүн арассыыйатааҕы тимир руда, сибиниэс, соморуоккалаах сера, апатит саппаастара бааллар. Саха сирин хотугулуу-арҕаатыгар алмааһы хостуур биир саамай бөдөҥ сир баар: алмаас үөскүүр «Мир», «Айхал», «Удачнай» сирдэрэ арассыыйатааҕы алмаас саппааһын 80 % ылар. Саха сирин соҕуруу өттүгэр бигэргэммит тимир руда саппааһа 4 млрд т. тахса (эрэгийиэннэҕиттэн 80 % ылар), бу руда балачча саппааһа Еврей автономиялаах уобалаһыгар баар.

Таас чох бөдөҥ саппааһа Ленскэйдээҕи уонна Соҕуруулуу-Саха бассейҥҥа (Саха сиригэр) бааллар, Амур уобалаһыгар, Приморскай уонна Хабаровскай кыраайдарга. Уһук Илин эрэгийиэн — кыһыл көмүс хостонор сүрүн оройуона. Рудалаах уонна кутуу көмүс хостонор сирдэрэ Саха сиригэр, Магадаҥҥа, Амур уобалаһыгар, Хабаровскай кыраайга уонна Камчаткаҕа бааллар. Хорҕолдьун уонна вольфрам рудаларын Саха сиригэр, Магадаҥҥа, Хабаровскай кыраайга уонна Приморьеҕа булан хостууллар. Сибиниэс уонна сыыҥка саппааһа (эрэгийиэн киэнин 80 %) Приморскай кыраайга баар.

Амур уобалаһыгар уонна Хабаровскай кыраай сиригэр титан рудатын бөдөҥ сирэ баара биллибитэ (Каларско-Джугджурская руда). Ртуть сүрүн үөскүүр сирдэрэ Магадан уобалаһыгаар, Чукоткаҕа, Саха сиригэр уонна Хабаровскай кыраайга баалллар. Маны таһыгнан рудата суох араас сырье саппаастара бааллар: испиэскэ, мергель, итиини тулуйумтуо туой, кварц кумаҕа, сиэрэ, графит. Томмокко, Алдан үөһэтигэр сүлүүдэ ураты үөскүүр сирдэрэ булуллубута.

Уһук Илин ойуурун баайа сүрдээх баай уонна араастаах (11 млрд м³ кэриҥэ). Маннааҕы ойуур бүтүн арассыыйатааҕы саппаас 35 % ылар. 1991 сыл кэнниттэн сокуоннайа суох маһы кэрдии Уһук Илин тыаларыгар улахан хоромньуну аҕалбыта; 2014 сыллаахха маһы КНРга таһаарыы мас этин (сүнньүнэн — таҥастамматах маһы) таска таһаарыы кээмэйиттэн 83 % ылбыта[20].

Геополитикалыы балаһыанньата

undefined

Уһук Илин эрэгийиэнэ Арассыыйа геополитикатыгар уонна геостратегиятыгар дьоһуннаах суолталаах:

  • Эрэгийиэн икки далайга тахсыылаах: Чуумпу уонна Хотугу Муустаах далайга, түөрт судаарыстыбаны кытта кыраныыссалаһар (Кытайы, Японияны, АХШ-ны, КНДР-ы кытта).
  • Эрэгийиэн бөдөҥ айылҕа баайдаах, дойду таас чоҕун бары саппааһын уонна гидротехническэй ресурсатын 1/3 ылар. Кэлимсэ тыалара Арассыыйа ойуурун уопсай иэнин 30 % ылар. Ону тэҥэ манна тимир руда, көиүс, үрүҥ көмүс, платина, алтан руда, полиметалл рудалар саппаастара бааллар.
  • Азия-Чуумпу далай эрэгийиэнин сайдыытын үрдүк таһымын учуоттаан, экэниэмикэ да, байыаннай да уобалаһыгар, Уһук Илин эригийиэнин сайыннарарга кыттыы, суолта биэрии Арассыыйаҕа улахан кэскиллээх. Табыгастаах бэлиитикэ түмүгэр УИ АЧДЭ-гэр «далаһа оруолун» оонньуон сөп.

Аныгы Арассыыйа сирин иэнэ 17 125 400 км² тэҥ (аан дойдуга иэнинэн 1 миэстэлээх), ол эрэн нэһилиэнньэтин ахсаана 147 млн киһи (нэһилиэнньэтинэн аан дойдуга 9-с миэстэлээх). Нэһилиэнньэтин чиҥэ олох кыра — 8,3 киһи./км² (нэһилиэнньэтин чиҥинэн аан дойдуга 178-с миэстэлээх), онтон сиэттэрэн Сибиир уонна Арассыыйа Уһук Илинэ ситэ баһыламматах сирдэр, ол эрэн сир аннынааҕы баайдара баһаам.

Тэҥниир буоллахха, Уһук Илин чугас ыала — Япония сирэ кыра эрээри, 377 тыһ.км² (аан дойдуга иэнинэн 61-с миэстэлээх), ол эрэн нэһилиэнньэтин ахсаана 125,9 млн киһи. (нэһилиэнньэтинэн аан дойдуга 11-с миэстэлээх, Арассыыйа уонна Мексика кэнниттэн). Япония нэһилиэнньэтин чиҥэ 337,4 киһи./км² (нэһилиэнньэтин чиҥинэн аан дойдуга 18-с миэстэлээх).

undefined

Кытай хотугулуу-илиҥҥи үс провинциятыгар сүүстэн тахса мөлүйүөн киһи олорор[21], ол кэмҥэ кыраныысса уҥуоргутугар 6,2 мөлүйүөн квадратнай килэмиэтирдээх Уһук Илин уокурукка нэһилиэнньэтэ 1991 сылга 8, 1 мөлүйүөнтэн 2011 сылга 6,3 мөлүйүөҥҥэ диэри аччаабыт[22][23].

Кытай чугаһын туһунан кэдирги да[24], үтүө өрүттэрин көрдөрөр да сыһыан баар[25].

Владимир Путин кытай миграциятын туһунан маннык эппитэ: «Сотору кэминэн Уһук Илин сайдыытыгар тугу да оҥорботохпутуна, аҕыйах уон сылынан арассыыйа нэһилиэнньэтэ кытай, дьоппуон уонна кэриэй тылынан саҥарыаҕа»[26]

Ол эрэн УИ-ҥҥэ кытай уонна арассыыйа хардарыта үлэлэһиитэ Арассыыйаҕа эмиэ барыыстаах. Холобур, эксперт Сергей Лузянин ниэп Илин Сибииртэн турбанан ыаллыы дойдуга барбытыгар, Арассыыйа Кытай «бензоколонката» буолуо диэн этиллибит санааны кытта сөбүлэспэт. Кини этэринэн, «бу — атомнай уонна электроэнергетикаҕа саҥа хардыылар, убаҕас гааһы тиэрдии уонна гаас боруобаттарын тутуу туһунан кэпсэтии»[27].

Маннык Арассыыйа сүрүн экэниэмикэлии партнерунан Япония буолуон сөп — баһаам үп-харчы, экэниэмикэ уонна технология баайдаах (Япония Кытай кэнниттэн валовай оҥорон таһаарытынан аан дойдуга 3-с миэстэлээх — 5 трлн.$[28]) уонна айылҕа баайыгар итиэннэ экэниэмикэтин бородууксуйатын батарарыгар саҥа ырыынакка олус наадыйар дойду.

Нэһилиэнньэтэ

undefined

2021 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Уһук Илин бэдэрээлинэй уокурук сиригэр 8 124 053 киһи олорор эбит, ол эбэтэр АБ-тин уопсай нэһилиэнньэтиттэн 5,56 % кэриҥэ[2]. Уһук Илин бэдэрээлинэй уокурук дойду саамай нэһилиэнньэтэ көҕүрүү турар эрэгийиэнэ — 1991—2010 сс. кэмигэр нэһилиэнньэтэ 1,8 мөл. киһи аҕыйаабыт (22 %)[3]. Уһук Илин бэдэрээлинэй уокурук нэһилиэнньэтин ахсаана тохсунньу 1 күнүгэр 2014 сылга 6 226 640 киһи диэн сыаналаммыта; бу 2013 сылга тэҥнээтэххэ 0,4 % аҕыйах[29]. Демографическай сүтүктэр, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин атын уокуруктарыттан уратылара, сүрүннээн нэһилиэнньэ миграционнай көһүүтүнэн сибээстээх[30].

undefined

Билигин уокурукка оҕо төрөөһүнэ өлүүнү куоһарар (ол аата нэһилиэнньэ айылҕаттан эбиллиитэ буолар). 2013 сылга УИУо-ка төрөөһүн коэффициена 13,99 нэһилиэнньэ 1000 киһитигэр, өлүү-12,67, айылҕаттан эбиллии коэффициена +1,32. Онуоха УИУо-ка оҕо төрөөһүнэ дойду ортотунааҕар үрдүк, оттон өлүү-сүтүү намыһах. Былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ оҕо төрөөһүнэ, өлүү ахсаана аччаабытауонна айылҕаттан эбиллии коэффициена үрдээбитэ көстөр[31][33] Онуоха билигин нэһилиэнньэ миграцията айылҕаттан эбиллииттэн ордор, онон нэһилиэнньэ көҕүрээн иһэрэ көстөр.

Уокурук нэһилиэнньэтин олоҕун орто уһуна 2012 сыллаахха 67,0 саас буолла, ол иһигэр эр дьон ортотугар — 61,35 саас, дьахталларга — 73,06 саас, куорат нэһилиэнньэтэ — 67,8 саас, тыа сирин нэһилиэнньэтэ — 64,61 саас. Уокурук нэһилиэнньэтин олоҕун уһуна кэнники сылларга мэлдьи улаатар, 2000—2012 сылларга 3,8 сыл буолбут[34].

Уһук Илин демографиятын сүрүн уонна устуоруйалыы уратыта — уопсай сирин-уотун иэнигэр тэҥнээтэххэ нэһилиэнньэтин аҕыйаҕа[35]. Маннык балаһыанньа айылҕа уонна килиимэтин кытаанах усулуобуйатыттан уонна улахан айан суоллара ырааҕынан-уһунунан быһаарыллар. Онон уһун кэм устата нэһилиэнньэни тутан, үлэһит күүһү тардаары анал чэпчэтиилэр, хамнаска эбиилэр үлэлээбиттэрэ. Ол эрээри, ССРС ыһыллыбытын кэннэ судаарыстыба өйөбүлэ тохтообутунан, нэһилиэнньэ түргэнник аҕыйаан барбыта: 1991 сыллаахха 8 063 568 киһиттэн 2014 сыл саҕаланыытыгар 6 225 995 киһиэхэ диэри аччаабыт[36]. Приморскай кыраайга нэһилиэнньэ орто чиҥэтэ 11,68/км² кэриҥэ , Хабаровскай кыраайга — 1,70, Дьэбириэй АУо-гар — 4,70, Амур уобалаһыгар — 2,24, Саха Сиригэр-0,31, Чукоткаҕа — 0,07[37]. Урукку өттүгэр бүтүн дойду үрдүнэн буола сылдьыбыт нэһилиэнньэ көҕүрээһинэ уонна итини тэҥэ уопсай экэниэмикэ уонна социальнай эйгэ таҥнары түһүүтэ Уһук Илиҥҥэ (уонна Сибииргэ) ордук күүскэ охсубута[38]. «Сибиир кырыыһа» кинигэ ааптардара К. Гэдди Уонна Ф. Хилл альтернативнай санаалара Уһук Илин Канаада уонна Аляска майгынныыр оройуоннарыгар холоотоххо, килиимэти уонна нэһилиэнньэ сүрүн кииннэртэн ырааҕын учуоттаатахха, нэһилиэнньэтэ төттөрүтүн элбэх;[39] ол эрэн «эрдэттэн сыыһа санааһын буолбакка, ааптардар истиҥ сыыһаларын көрдөрөр» итинник санаа, хаста да, арассыыйаны утары санаатын, дьиҥэ суох сыыһа түмүктэрин иһин кириитикэлэммитэ[40][41][42].

undefined

2012 сыллаахха Владивостокка, Южно-Сахалинскайга, Петропавловск-Камчатскайга, Чукоткаҕа уонна Курил арыыларыгар нэһилиэнньэ элбээбитэ көстөр[43]. Уһук Илиҥҥэ барытыгар нэһилиэнньэ ахсаана көҕүрүүр эрээри, көҕүрээһин тиэмпэтэ аччыыр[44][45].

undefined
undefined

2007 сыллаахха, ыксаллаах дьаһаллары ылымматахха, 2015—2025 сылларга эрэгийиэн «демографическай даамаҕа» түһүөҕэ диэн санаа этиллибитэ[46].

1 табылыысса. УҺук Илин 1985—2003 сс.демографическай сайдыыта[47]
Көрдөрүү 1985 с. 1991 с. 1993 с. 2003 с.
Нэһилиэнньэ ахсаана, киһи (01.01 күнүгэр) 7 462 100 8 063 568 7 851 010 6 679 743
Төрөөбүт, тыһ. киһи 138,6 110,0 82,1 77,0
Төрүөх коэффициена 18,3 13,7 10,5 11,6
Төрүөх сууматын коэффициена 2,08

(1989—1990 сс.)

1,87 1,46 1,45
Өлбүт, тыһ. киһи 63,3 67,9 92,3 98,9
Өлүү коэффициена 8,3 8,6 11,8 14,9
Кыра оҕо өлүүтүн коэффициена 23,0 18,7 21,2 15,9
Нэһилиэнньэ айылҕаттан элбиирэ, тыһ. киһи. 75,3 41,2 -10,2 -22,0
Айылҕаттан эбиллии коэффициена 10,0 5,1 -1,3 -3,3
Көһөн барыы сальдота, тыһ. киһи 43,5 -65,4 -101 -23,6
Нэһилиэнньэ уопсай эбиллиитэ (көҕүрээһинэ), тыһ. киһи) 118,8 -24,2 -111,2 -45,6

Сүрүн кыһалҕанан Уһук Илинтэн нэһилиэнньэ көһөн барыыта буолар, ол эрэн Арассыыйа үрдүнэн, төттөрүтүн көһөн кэлии үрдээбитэ бэлиэтэнэр[46]. 2008 сыллаахха көһөн барыы уопсай коэффициена −30,5 нэһилиэнньэ 1000 киһитигэр этэ,[48] 2009 сылга — −27,8,[49] 2011 сылга — −2,8[50] Онон нэһилиэнньэ көһөн барыытын далааһына аччыыр. Уһук Илиннээҕи ырыынагы научнай-чинчийэр институт дириэктэрэ профессор Вадим Заусаев этэринэн, ити «саамай амбициялаахтар» хайыы-үйэ барбыттарыттан буолан тахсар. 2011 сыллаахха уокурук олохтоохторун ортолоругар ыытыллыбыт социальнай ыйытыыга сурулларынан, атын куоракка олорорго баҕалаах 19,3 % — на ыйыллыбыт; 17,2 атын дойдуга олоруохтарын баҕараллар этэ[44].

2007 сыллаахха эрэгийиэн кэрэхсэнэригэр дойду үрдүнэн орто ВРП намыһаҕа уонна нэһилиэнньэ дохуота кырата туһаны аҕалбат, буолаары буолан демография кыһалҕалара Арассыыйа атын да эрэгийиэннэригэр баар көстүү, ол эрэн наһаа маннык алдьархайдаах буолбатах[46]. Ол гынан баран 2009 сыллаахтан ВРП улаатарынан эрэгийиэн Арассыыйаны куоһарар[51]

Эр дьон уонна дьахталлар ахсааннара (2002 сыл туругунан) дойду үрдүнэн уопсай балаһыанньаттан уратыта: Арассыыйа үрдүнэн хас 100 эр киһи аайы 113 дьахтар (1996 сылга) тиксэр эбит буоллаҕына, Приморскай кыраайга 100:102, Амур уобалаһыгар 100:101, Хабаровскай кыраайга 100:103[37][52]

2005 сыл дааннайынан, аҥардас Чукотка уонна Саха сирин эрэ бүддьүөттэригэр нэһилиэнньэ көҕүрүүрүн аччатыыга ороскуот ууруллубута; уокурукка олорор дьиэни тутуу уонна чэпчэтиилээх кредиттээһин сайдыыта мөлтөх[53].

Кытайдар Арассыыйа Уһук Илинигэр көһүүлэрин туһунан боппуруос

Арассыыйаҕа маассабай көһүү 1992 сыллаахха кыраныысса таһынааҕы куораттарга визата суох киирэр туһунан дуогабар түһэрсиллибитин кэннэ саҕаламмыта. Кэлии дьон — сүрүннээн Хэйлунцзян провинциятын кыраныысса таһынааҕы уездтарыттан төрүттээхтэр. Миграннар ортолоругар 20-тэн 50-гар диэри саастаах дохуоттара намыһах эр дьон (2002 сыллааҕы дааннайдар) баһыйаллар[35]. Дьарыктарын сүрүн эйгэлэрэ — тутуу, промышленность, тыа хаһаайыстыбата уонна уопсай урбаан. Кэккэ экспертэр этэллэринэн, аһара элбэх нэһилиэнньэлээх Кытай чугаһа Арассыыйа Илин Уһугар улахан геополитическай кыһалҕаларга тиэрдиэн сөп[54][55].

Кыһалҕаны быһаарар суоллар

Бүтүн тиһиктээх демография кыһалҕаларын быһаарарга исписэлиистэр[46] протекционизм бэлиитикэтин ыытарга этии киллэрэллэр (протекционизм сүрүн сыала-соруга-национальнай экономика сайдыытын көҕүлээһин, үлэ миэстэтин таһаарыы уонна тустаах салаалары бөҕөргөтүү):

  • эрэгийиэн экономическай уонна социальнай олоҕун көҕүлээһин
  • сыананы хонтуруоллааһыны олохтооһун (электроэнергияҕа, айаҥҥа)
  • старожиллар үгэс буолбут олохтоох укулааттарын харыстыыр быраабы билинии уонна маннык бөлөхтөрү уопсастыба олоҕор киллэриигэ туһуламмыт сокуон дьаһалларын киллэрии уонна да атын миэрэлэр.

Уһук Илин сайыннарыы биир көрүҥүн быһыытынан оннооҕор Арассыыйа киин куоратын онно көһөрүүнү этэллэр.

Экэниэмикэтэ

2009 сыллаахха уокурук валовай региональнай продукт (ВРП) нэһилиэнньэ киһитигэр 268 тыһ.солк. буолбута, бу Арассыыйа маннык көрдөрүүтүттэн 19 %-нан үрдүк[56]. 2011 сыллаахха эрэгийиэн ВРП 80 %-на түөрт субъекка оҥоһуллубута: Сахалин уобалаһыгар (25,3 %), Приморскай кыраайга (22,4 %), Саха сиригэр (19,4 %) уонна Хабаровскай кыраайга (18,2 %)[57]. 2009 сыллааҕы ВРП-ан Арассыыйа эрэгийиэннэрин испииһэгинэн бу субъектар арассыыйа орто таһымытттан үрдүк сылдьаллар.

2000 сыллардаахха УИУо экэнэмиэкэтэ үрдүү турар, оннооҕор 2008—2009 сыллардааҕы аан дойдутааҕы экономическай кризис кэмигэр тохтооботох. 1999 сылтан 2010 сылга диэри УИУо валовой региональнай бородууктата 73 % үрдээбит. Онуоха 2009 сылтан уокурук ВРП-ын үрдээһинэ орто арассыыйатааҕыны урутаан иһэр. Ол курдук, 2009 сылга УИУо ВРП 1,5 % үрдээбит (арассыыйа — 7,6 % намтаабыт), 2010 сылга — 6,8 % (арассыыйа — 4,6 %)[51]. 2011 сылга ВРП кээмэйэ 2010 сылга холоотоххо 5,4 % эбиллэн 2,3 трлн солк.тэҥнэспит[58]. Промышленность оҥорон таһаарыыта 1990 сыл таһымыттан арассыыйа үрдүнэн ортотунан 80,7 %, оттон Уһук Илиҥҥэ 103 % тэҥнэһэр[59].

Уокурук ВРП салаатын тутула (2010 сыл дааннайдарынан):[60]

  • Тыа уонна ойуур хаһаайыстыбата, балыктааһын — 6,5 %
  • Сир баайын хостооһун — 24,7 %
  • Таҥастыыр промышленность — 5,6 %
  • Электроэнергияны, гааһы уонна ууну оҥорон таһаарыы уонна үллэрии — 4,2 %
  • Тутуу — 12,2 %
  • Эргиэн — 10,2 %
  • Гостиницалар уонна рестораннар — 0,8 %
  • Транспорт уонна сибээс — 13,4 %
  • Үөрэх уонна доруобуйа харыстабыла — 7,7 %
  • Үп-харчы уонна өҥө — 7,3 %
  • Судаарыстыбаннай салалта уонна байыаннай куттал суох буолуута — 7,4 %

Уһук Илин экэниэмикэтэ олохтоох, Арассыыйа сүрүн өттүттэн инфраструктуратынан уонна экэниэмикэтин өттүнэн ойуччу турар туруктан судаарыстыбаннай-чааһынай партнерствоҕа олоҕуран, бөдөҥ инвестиционнай бырайыактарга тиийэ сайдар. Инвестициятын бартыбыала 2025 сылга диэри 10 трлн солк. суумаҕа диэри былааннанар (судаарыстыба да бүддьүөтүттэн, чааһынай да инесторда үптэриттэн). Уһук Илин сайдыытын сүрүн соруктара диэн региоҥҥа бастайааннай нэһилиэнньэни үөскэтии, үлэлиир усулуобуйаны тэҥнээһин, экэниэмикэ тутулунтын уларытыы уонна АЧДЭ-гэр киирии. Бүгүҥҥү күҥҥэ Уһук Илин бары эрэгийиэннэрэ, Сахалин уобалаһыттан ураты, дотацияланаллар[61][62].

Сир баайын хостооһун

Эрэгийиэн сиригэр-уотугар 827 баайдаах сир туһаныллар. Улахан өлүүтүн алмаас, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, өҥнөөх металлар: хорҕолдьун, сибиниэс, хайа-химиятын уонна хайа-рудатын сырьета: бор, плавик шпата ылар[63].

Ойуур промышленноһа

Дальнай Восток ресурснай базата быһа холоон 20 млрд кубическай миэтэрэ дьыалабыай мас кээмэйдээх — бу арассыыйатааҕы саппаас чиэппэрэ. Таҥастааһын таһыма 30 % кэриҥэ. Маһы таҥастааһын салаатыгар саҥа тэрилтэлэри тэрийиигэ 12 бөдөҥ бырайыак олоххо киирэн, 5 тыһыынчаттан тахса үлэ миэстэтин таһаарыаҕа[64].

Уһук Илин дойду ойуурун пуондатын аҥаара — 49 % (556,2 мөл. га) уонна ойуур саппааһын үс гыммыт биирэ — 31 % (24,6 млрд кубометр) баар[65].

Инвестициялар

Уокурукка сүрүн капитал инвестициятын кээмэйэ 2010 сыллаахха нэһилиэнньэ дууһатыгар 726 миллиард солкуобай эбэтэр 115 тыһыынча солкуобай буолла. УИУо-гар нэһилиэнньэ дууһатыгар инвестиция кээмэйэ 2010 сылга арассыыйатааҕы орто таһымтан икки төгүл кэриэтэ үрдүк этэ[66][67]. 2011 сыллаахха сылга киһиэхэ 161 тыһыынча солкуобайга тэҥнэспитэ. Бу Арассыыйаҕа бастакы миэстэ[68].

Дальнай Восток экономикатыгар 2011 сыл бастакы аҥарыгар 5,7 миллиард доллар омук инвестицията киирбитэ, 2010 сыл туһааннаах кэминээҕэр 1,8 төгүл элбэх. Ол эрээри, бу Арассыыйаҕа тардыллыбыт омук инвестицияларыттан баара-суоҕа 6,5 % эрэ. Уһук Илин сиригэр сүрүн инвестордарынан 2002—2009 сылларга Нидерланд — 49,2 %, Япония — 12,1 %, Улуу британия — 8,8 %, Индия — 3,7 %, Багам арыылара — 6 % уонна Кипр — 3,2 % буолаллар. Омук инвестордарыгар ордук суолталаах салаанан сир баайын хостооһун хаалбыта, онно харчы 90 % кэриҥэ ыытыллыбыта[69]. Капитал киирбитин да иһин, академик Павел Минакир этэринэн «Уһук Илин экэнэмиэкитэ көдьүүһэ суох… ити инвестициялартан киирии кыра. Кэлиҥҥи 40 сыл устата угуллубут хас биирдии солкуобайтан төннөрө 18 харчыга тэҥнэһэр»[70].

В. И. Ишаев этэринэн, Уһук Илиҥҥэ инвестиция кээмэйэ 2011 сыллаахха 1 триллион солкуобайтан итэҕэһэ суох, судаарыстыба үбэ уонна хампаанньалар инвестицияларын ааҕан туран[59].

Росстат көрдөрөрүнэн, 2010 сылга Уһук Илин сиригэр-уотугар 45,2 мөлүйүөн доллар кытай инвестицията киирбит, эбэтэр арассыыйатааҕы уопсай кээмэйиттэн 0,6 %.

2013 сыл муус устарыгар Арассыыйа премьер-миниистирэ Дмитрий Медведев Уһук Илин уонна Забайкалье социальнай-экэниэмикэлии сайдыытын 2025 сылга диэри барылыгар илии баттаабыта. Бу кэм иһигэр эрэгийиэн сайдыытыгар 10 триллион солк. кэриҥэ, судаарыстыба бүддьүөтүттэн, чааһынай инвестордар үптэриттэн ыытыллыахтаах[71].

980 миллиард солкуобайы БАМ-ы уонна Транссибы чөлүгэр түһэриигэ ыытарга былааннаммыта, онтон 260 миллиард солкуобайы бюджет үбэ оҥоруохтаах этэ, онтон атынын бюджет таһынан харчы (сүрүннээн РЖД үбэ). БАМ уонна Транссиб нөҥүө таһаҕаһы тиэйиини 2015 сылга 38 мөлүйүөн туоннаҕа, оттон 2020 сылга 54 мөлүйүөн туоннаҕа тиийэ улаатыннарар туһунан сабаҕалаабыттара. 2013 сыллаахха көрдөрүү сылга 16 мөлүйүөн туонна этэ[71].

Эрэгийиэн авиациятын сайыннарыы чэрчитинэн Улан-Удэ уонна Петропавловскай-Камчатскай икки улахан аэропуортарын уонна Уһун Илин атын эрэгийиэннэригэр 61 дьоҕус аэродрому саҥардыыга 101 миллиард солкуобайы ороскуоттуур былааннаммыт. Массыына суолун тутуутугар 60 миллиард солкуобайы ыытыллыахтаах. Транспорт инфраструктуратын сайыннарыыга өссө 25 миллиард солкуобайы көрөр былааннаммыта[71].

58 миллиард солкуобайы магистраль уонна распределитель ситимин сайыннарыыга ыытар былааннаммыта, уопсайа 10 эбийиэк туһунан кэпсэтии барбыта. Итини сэргэ 12 саҥа энергетическэй эбийиэги 33 миллиард солкуобайга тутар былааннаммыта. Бүддьүөттэн 50 миллиард солкуобайы ылбыт «РусГидро» хампаанньа эмиэ бу харчыны региоҥҥа гидроэнергетика эбийиэктэригэр барыахтаах этэ[71].

Сэттэ сыл иһигэр (2013 сылтан 2020 сылга диэри) Уһук Илиҥҥэ быһаччы омук инвестициятын өлүүтэ 16 төгүл улаатта, бүтүн арассыыйатааҕы таһымтан 2 % — тан 32 % — ҥа диэри, оттон киирбит инвестиция кээмэйэ 1 триллион 300 миллиард солк. тэҥнэстэ. Сабаҕалааһын быһыытынан, Уһук Илиҥҥэ чааһынай инвестиция ахсаана 2024 сылга 5 триллиоҥҥа диэри үрдүөҕэ. Итини тэҥэ, экономическай үүнүү кииннэрин социальнай сайдыыларын барылынын чэрчитинэн 100 миллиардтан тахса солкуобай бүддьүөт үбэ инвестицияланар, саҥа инвестиционнай бырайыактары үлэһит күүһүнэн хааччыйарга 1 тыһыынчаттан тахса араас социальнай эбийиэк тутуллуохтаах. Бу экономическай үүнүү социальнай кииннэрин кыраныыссаларыгар Уһук Илин нэһилиэнньэтин 86 % — тан тахса киһи олорор[72].

Нэһилиэнньэ дохуота

Уокурук нэһилиэнньэтин орто хамнаһа, биэнсийэ уонна дохуота арассыыйатааҕы орто көрдөрүүнү урутаан иһэр. 2010 сылга УИБУО-ка орто хамнас ыйга 25,8 тыһ.солк. (арассыыйа орто хамнаһыттан 23 % үрдүк), орто дохуот — ыйга 20,8 тыһ. солк. (арассыыйа ортотуттан 10 % үрдүк), орто биэнсийэ — 8,9 тыһ. солк. тэҥнэстэ. 2000 сылтан 2010 сылга диэри уокурукка орто хамнас уонна орто дохуот 8 төгүл, оттон биэнсийэ 9 төгүл улаатта[73][74][75]. Биир үлэһит 2012 сылга орто ааҕыллыбыт хамнаһа, Приморскстат сыаналыырынан, 31,9 тыһ.солк. тэҥнэспит. 2011 сылы кытта тэҥнээтэххэ 10,6 %, оттон дьиҥнээх кээмэйэ 4,7 % үрдээбит %[76].

УИБУо-ка ас-үөл алын кээмэйин сыаната арассыыйаттан ортотуттан 35 % үрдүк (2011 сыл ортотугар), нэһилиэнньэ атыылаһар дьоҕурун эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы тэҥнээн көрөр потребительскай табаардар уонна өҥөлөр олохсуйбут хомуур сыаналара — 28 % (2010 сыл бүтүүтүгэр)[77][78].

Саҥардыы

Экэниэмикэ саҥардыллар усулуобуйаларынан буолаллар[79][80]::

  • судаарыстыбаннай-чааһынай партнерство бириинсибин туһанан эрэгийиэҥҥэ чааһынай инвестициялары тардыы
  • ураты экономическай зоналар режимнара
  • инвестордарга нолуок преференцията
  • ис ирдэбили көҕүлээһин уонна нэһилиэнньэ атыылаһар дьоҕурун улаатыннарыы

Эрэгийиэҥҥэ инвестицияҕа баар кыһалҕалара[80]:

  • Уһук Илин сирэ-уота ырааҕа
  • тыйыс килиимэт усулуобуйата
  • суол инфраструктурата сайдыбатаҕа
  • энергиянан хааччыйыы итэҕэһэ
  • бытаан бюрократическай механизм (бары боппуруостары Москва нөҥүө быһаарыы)
  • сокуоҥҥа көтүтүүлэр уонна аралдьыһар түгэннэр

Эрэгийиэн кыһалҕарын кэлимник быһаарарга ыам ыйын 21 күнүгэр 2012 сыллаахха Уһук Илини сайыннарыы Министиэристибэтэ тэриллибитэ. Бу бидэмистибэ баһылыга маны тэҥэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэрэсидьиэнин Уһук Илин бэдэрээлинэй уокурукка боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ буолар. 2013 сыл балаҕан ыйыгар диэри Виктор Ишаев салайбыта. Онтон Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Александр Галушканы Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Уһук Илини сайыннарыы миниистиринэн анаабыта[81].

Уһук Илини сайыннарыы миниистириэстибэтэ олохтоммутун биир сыл да буола илигинэ, биэдэмистибэ сөптөөҕүн туһунан боппуруос турбута. Илиҥҥи сир-уот социальнай-экономическай сайдыытын биэдэмистибэтэ бэлэмнээбит бырайыага биир да тутаах министиэристибэлэри кытта сөбүлэһиллибэтэҕэ, онуоха ирдиир үбүн-харчытын кээмэйэ 5,7 трлн солк. тахса этэ, ол хааһына кыаҕын куоһарар этэ[82].

Бырабыыталыстыба Уһук Илин эрэгийиэнин сайыннарар үлэни туһааннаах госкорпорацияҕа түмэр санааҕа төннүбүтэ. Салалтаҕа «чаҕылхай тэрийээччилэртэн» биирдэстэрин туруоруохха сөп этэ. Сөптөөх хандьыдааттар ахсааннарыгар бырабыыталыстыба бастакы вице-премьерэ Игорь Шувалов, Владивостокка АТЭС саммитыгар эбийиэктэри тутууну салайбыт киһи көрүллүбүтэ. Кини ону тэҥэ 2008 сыллаахха тэриллибит Уһук Илин, Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин, Забайкальскай кыраай уонна Иркутскай уобалас социальнай-экономическай сайдыыларын боппуруостарыгар судаарыстыбаннай хамыыһыйаны салайбыта[83].

Атырдьах ыйын 31 күнүгэр АБ бэрэсидьиэнэ Владимир Путин бэйэтин ыйааҕынан Виктор Ишаевы Уһук Илини сайыннарыы миниистирин дуоһунаһыттан босхолообут. Атын ыйааҕынан судаарыстыба баһылыга Юрий Трутневы бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан — Уһук Илин бэдэрээлинэй уокурукка бэрэсидьиэн боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлинэн анаабыта[84]. ВШЭ НИУ региональнай көҕүлээһиннэрин өйүүр Киин дириэктэрэ Иван Огнев Трутнев анаммытын Игорь Шувалов «аппаратнай ситиһиитинэн» ааттаабыта[85]: «Бу Шувалов уустук тематтан „тахсан“, биир кэмҥэ Владивостокка Путин кыайыыларын тэрийээччитэ буолбут, куораты, олохтоох менталитеты киһи билбэт гына уларыппыт „табыллыбыт гамбита“ (ол иһигэр — АТЭС саммитын 2012 сыллаахха тэрийиитэ). Билигин Шувалов эрэгийиэнн сайдар стратегиятын тэрийбит үлэтэ таах хаалбатаҕын көрдөрөр кыах баар буолла», — диир Огнёв.

АТЭС-2012 саммита

Сыл ахсын ыытыллар 24-с АТЭС экэниэмикэтин «лидердэрин» көрсүһүүлэрэ Владивосток куоракка Нуучча арыытыгар балаҕан ыйын 2-9 күннэригэр 2012 сыллаахха буолбута. Бу АТЭС Арассыыйаҕа бастакы саммита этэ.

Бырабыыталыстыба өттүттэн форумҥа бэлэмнэниини АБ бырабыыталыстыбатын бастакы вице-премьерэ Игорь Шувалов салайбыта[86]. Саммит иннинэ куорат инфраструктурата саҥардыллыбыта. «Владивосток» аэропорка саҥа терминал аһыллыбыта[87]. Түргэн тэтимнээх тимир суол магистрала аэропорду куораты кытта ситимнээбитэ[88]. Владивосток Киин былаанныыр оройуонун канализацияларыгар саҥа ыраастыыр тиһиктэр олохтоммуттара[89]. Золотой Рог хомотун туоруур күргэ куорат кытыы сирдэриттэн куорат киинигэр диэри көҥүл сырыыны олохтообута[90]. Босфор Илин силбэһиитин туоруур күргэ Владивосток материк өттүн Нуучча арыытын кытта холбообута[91]. Нуучча арыытыгар Уһук Илин бэдэрээлинэйй университет (ДВФУ) саҥа куорпуһа, итиэннэ устудьуоннар уопсайдарын тиһигэ тутуллубуттара. Тутуллубут сир 120 га, эбэтэр 1,2 мөл м²[92]. Саҥа инфраструктура 50 тыһ. киһиэхэ анаммыт[93]. Саммит түмүктэммитин кэннэ ВШЭ НИУ региональнай көҕүлээһиннэрин өйүүр Киин директора Иван Огнев Игорь Шуваловы, «куораты уонна олохтоох менталитеты киһи билбэт уларыппыт Путин Владивостоктааҕы кыайыыларын, ол иһигэр 2012 сыллаахха АТЭС саммитын тэрийээччитинэн» ааттаабыта[85].

Бөдөҥ нэһилиэнньэлээх пууннара

20 тыһ.тахса олохтоохтоох нэһилиэнньэлээх пууннар
по данным 1.01.2020 (автообновление)
Хабаровскай ↘615 570[94] Елизово ↘36 240[95]
Владивосток ↘591 628[94] Партизанскай ↘33 832[95]
Улан-Удэ ↘435 751[94]
Дьокуускай ↗367 667[94] Лесозаводскай ↗35 433[95]
Комсомольскай Амурга ↘236 158[96] Мииринэй ↘34 045[95]
Благовещенскай ↘239 864[94] Дальнегорскай ↘33 655[95]
Южно-Сахалинскай ↘180 085[94] Корсаков ↘33 950[95]
Петропавловск-Камчатскай ↗163 152[94] Тыында ↘28 625[95]
Уссурийскай ↗180 393[95] Холмскай ↘25 677[95]
Находка ↘139 931[95] Дальнереченск ↘23 613[95]
Артём ↗109 556[95] Советская Гавань ↗24 231[97]
Магадан ↘89 193[94] Ленскэй ↘21 392[95]
Биробиджан ↘67 788[94] Зея ↘19 414[95]
Белогорск ↘61 440[95] Фокино ↘19 711[95]
Нерюнгри ↘53 409[95] Вилючинск ↘21 774[95]
Свободный ↘48 517[95] Оха ↗20 357[95]
Арсеньев ↘47 306[98] Алдан ↗21 590[95]
Спасск-Дальний ↘35 096[98]
Амурскай ↘38 606[97]
Большой Камень ↗41 825[95]

Куйаар ситиминэн хааччыллыыта

Уһук Илин нэһилиэнньэтин интернеккэ холбонуута 70 % кэриҥэ (2013)[99].

Тырааныспар

Эрэгийиэҥҥэ тырааныспар ситимин сайдыытын уопсай таһыма олус намыһах, ол эбэтэр, эрэгийиэн соҕуруу өттүгэр эрэ, Приамурьеҕа, Приморьеҕа уонна Сахалиҥҥа тимир уонна массыына суолларын ситимэ баар. Оттон хотугу улуустар инфраструктуралара олох суох. Уһук Илиҥҥэ тырааныспар инфраструктуратын сайдыытын таһыма Арассыыйа үрдүнэн саамай намыһах, бу эрэгийиэни хааччыйыыны хааччахтыыр, транспорт ороскуотун уонна бородууксуйа сыанатын улаханнык үрдэтэр

Уһук Илиҥҥэ кытаанах бүрүөһүннээх суол ситимэ 5,3 км 1000 км², Арассыыйаҕа ортотунан — 31,7 км 1000 км²[100].

Тимир суол тырааныспара магистраль тырааныспарын сүрүн көрүҥэ буолар. Кини бас билиитигэр таһаҕас эргиирин 80-тан тахса % уонна эрэгийиэҥҥэ иһинээҕи пассажир эргиирин 40-ча % — на тиксэр. Массыына суолун ситимин уопсай уһуна — 41,5 тыһ.км. гражданскай авиация аэродромнарын ахсаана — 107. 28 Байҕал пуортара үлэлииллэр. Сүрүн пуортара — Восточный, Находка, Владивосток, Ванино уонна Де-Кастри. Ванино-Холмскайга паром туорааһына үлэлиир[101].

Уһук Илин Арассыыйа уокуруктарыгар массыынанан хааччыллыыга саамай үрдүк көрдөрүүлээх уонна Арассыыйа орто көрдөрүүтүн урутаан иһэр[102]: тыһыынча олохтооххо манна 329 легковой массыына тиксэр[103].

  • УИ нөҥүө Транссибир магистрала ааһар-Арассыыйа саамай улахан уонна саамай уһуннаах тимир суола.
  • УИ сиринэн Байкал-Амур магистрала — Илин Сибиир тимир суол магистрала тутуллубута.
  • Сковородиноттан Дьокуускайга диэри Саҥа Амуро-Якутскай тимир суол тутуута түмүктэнэр
  • УИУо нөҥүө Чита — Сковородино — Свободнай — Биробиджан — Хабаровскай маршрутунан Амур бэдэрээлинэй массыына суола ааһар.
  • Дьокуускай-Магадаан маршрутунан Халыма бэдэрээлинэй массыына суола ааһар.
  • Хабаровскай-Владивосток маршрутунан Уссури бэдэрээлинэй массыына суола ааһар.
  • Хабаровскай-Находка маршрутунан өссө XX үйэ II аҥарыгар Илин бэдэрээлинэй массыына суола тутуллара былааннаммыта.
  • Беринг силбэһиитин аннынааҕы тоннель, Сахалин тоннель уонна Сахалин — Хоккайдо тоннель тутуута дьүүллэһиллэр.
  • «Сахалин — Хабаровскай — Владивосток» гаас боруобата уонна «Илин Сибиир —Чуумпу далай» ниэп боруобада тутуллар.
  • Хабаровскай уонна Владивосток икки ардыларыгар түргэн тимир суолу тутуу дьүүллэһиллэр[104].

ВЦИОМ 2017 сыл от ыйыгар-атырдьах ыйыгар оҥорбут социологическай ыйытыытын дааннайынан, Уһук Илин олохтоохторугар барыларыгар авиабилиэт үрдүк сыанатын кыһалҕалара ордук тыҥааһыннаах буолаллар, ону тэҥэ УИБУо бары субъектарын олохтоохторо суол хаачыстыбатын олус намыһах диэн сыаналыыллар[105].

УИ авиа хампаанньалара
undefined

УИ сотовай оператордара

Маны көр

Быһаарыылар

  1. ↑ Дальний Восток России — Энциклопедия «Вокруг света». web.archive.org. Сигэнии күнэ: 22 Ахсынньы 2025.
  2. ↑ 1 2 Данные Росстата. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 6 Ахсынньы 2025.
  3. ↑ 1 2 Екатерина Мотрич: Нас становится все меньше (англ.). dvkapital.ru. Сигэнии күнэ: 6 Ахсынньы 2025.
  4. ↑ Гекдаром не нужно | Общество - публикации сайта «Совершенно Секретно»(биллибэт). www.sovsekretno.ru. Сигэнии күнэ: 6 Ахсынньы 2025.
  5. ↑ 1 2 Через 60 лет несколько субъектов ДФО полностью «вымрут» | Приморский край | ФедералПресс. ФедералПресс. Сигэнии күнэ: 6 Ахсынньы 2025.
  6. ↑ Россию ожидает колоссальный дефицит трудоспособного населения - Российская газета. Российская газета (19 Бэс ыйын 2013). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  7. ↑ Дивизии против бригад, бригады против дивизий / / Независимая газета (англ.). nvo.ng.ru. Сигэнии күнэ: 14 Тохсунньу 2026.
  8. ↑ Атлас Азиатской России. — Санкт-Петербург: Издание Переселенческого управления, 1914. — С. 14.
  9. ↑ Ученые выяснили, как формировалось население Дальнего Востока. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 17 Атырдьах ыйын 2022 года.
  10. ↑ Выход русских на Тихий океан. flot.com. Сигэнии күнэ: 6 Ахсынньы 2025.
  11. ↑ Зуев А. С. Русские и аборигены на крайнем северо-востоке Cибири во второй половине XVII – первой четверти XVIII вв. — Новосибирск: Новосиб. гос. ун-т., 2002. — 330 с.
  12. ↑ С. Е. Захаров, В. Н. Багров, С. С. Бевз, М. Н. Захаров, М. П. Котухов У истоков флота // Краснознаменный Тихоокеанский флот. Изд. 2-е, испр. и доп. — М.: Воениздат, 1973. — 320 с. — 35 000 экз.
  13. ↑ Семён Дежнёв. Сигэнии күнэ: 21 Ахсынньы 2025.
  14. ↑ Лебедев Н. К. Завоевание земли. Т. 2 — М.: Воениздат, 1947, 228 с.
  15. ↑ История Дальнего Востока СССР в эпоху феодализма и капитализма (XVII-февраль 1917 г.). Москва, 1991.
  16. ↑ СССР. Физико-географические (природные) страны. Сигэнии күнэ: 22 Ахсынньы 2025. Архивировано 3 Ахсынньы 2005 года.
  17. ↑ Н. А. Гвоздецкий, И. И. Михайлов. Физическая география СССР. Азиатская часть. Изд-е 3. М.: «Мысль», 1978, сс. 387, 410.
  18. ↑ Климат Оймякона - Погода и климат. pogodaiklimat.ru. Сигэнии күнэ: 22 Ахсынньы 2025. Архивировано 17 Кулун тутар 2015 года.
  19. ↑ Климат: Хасан - Климатический график, График температуры, Климатическая таблица - Climate-Data.org. ru.climate-data.org. Сигэнии күнэ: 22 Ахсынньы 2025.
  20. ↑ Б. Д. Милаковский, Е. А. Федичкина Экспорт древесины с Дальнего Востока России в 2004—2014 гг. — Всемирный фонд дикой природы (WWF). — Владивосток, 2015. — С. 24. — 36 с.
  21. ↑ Хэйлунцзян, Ляонин уонна Цзилинь провинциялара.
  22. ↑ Asia Time Online. [https://web.archive.org/web/20090308052906/http://www.atimes.com/atimes/Central_Asia/HE27Ag01.html Asia Times Online :: Central Asian News and current affairs, Russia, Afghanistan, Uzbekistan]. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  23. ↑ Власти пока бессильны остановить отток населения с Дальнего Востока (рус.). Российская газета. Сигэнии күнэ: 22 Ахсынньы 2025. Архивировано 17 Атырдьах ыйын 2019 года.
  24. ↑ Toward a New Chinese Order in Asia: Russia's Failure (англ.). The National Bureau of Asian Research (NBR). Сигэнии күнэ: 22 Ахсынньы 2025. Архивировано 19 Атырдьах ыйын 2019 года.
  25. ↑ Российские эксперты отрицают наличие угрозы китайских иммигрантов Дальнему Востоку РФ. russian.people.com.cn. Сигэнии күнэ: 22 Ахсынньы 2025.
  26. ↑ Китайский меч. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  27. ↑ правды», Дарья АСЛАМОВА | Сайт «Комсомольской Збигнев Бжезинский: Россия рискует превратиться в пустое пространство. kp.ru - Сайт «Комсомольской правды» (29 Алтынньы 2008). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  28. ↑ CIA - The World Factbook -- Field Listing - GDP (official exchange rate). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  29. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (0,9 Mб) (рус.). Росстат (2014). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2022.
  30. ↑ Демографические перспективы российского Дальнего Востока. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  31. ↑ 1 2 .Оценка численности постоянного населения на 1 января 2011 года, на 1 января 2012 года и в среднем за 2011 год (рус.). Росстат. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  32. ↑ Население Дальнего Востока России (рус.). Демоскоп Weekly. Сигэнии күнэ: 14 Тохсунньу 2026. Архивировано 15 Сэтинньи 2012 года.
  33. ↑ Сведения о числе зарегистрированных, родившихся, умерших, браков и разводов за январь — октябрь 2012 года (рус.). Росстат. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  34. ↑ Ожидаемая продолжительность жизни при рождении (значение показателя за год, год). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  35. ↑ 1 2 Экономическая организация китайской миграции на российский Дальний Восток после распада СССР (рус.). Демоскоп Weekly. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 27 Балаҕан ыйын 2019 года.
  36. ↑ Миграционная ситуация на Дальнем Востоке и политика России. Научные доклады/Центр Карнеги, Выпуск 7, февраль 1996.
  37. ↑ 1 2 Китай и Дальний Восток России: к вопросу о демографическом дисбалансе (рус.). Демоскоп Weekly. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 25 От ыйын 2019 года.
  38. ↑ Россия: опасность утраты Сибири и Дальнего Востока в свете демографии и геополитики (рус.). Демоскоп Weekly. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 27 Балаҕан ыйын 2019 года.
  39. ↑ Fiona Hill and Clifford Gaddy. The Siberian Curse. How Communist Planners Left Russia out in the Cold. Washington, DC: The Brookings Institution, 2003.
  40. ↑ С. В. Соболева: Чтобы Сибирь не обезлюдела. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано из оригинала 3 Алтынньы 2008 года.
  41. ↑ Дискуссия: "Сибирь: жемчужина или балласт?" (рус.). Российская газета. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 6 Бэс ыйын 2022 года.
  42. ↑ Сибирь стоит мессы (англ.). www.ng.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 1 Атырдьах ыйын 2019 года.
  43. ↑ Минвостокразвития. Интервью Виктора Ишаева каналу «Вести». Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  44. ↑ 1 2 Власти пока бессильны остановить отток населения с Дальнего Востока — Татьяна Александрова, Инна Глебова, Ирина Дробышева — «Пакуют чемоданы» — Российская Га … Сигэнии күнэ: 14 Тохсунньу 2026. Архивировано 4 Сэтинньи 2011 года.
  45. ↑ Население России за первое полугодие 2012 года увеличилось на 85,6 тысячи человек, составив на 1 июля 143,1 миллиона человек (рус.). Демоскоп Weekly. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 26 Сэтинньи 2019 года.
  46. ↑ 1 2 3 4 Газеты пишут о проблемах Дальнего Востока (рус.). Демоскоп Weekly. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 27 Балаҕан ыйын 2019 года.
  47. ↑ Мотрич Е. Население Дальнего Востока и стран СВА: современное состояние и перспективы развития // Перспективы Дальневосточного региона: население, миграция, рынки труда. М., 1999. С. 108.
  48. ↑ Оценка численности постоянного населения на 2008 год (рус.)(недоступная ссылка — история). Росстат. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  49. ↑ Оценка численности постоянного населения на 2009 год (рус.)(недоступная ссылка — история). Росстат. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  50. ↑ .Оценка численности постоянного населения на 2011 год (рус.). Росстат. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  51. ↑ 1 2 .Индексы физического объёма валового регионального продукта в 1998—2010 гг. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано из оригинала 19 Бэс ыйын 2012 года.
  52. ↑ Дальний Восток России: экономический потенциал. Владивосток, 1999. С. 430
  53. ↑ Газеты пишут о нехватке рабочих рук на востоке страны (рус.). Демоскоп Weekly. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 25 Сэтинньи 2019 года.
  54. ↑ Репетитор китайского языка. Сигэнии күнэ: 26 Ахсынньы 2025.
  55. ↑ Центр Политических Технологий. Сигэнии күнэ: 26 Ахсынньы 2025.
  56. ↑ Валовой региональный продукт на душу населения. www.gks.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  57. ↑ В 2010 г. на Дальнем Востоке индекс промышленного производства составил 107,4%. Портал Дальневосточного федерального округа. Сигэнии күнэ: 26 Ахсынньы 2025.
  58. ↑ ВРП Дальнего Востока в 2011 году вырос на 5,4% (рус.). Interfax-Russia.ru (1 Кулун тутар 2012). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 9 Бэс ыйын 2019 года.
  59. ↑ 1 2 Объем инвестиции в Дальний Восток в 2011 году составил 1 трлн рублей — полпред. 03.02.12. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 24 Муус устар 2014 года. — Интерфакс
  60. ↑ Структура ВРП по видам экономической деятельности в 2010 г. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  61. ↑ Парламентская газета на Дальнем Востоке. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  62. ↑ Приказ Министерства финансов Российской Федерации от 15 ноября 2019 года. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 26 Ыам ыйын 2020 года.
  63. ↑ Эксперт: Несовершенный закон сдерживает развитие горной отрасли в ДФО (рус.). Российская газета. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 17 Бэс ыйын 2018 года.
  64. ↑ Новый деревоперерабатывающий завод начал работу в пригороде Хабаровска. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  65. ↑ Минпромторг предлагает снизить пошлину на вывоз кругляка дальневосточных пород древесины в 2020 году с 13 % до 6,5 % 30.12.2019. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 12 Ыам ыйын 2021 года.
  66. ↑ Инвестиции в основной капитал. www.gks.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  67. ↑ Инвестиции в основной капитал на душу населения. www.gks.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  68. ↑ Инвестиции в основной капитал на душу населения. www.gks.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  69. ↑ РИА Новости — Количество иностранных инвестиций на Дальнем Востоке выросло в 1,8 раза в первом полугодии. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано из оригинала 27 Балаҕан ыйын 2013 года.
  70. ↑ Вкладывать деньги в экономику Дальнего Востока пока бессмысленно – эксперт - PrimaMedia (рус.). primamedia.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  71. ↑ 1 2 3 4 Медведев утвердил программу развития Дальнего Востока. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 29 Ахсынньы 2020 года.
  72. ↑ Доля иностранных инвестиций на Дальнем Востоке увеличилась в 16 раз (рус.). Известия (28 Ахсынньы 2020). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 29 Ахсынньы 2020 года.
  73. ↑ Среднедушевые денежные доходы населения. www.gks.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  74. ↑ Среднемесячная номинальная начисленная заработная плата работников организаций. www.gks.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  75. ↑ Средний размер назначенных пенсий. www.gks.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  76. ↑ Средняя зарплата во Владивостоке не дотянула до 32 тысяч рублей. primorye24.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 7 Атырдьах ыйын 2019 года.
  77. ↑ Стоимость фиксированного набора потребительских товаров и услуг. www.gks.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  78. ↑ Стоимость минимального набора продуктов питания. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  79. ↑ Современные теоретические и методологические подходы и их эвристический потенциал для изучения истории Дальнего Востока России. Институт истории, археологии и этнографии народов Дальнего Востока Дальневосточного отделения Российской академии наук (ИИАЭ ДВО РАН). 22.01.2013. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  80. ↑ 1 2 ДВ Капитал - Региональный журнал для деловых кругов Дальнего Востока (англ.). dvkapital.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  81. ↑ Александр Галушка стал министром по развитию Дальнего Востока. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  82. ↑ Сергей Исполатов, Маргарита Казанцева. Минвостокразвития в шаге от ликвидации (рус.). Известия (1 Кулун тутар 2013). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 1 Ахсынньы 2018 года.
  83. ↑ Государственная комиссия по вопросам социально-экономического развития Дальнего Востока, Республики Бурятия, Забайкальского края и Иркутской области. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  84. ↑ Путин подписал указ о назначении Трутнева полпредом по Дальнему Востоку (рус.). Росбалт. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  85. ↑ 1 2 Эксперт: Назначение Трутнева на Дальний Восток - сильный ход Путина и аппаратный успех Шувалова (рус.). Росбалт. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  86. ↑ Вице-премьеры продолжат курировать проблемные регионы РФ - Медведев (рус.). РИА Новости (20111012T1646+0400Z). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 12 Тохсунньу 2020 года.
  87. ↑ Пассажиры опробовали новый терминал в аэропорту Владивостока (рус.). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  88. ↑ Медведев во Владивостоке оценил скоростную железнодорожную магистраль (рус.). Российская газета. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 1 Ахсынньы 2017 года.
  89. ↑ Уникальные очистные сооружения во Владивостоке запустят в полном объеме осенью - PrimaMedia (рус.). primamedia.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 17 Бэс ыйын 2018 года.
  90. ↑ Мост через бухту Золотой Рог испытали самосвалами. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  91. ↑ Владивосток и остров Русский соединили рекордным мостом. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано из оригинала 3 Алтынньы 2013 года.
  92. ↑ Описание кампуса. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  93. ↑ Количество строителей ДФУ в мае вырастет до 6000 человек. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  94. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года. Федеральная служба государственной статистики (рус.) (27 Муус устар 2024). Сигэнии күнэ: 2 Ыам ыйын 2024.
  95. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (рус.) (XLSX). Сигэнии күнэ: 1 Балаҕан ыйын 2022. Архивировано 1 Балаҕан ыйын 2022 года.
  96. ↑ Численность населения Хабаровского края по городским округам и муниципальным районам на 1 января 2023 года и в среднем за 2022 год (с учётом итогов ВПН-2020)
  97. ↑ 1 2 Численность и размещение населения. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года по Хабаровскому краю (по состоянию на 1 октября 2021 года). Статистический сборник: Стат. сб. В 647 / Хабаровскстат — г. Хабаровск, 2022 — 88 с. (рус.). Хабстат (20 Алтынньы 2022). Сигэнии күнэ: 9 Ахсынньы 2022.
  98. ↑ 1 2 Численность населения в разрезе городских и муниципальных округов, муниципальных районов на 1 января 2022-2023
  99. ↑ Интервью Зам. Директора организационного департамента Минвостокразвития А. Свинчукова телекомпании «Губерния». Сигэнии күнэ: 14 Тохсунньу 2026.
  100. ↑ Дорожная сеть обеспечит комплексное освоение дальневосточных территорий. Российская газета. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 17 Атырдьах ыйын 2019 года.
  101. ↑ Доклад Министра транспорта РФ Максима Соколова на заседании Государственной комиссии по вопросам социально-экономического развития Дальнего Востока, Республики Бурятия, Забайкальского края и Иркутской области. Министерство транспорта Российской Федерации (2 От ыйын 2012). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  102. ↑ Число собственных легковых автомобилей на 1000 человек населения. www.gks.ru. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  103. ↑ Жители ДФО обеспечены машинами больше других. 9 февраля 2012. Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025. Архивировано 25 Ыам ыйын 2012 года. // Primamedia
  104. ↑ Скоростная железная дорога соединит Владивосток и Хабаровск. Transsibinfo.com (5 Кулун тутар 2025). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.
  105. ↑ ВЦИОМ. Индекс развития человеческого капитала на Дальнем Востоке (15 Олунньу 2018). Сигэнии күнэ: 23 Ахсынньы 2025.

Литература

Сигэлэр

Категориялар