Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Алмаас

Алмаас (былыргы түүр тылыттан «алдьаммат», араб. ألماس‎ , был.-гириэк. ἀδάμας «тулхадыйбат» диэн суолталаах; нууч. Алмаз) — минерал, күндү таас, харыалык (углерод) көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. Кытаанаҕа Моос кээмэйинэн саамай үрдүк.

Алмаас таас сиргэ муҥура суох уһуннук сытыан сөп, ол гынан баран салгына суох күүскэ ититтэххэ, графит тааска кубулуйар[2].

undefined

Түҥ былыр көстүбүт алмаас таас сааһа 3,6 млрд сылга тэҥнэһэр[3]. Ураты бөдөҥ алмаастар: «Куллинан» (3106 караат) уонна Ботсванатааҕы алмаас (2492 караат, 2024 сыллаахха көстүбүт).

Сүрүн уратылара

Алмаас олус кытаанах, ол эрэн күүстээх охсууттан эбэтэр баттааһынтан хайа ыстаныан, үлтүрүйүөн сөп. Кытаанах эттиктэр ортолоругар итиини аһарыыга саамай үрдүк көрдөрүүлэх.

Күн уотун, сырдыгы бэйэтин нөҥүө аһаран араас өҥнөргө арааран оонньуура (дисперсия (нууч.) (сах.) алмаас сүрүн уратытынан буолар, сыанатын ордук үрдэтэр. Айылҕаҕа көстүбүт алмаас бэйэтин көрүҥэ бүрэ, оттон кырыыланнаҕына дьэҥкир, уокка оонньуур буолар. Кырыыламмыт алмаас бриллиант диэн ааттанар[4][5].

Алмаас ууллар температурата быһа барыллаан 11 ГПа баттааһыннаах 3700-4000 °C кыраадыс. Салгыҥҥа алмаас 850—1000 С кыраадыска умайар[6].

Алмаас тааһы уотунан тыктардахха, сардаҥалар дьайыыларыттан сырдаан, күлүмүрдээн көстөр (люминесценциялаах), бу уратытын алмааһы хостуурга туһаналлар.

Үгүс алмаас саһархай эбэтэр хоҥор, кугас өҥнөөх буолаллар. Сэдэхтик көстөр өҥнөрө: тэтэркэй, халлаан күөх, от күөх, кыһыл өҥнөр. Люминесценция дьайыыта саһархай өҥү ылынарга сабыдыаллыан сөп[7].

Ханна хостоноро

Бырамыыысыланнаска туттуллар алмаас үөскүүр сирдэрэ Антарктидаттан ураты бары кэнтиниэннэргэ барытыгар баар. Сүрүннээн көстөр сирдэрэ — кимберлит туруупкалара (умуллубут, сойбут вулканнар оннулара). Алмаастар олох дириҥҥэ, улахан күүстээх баттааһыннаах сиргэ үөскүүллэр (200 км кэриҥэ дириҥҥэ), онтон магма үөһэ өрө үтэн таһаарар. Алмаас сааһа — 100 мөлүйүөнтэн 2,5 млрд сылга тиийэр[8].

Ону таһынан, алмааһы метеориттартан уонна бөдөҥ метеорит түспүт сириттэн булаллар (холобур, Сибииргэ).

Аан дойдуга уонна Арассыыйаҕа хостооһун

Сүрүн хостонор сирдэрэ: Африка (ЮАР), Арассыыйа, Австралия, Канаада, Бразилия, Индия. Үс хампаанньа (De Beers, АЛРОСА, Rio Tinto) ырыынак 70-ча бырыһыанын хонтуруоллуур.

Арассыыйаҕа алмааһы 1829 сыллаахха аан бастаан Ураалга булбуттар. Бастакынан алмааһы 14 саастаах крепостной Павел Попов булбут, бу иһин киниэхэ көҥүлү биэрбиттэр. Ол эрэн алмаастаах сир Сибииргэ букатын кэлин, 1897 сыллаахха уонна 1948 сыллаахха көстүбүт.

Билиҥҥи кэмҥэ Арассыыйаҕа алмааһы хостооһун улахан өлүүтүн Саха сирин хайаны байытар кэмбинээттэрэ ылаллар. Итини таһынан, улахан алмаастаах сирдэр Пермскэй кыраай Красновишерскай оройуонугар бааллар. Архангельскай уобаласка: Приморскай оройуон сиригэр Ломоносов аатынан уонна Мезенскэй оройуон сиригэр Верхотина (В. Гриб аатынан) алмаас үөскүүр сирдэрэ көстүбүттэр[9].

Саха сиригэр

Арассыыйаҕа алмааһы көрдөөһүн балтараа үйэ тухары барбыт, онтон 1950 сыллардаахха дьэ Саха сиригэр алмаас олус баай төрүт үөскээн сытар сирдэрин арыйбыттар. 1954 сыллаахха атырдьах ыйын 21 күнүгэр Наталья Николаевна Сардсадских геология партиятын геолога Лариса Попугаева, Соҕуруу Африкаттан атын сиргэ, хоту сытар Саха сиригэр бастакы кимберлит туруупкатын арыйбыт. Бу сир «Зарница» диэн олус бэлиэ аатынан ааттаммыт.

Аҕа дойду Улуу сэриитин кэнниттэн көстүбүт туруупка «Эйэ» («Мир») диэн ааттаммыт. Онтон «Соргулаах» («Удачная») туруупканы арыйбыттар. Ити арыйыылар ССРС сиригэр-уотугар алмаас хостооһунун бырамыысыланнаһын олохтообуттар.

2012 сыллаахха маассабай иһитиннэрэр сириэстибэлэргэ учуонайдар Красноярскай кыраай уонна Саха сирин кыраныыссаларыгар импактнай төрүттээх техническэй алмаас саппаастара баалларын кистэлэҥ информацияны арыйбыттар. Бу сир Попигайскай диэн ааттаммыт. Николай Похиленко (Билим Академиятын Сибиирдээҕи салаатын геологияҕа уонна минералогияҕа Институтун дириэктэрэ) бигэргэппитинэн, бу сиргэ алмаас триллион караат саппааһа сытар.

2019 сыллаахха Саха сиригэр «матрешка» алмаас булуллубут, ол аата алмаас иһигэр өссө биир алмаас сылдьар эбит.

2023 сыллаахха «Соргулаах» кимберлит туруупкатыттан 3,6 миллиард саастаах алмааһы булбуттар.

Оҥоһуу алмаастар

Оҥоһуу алмаастары синтезтэммит алмаастар диэн ааттыыр сөп, тоҕо диэтэххэ кинилэр айылҕаҕа үөскээбит алмаастартан туох да уратылара суох.

Алмааһы оҥорорго бастакы холонуулар өссө XVIII үйэҕэ саҕаламмыттар эрээри, учуонайдар өр кэмҥэ алмааһы буолбакка, онуоха маарынныыр атын веществолары таһаара турбуттар.

Дьиҥнээх синтеһи аан бастаан 1953 сыллаахха Швецияҕа, онтон АХШ-гар уонна ССРС-гар ситиспиттэр. Билигин аан дойдуга бөдөҥ оҥорон таһаарыы сайдан турар. Сүрүн ньымалар:

  • Үрдүк баттааһыны уонна температураны туһаныы (бороһуоктары уонна кристааллары ылаллар);
  • Гаастан сөҥөрдүү (CVD-процесс);
  • Детонацияламмыт алмаастар (дэлби тэптэриллибит) — олус бытархайдар, абразивтарга эрэ сөп түбэһэллэр[10].

Кырыылааһын

Кырыыламмыт алмаас бриллиант диэн ааттанар.

Бриллиант араас быһыылаах буолар: төгүрүк (57 кырыы), ньолбоһох, «груша», «маркиза», «принцесса». Онуоха алмаас кырыыламмытын түмүгэр ыйааһыныттан 55-70 % сүтэрэр.

Аан дойду үрдүнэн алмааһы кырыылааһыҥҥа сүрүннүүр тэрилтэлэр Индияҕа (бытархай бриллианнар), Израильга (0,30 карааттан бөдөҥ), Россияҕа, Бельгияҕа (орто уонна бөдөҥ), АХШ-гар (бөдөҥ уонна хаачыстыбалаах брилианнар).

2025 сыллаахха Алроса «Новое солнце» диэн ааттаммыт 100 карааттан элбэх ыйааһыннаах биир саамай бөдөҥ бриллианы кырыылаабыт[11].

Алмааһы туһаныы

Кырыыламмыт алмаас (бриллиант) — ордук ыарахан сыаналаах күндү таас. Ол эрэн алмааһы хостуур дьоннордооҕор, ордук кырыылааччылар уонна атыыһыттар барыыһыраллар.

Алмаас ордук кытаанах матырыйаал буолан, бырамыыысыланнаска туттуллар: алмааһы эрэһэ, быһах, абразив бороһуогун оҥоророго тутталлар. Кэнники кэмҥэ бу эйгэҕэ оҥоһуу алмаастары туһаналлар.

Ону таһынан, алмааһы, улахан итиини уонна радиацияны кыайан тулуйарын иһин, микроэлектроникаҕа эмиэ тутталлар. Алмаастан полупроводниктары уонна и ультрафиолеттаах светодиодтары оҥороллор.

Алмаас саҥа чинчийиллэ сылдьар биир өрүтэ — кини улахан тымныыга даҕаны аһарар кыаҕын сүтэрбэт эбит[12].

Быһаарыылар

  1. ↑ Nickel E. H., Nichols M. C. IMA/CNMNC List of Mineral Names (March 2009) — 2009.
  2. ↑ Справочник, 1987
  3. ↑ Маленький кристалл с гигантской историей (англ.). www.sbras.info. Сигэнии күнэ: 9 Муус устар 2026.
  4. ↑ Thermal conductivity of isotopically modified single crystal diamond(ааҥл.) // Phys. Rev. Lett.. — 1993. — Vol. 70. — P. 3764.
  5. ↑ Feng Z., Tzeng Y., Field J. E. Friction of diamond on diamond in ultra-high vacuum and low-pressure environments(ааҥл.) // Journal of Physics D: Applied Physics. — 1992. — Vol. 25, iss. 10. — P. 1418. — DOI:10.1088/0022-3727/25/10/006.
  6. ↑ Андреев, 2012
  7. ↑ Дронова Н. Д. Изменение окраски алмазов при их обработке в бриллианты (системный подход и экспериментальные исследования). — Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата геолого-минералогических наук. Специальность 04.00.20 — минералогия, кристаллография. Москва, 1991.
  8. ↑ Алмаз // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  9. ↑ Уральская алмазоносная провинция // Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 68. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — ISBN 978-5-85270-370-5.
  10. ↑ Новая технология позволит создавать бриллианты любого размера (рус.). Лента. Сигэнии күнэ: 13 Муус устар 2026.
  11. ↑ "Алроса" завершила огранку самого крупного бриллианта в истории России, РИА Новости (4 Муус устар 2025). Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  12. ↑ Мировой алмазный рынок &124; АЛРОСА. www.alrosa.ru. Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.

Литература

  • Физические свойства алмаза. — Киев: Наукова думка, 1987.
  • Андреев В. Д. Избранные проблемы теоретической физики. — Киев: Аванпост-Прим, 2012.

Категориялар