Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Антарктида

Антарктида (нууч. Антаркти́да) — сир саамай соҕуруу өттүгэр сытар континент. Антарктида киинэ, быһа холоон, Соҕуруу географическай полюс киинин кытта сөп түбэһэр. Атлантика, Ииндийэ, Чуумпу далайдар тулалыыллар. 2000 сылтан Антарктиданы с.к. 60°-тан соҕуруу диэки сууйар уулара Аан Дойдутааҕы гидрографическай тэрилтэ быһаарыытынан Соҕуруу далай диэн ааттанар[1][2].

Континент иэнэ 14 107 000 км² кэриҥэ (олортон шельфовай мууһа — 930 000 км², арыылар — 75 500 км²). Хотуттан соҕуруу устата 3000 км кэриҥэ, оттон арҕааттан илин 4500 км[3]. Антарктида ньуурун орто үрдүгэ бары континеннартан саамай улахан. Тымныы полюһун таһынан Антарктидаҕа салгына саамай намыһах сииктээх, саамай күүстээх уонна уһун тыаллаах уонна күүстээх күн радиациятын туочукалара бааллар[4].

Антарктида диэн Антарктида материгыттан уонна аттынааҕы арыылартан турар аан дойду сорҕотун эмиэ ааттыыллар.

Этимологията

Название «Антарктида» аата ἀνταρκτικός, ἀνταρκτική грек тылларыттан[5] тахсар, «Арктика утары», «хоту утарыта» диэн суолталаах[6].

«Антарктика эрэгийиэнин» туһунан өссө Аристотель «Метеорологика» кинигэтигэр (биһиги эрабыт 350 кэриҥэ сыл иннинэ)[7] ахтыбыта. Былыргы гириэк географа, картограф уонна II үйэтээҕи математик Марин Тирский бу ааты билиҥҥи үйэҕэ диэри ордон хаалбатах аан дойду картатыгар туһаммыта. Рим суруйааччылара Гай Юлий Гигин уонна Апулей (биһиги эрабыт I—II үйэтэ) Соҕуруу полюһу бэлиэтииргэ романизацияламмыт гириэк аатын Pólus antarcticus[8][9] туттубуттара, онтон 1270 сыллаахха бэлиэтэммит урукку французскай pole antartike (аныгы суруйуу — pôle antarctique) үөскээбитэ уонна онтон, Джефри Чосер 1391 сыллааҕы трактаатыгар орто английскай pol antartik (аныгы суруйуу — antarctic Pole) үөдүйбүтэ[10].

Билиҥҥи географическай коннотацияларын булуон иннинэ, «Антарктида» диэн тиэрмин уонна киниттэн үөскээбит сирдэр "хоту утары"диэн суолтаҕа атын сирдэри бэлиэтииргэ туттуллара. Холобур, XVI үйэҕэ Бразилияҕа олохтоммут быстах кэмҥэ үөскүү сылдьыбыт француз колонията "Антарктика Францията"диэн ааттаммыта.

Нуучча байҕалынан устааччылара Ф. Ф. Беллинсгаузен уонна М. П. Лазарев 1820 сыллаахха антарктика шельфовай лефниктарыгар аан дойдуну эргийэр антарктика эспэдииссийэтин кэмигэр бастакынан кэлбиттэр, булуллубут сири «муус материк» диэн ааттаабыттар. «Антарктика материгынан» 1840 сыллаахха АХШ байҕал офицера уонна чинчийээччитэ, 1830-с сыллардаахха АХШ ВМС картографическай департаменын салайбыт Чарлз Уилкс ааттаабыта. Аан бастаан материгы барытын 1886 сыллаахха англия океанографа Джон Мэррей каартатыгар «сабаҕаланар Антарктика континена» диэн суруйан киллэрбитэ[11].

«Антарктида» диэн ааты 1890-с сылларга континент аатын быһыытынан бастакы официальнайдык шотландия картографа Джон Джордж Бартоломью туһаммыта[12].

Арыллыыта

Антарктиданы тохсунньу 16 (28) күнүгэр 1820 сыллаахха Фаддей Беллинсгаузен уонна Михаил Лазарев салалталаах нуучча экспедицията арыйбыта, кинилэр «Илин» уонна «Мирнэй» шлюптарынан 69°21′ ю. ш. 2°14′ з. д.GЯO(билиҥҥи Беллинсгаузен шельфовай муус оройуона) шельфовай мууска чугаһаабыттара. Урут соҕуруу материк баара (лат. Terra Australis) гипотетическайдык эрэ бигэргэтиллэрэ, үксүн Соҕуруу Американы (холобур, Пири-реис 1513 сыллаахха оҥорбут каартатыгар) уонна Аустралианы кытта холбууллара.

undefined
undefined
undefined

Икки күнүнэн хойутаан (тохсунньу 30 күнүгэр) материкка ирландец Эдвард Брансфилд салалталаах британия эспэдииссийэтэ тиийбитэ, Кинилэр Антарктика тумул арыытын Тринити — хотугу уһугун арыйбыттара. Саҥа арыллыбыт сирдэри Брансфилд Британия бас билиилэринэн биллэрбитэ, кини суудунатын сурунаала уонна каарталара Британия адмиралтействотыгар ыытыллыбыттара. Кэлин кини суудуна сурунаалын сүтэрэн кэбиспиттэрэ.

Континеҥҥа бастакынан, арааһа, америка «Сесилия» хараабылын хамаандата олунньу 7 күнүгэр 1821 сыллаахха тиийбитэ[13]. Түспүт сирэ чопчу биллибэт, ол гынан баран Хьюз хомотугар (64°13′ ю. ш. 61°20′ з. д.GЯO) диэн сабаҕаланар. Бу континеҥҥа түһүү туһунан биллэрии саамай эрдэлэргэ сыһыаннаах[13]. Ордук чопчунан материкка (Дейвис кытыла) 1895 сыллааҕы норвегия урбаанньыта Хенрик Иоганн Булл түспүтүн туһунан сайабылыанньата ааҕыллар[13].

Географията

Географическай үллэрии

Антарктида сирэ географическай болуоссаттарга уонна урут араас айанньыттар арыйбыт уобаластарыгар арахсар. Арыйааччы (эбэтэр атын дьон) аатынан чинчийиллэр уонна ааттанар уобалаһа "сир"диэн ааттанар.

Антарктида сирдэрин испииһэгэ:

  • Адели сирэ
  • Александр I сирэ
  • Виктория сирэ
  • Вильгельм II сирэ
  • Георг V сирэ
  • Грейам сирэ
  • Кемп сирэ
  • Королева Елизавета сирэ
  • Мод Королева сирэ
  • Королева Мэри сирэ
  • Котс сирэ
  • Мак-Робертсон сирэ
  • Мэри Бэрд сирэ
  • Палмер сирэ
  • Принцесса Елизавета сирэ
  • Уилкс сирэ
  • Эдуард VII тумул арыыта
  • Элсүэрт сирэ
  • Эндерби сирэ

Ону таһынан Антарктидаҕа Соҕуруу Оркней, Соҕуруу Шетланд арыылара, Баллени уонна Беркнер арыылара киирэллэр.

Континент саамай хотугу точкатынан Прайм-Хед тумул буолар.

Рельебэ

Антарктида — Сир саамай үрдүк континена, континент муора таһымыттан орто үрдүгэ 2000 м тахса, оттон континент киинигэр 4000 м тиийэр. Бу үрдэ улахан аҥаара континент бастайааннай муус бүрүөһүнэ буолар, ол анныгар континент рельефа кистэнэр, арай 0,3 % (40 000 км² кэриҥэ) иэнэ муустан босхо — сүрүннээн Арҕаа Антарктидаҕа уонна Трансантарктическай хайаларга: арыылар, кытылын учаастактара, «кураанах хочолор» диэн ааттанар уонна туспа тарыҥ уонна хайа чыпчааллара (нунатактар), муус үрдүнэн үрдээн сыталлар. Материк бүтүннүүтүн кэриэтэ туоруур трансантарктическай хайалар Антарктиданы икки аҥы араараллар — араас төрүттээх уонна геологическай тутуллаах Арҕаа Антарктидаҕа уонна Илин Антарктидаҕа. Илин диэки үрдүк (муора таһымыттан 4004 м муус үрдүгэ) мууһунан бүрүллүбүт Сэбиэскэй плато баар[14]. Арҕаа өттө мууһунан бэйэ-бэйэлэригэр холбоммут хайалаах арыылар бөлөхтөрүттэн турар. Чуумпу далай кытылыгар Антарктика Андылара бааллар, үрдүгэ 4000 м тахса; континент саамай үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 4892 м[15] — Элсуорт хайаларыгар Винсон массива. Арҕаа Антарктидаҕа континент дириҥ депрессията эмиэ баар — арааһа, рифт төрүттээх Бентли хочото. Мууһунан бүрүллүбүт Бентли хочотун дириҥэ муора таһымыттан 2555 м алларааҕа тиийэр.

undefined
undefined
undefined

Муус аннынааҕы рельебэ

Аныгы ньымалар көмөлөрүнэн чинчийиилэр соҕурууҥҥу материк муус аннынааҕы рельебин туһунан элбэҕи билэр кыах баар. Чинчийии түмүгэр материк үс гыммыт биирэ аан дойду далайын таһымыттан аллараа сытар эбит, чинчийиилэр эмиэ хайа ситимэ уонна массивтар баарын көрдөрбүттэр.

Континент арҕаа өттө уустук рельефтээх уонна үрдүгэ улахан түһүүлэрдээх. Манна Антарктидаҕа саамай үрдүк хайа (Винсон к., 4892 м) баар. Антарктика тумул арыыта соҕурууҥҥу полюс хайысхатыгар тардыһан, арҕааҥҥы секторга кыратык тэйэн, соҕуруу америка Андаларын салҕыыта буолар.

Материк илиҥҥи өттө үксүн көнө рельефтээх, туспа платолардаах уонна 3-4 км үрдүктээх сис хайалардаах. Илиҥҥи өттө, эдэр кайнозой боруодалардаах арҕаа өттүттэн уратыта диэн урут Гондвана састаабыгар киирэр платформа кристалл төрдүн тахсыыта буолар[16].

НАСА BedMachine Antarctica[17] диэн ааттаммыт саҥа каартата, ахсынньы 12 күнүгэр 2019 сыллаахха «Nature Geoscience»[18] сурунаалга тахсыбыта, сейсмическай кээмэйдэри уонна муус хамсааһынын кээмэйдэрин холбуур, Антарктика мууһун анныгар кистэммит материк ордук сиһилии каартатын буолар. Саҥа карта тоҥмут континеҥҥа муус сүүрүгэ үөскэтэр урут биллибэтэх топографическай уратылары арыйар[19]. Даннайдарга сир планетатыгар саамай дириҥ каньон туһунан туоһулар киирбиттэр. Денман хочото диэн биллэр тустаах кыараҕас эрэгийиэн нөҥүө хас сыл аайы төһө муус сүүрэрин ырытан баран, чинчийээччилэр муора таһымыттан кырата 3500 миэтэрэ намыһах, тоҥмут уу кээмэйин барытын уйунар дириҥҥэ сытыахтааҕын өйдөөбүттэрэ. Бу Өлбүт байҕалтан быдан дириҥ, сир саамай намыһах аһаҕас уобалаһа, муора таһымыттан 432 миэтэрэ намыһах[20].

Континент вулканнарын көҕө намыһах. Саамай бөдөҥ вулкан — Росс арыытыгар баар Эребус хайата.

НАСА ыытар муус аннынааҕы рельеф чинчийиилэрэ Антарктидаҕа астероид төрүттээх кратеры булбуттар. Воронкатын диаметра 482 км. Быһа холоон 48 километрдаах кратер астероид (Эростан улахан) сиргэ түһүүтүгэр, быһа холоон 250 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр, пермь-триас кэмигэр үөскээбит. Астероид түһүүтүгэр уонна дэлби тэбиитигэр өр сыллаах тымныйыыга уонна биир гипотезанан, ол кэм флоратын уонна фаунатын үксүн өлүүтүгэр тиэрдибитэ. Бу кратер бүгүҥҥү күҥҥэ сир үрдүнэн саамай бөдөҥүнэн ааҕыллар[21].

Мууһа толору ууллар түбэлтэтигэр Антарктида иэнэ үс гыммыт бииринэн кыччыаҕа[22]: арҕаа Антарктида архипелагка кубулуйуоҕа, оттон илин өттө материгынан хаалыа[23][24].

Муус бүрүөһүнэ

Хаһан эрэ Антарктида мэлдьи күөх үүнээйинэн бүрүллүбүт көннөрү, мууһа суох сытар континент этэ. 34 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр эоцен-олигоцен эстиитин кэмигэр саҕаламмыт килиимэт эмискэ уларыйыыта сир атмосфератыгар CO² кээмэйэ аччыырыгар тириэрдибит кэккэ ситэ үөрэтиллибэтэх дьайааннары саҕалаабыта, ол тымныйыыны үөскэппитэ уонна түмүгэр Антарктида толору кэриэтэ мууһуруутугар тиэрдибитэ[25][26]. Академик В. М. Котляков этэринэн[27], Антарктида мууһуруутугар улахан оруолу эмиэ Соҕуруу Американы уонна Антарктика тумул арыытын холбуур сис арахсыыта оонньообута, ол антарктика циркумполярнай сүүрээнин үөскээһинигэр уонна антарктика уутун Аан дойду далайыттан туспа араарыыга тириэрдибитэ.

undefined

Билигин Антарктика муус куйаҕа биһиги планетабытыгар саамай бөдөҥ уонна иэнинэн саамай чугас гренландия муус хаххатын 10 төгүл баһыйар. Онно ~30 мөл.км³ муус түмүллүбүт, ол эбэтэр сир мууһа барытын 90 %. Муус ыарааһыныттан, геофизиктар чинчийиилэрэ көрдөрөллөрүнэн, континент ортотунан 0,5 км тимиччи түспүт, ону кини дириҥ шельфэтэ эмиэ көрдөрөр[28]. 1963—2013 сыллардаахха Антарктиканы үөрэтэр Британия уопсастыбатын чинчийиитинэн, муус саппааһа 26,5 мөлүйүөн км³ буолар[29].

Антарктидаҕа муус бүрүүһүнэ планета тууһа суох уутун 80 % кэриҥэ; толору уулуннаҕына Аан дойду далайын таһыма 60 миэтэрэ кэриҥэ үрдүөҕэ (тэҥнээн көрдөххө: гренландия муус куйаҕа ууллан хааллаҕына, океан таһыма 8 миэтэрэ эрэ үрдүө этэ)[28].

Муус куйах купол курдук көрүҥнээх, сир үрдэ кытылга тиийэригэр уһуга улаатар, онно элбэх сиргэ шельфовай булуустардаах. Муус араҥатын орто халыҥа — 2500—2800 м, Илин Антарктида сорох оройуоннарыгар муҥутаан 4800 м тиийэр. Хаар бүрүөһүнэ сорох сирдэргэ заструги диэн ааттанар рельеби үөскэтэр, ол . Муус бүрүллүүтүгэр муус мунньуллуута, атын муустарга курдук, континент кытыла буолар абляция (алдьаныы) зонатыгар муус сүүрүүтүгэр тириэрдэр; муус айсберг курдук бытарыйар. Сыллааҕы абляция кээмэйэ 2500 км³ сыаналанар.

Антарктида уратытынан байҕал таһымыттан үөһээ турар иэн ~10 % ылар шельфовай муустар улахан иэннэрэ (Арҕаа Антарктида намыһах (күөх) уобаластара) буолар; бу муустар Гренландия таһаарар мууһун айсбергтарын кээмэйин лаппа баһыйар рекорднай кээмэйдээх айсберг источниктара буолаллар; ол курдук, холобур, 2000 сыллаахха Росс шельфовай мууһуттан билиҥҥитэ саамай улаханынан биллэр (2005 с.) 10 тыһыынча км² тахса иэннээх B-15 айсберг быстыбыта. Кыһыҥҥы кэмҥэ (Хотугу полушариеҕа сайын) Антарктида тула байҕал мууһун иэнэ 18 мөлүйүөн км² дылы улаатар, оттон сайыҥҥы кэмҥэ 3-4 мөлүйүөн км² дылы аччыыр.

Муус тоҥон истэҕинэ салгын хабахтара тоҥоллор, ол түмүгэр муус атмосфера салгынын састаабын харайар. 1950-С сыллардаахха саҕаламмыт «Илин» станция аттыгар антарктика мууһун саамай халыҥ чааһыгар мууһу буурунан үүттэһин кэнники 420 тыһыынча сыллар усталарыгар Сир климатын туругун быһаарарга кыах биэрбитэ. Саҥа скважина көмөтүнэн учуонайдар кэлиҥҥи мөлүйүөн аҥаарыгар атмосфера састаабын уонна климат туһунан дааннайдары ылаары олороллор[30].

Үөһээ өттүгэр муус уутун сааһын кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы дьапталҕалартан турар сыллааҕы араҥаларынан, ону таһынан глобальнай түбэлтэлэр (холобур, вулканнар эстиилэрэ) туһунан информацияны илдьэ сылдьар бэлиэлэринэн быһаарыахха сөп. Ол эрэн улахан дириҥҥэ сааһын быһаарарга муус тарҕаныытын ахсаан өттүнэн моделированиены туһаналлар, ол рельеф, температура, хаар мунньуллуутун түргэнин уонна оннук курдук билиилэртэн олоҕуран оҥоһуллар[27][31].

Тангра хайалара, Ливингстон (Смоленск) арыыта
Антарктида типичнэй көстүүтэ
Св. Борис чыпчаала, Ливингстон (Смоленск) арыыта
Уна чыпчаала, Лемер (тумул, Антарктида)

Геологиялыы тутула

Илин Антарктида

Илин Антарктида диэн Индия, Бразилия, Африка уонна Австралия платформаларыгар майгынныыр былыргы кембрий иннинээҕи континентальнай платформа (кратон) буолар. Бу кратоннар бары Гондвана суперконтиненын ыһыллыытыгар үөскээбиттэр. Кристалл акылаат боруодаларын саастара 2,5—2,8 млрд сыл, Эндерби сирин саамай былыргы боруодалара 3 млрд тахса сыл.

Акылаата 350—190 мөл. сыл анараа өттүгэр үөскээбит, сүрүннээн муораттан төрүттээх эдэр осадочнай хахханан бүрүллүбүт. 320—280 мөл. сыл саастаах араҥаларга муус буора баар, ол эрээри эдэрдэргэ үүнээйилэр уонна харамайдар, ол иһигэр ихтиозаврдар сиртэн хостонор тобохторо бааллар, ол аата оччотооҕу кэм килиимэтэ билиҥҥи кэмтэн күүстээх уратылааҕын туоһулуур. Итиини таптыыр сыыллааччылары уонна папоротник флоратын Антарктида бастакы чинчийээччилэрэ булбуттара уонна билиитэлэр тектоникалыы концепциятын бигэргэтэр киэҥ далааһыннаах сытыары хамсааһыннарын биир чахчы дакаастабыл буолбута.

Сейсмическэй көҕө. Вулканизм

Антарктида кыра сейсмическай көхтөөх тектоническай чуумпу континент буолар, вулканизм көстүүлэрэ Арҕаа Антарктикаҕа түмүллүбүттэр уонна Андытааҕы хайа үөскээһинин кэмигэр үөскээбит Антарктика тумул арыытын кытта ситимнээхтэр. Сорох вулканнар, ордук арыыларга, бүтэһигин 200 сыллааҕыта эстибиттэр. Антарктида саамай актыыбынай вулкана — Эребус. Кинини "Соҕуруу полюс суолун маныыр вулкан"диэн ааттыыллар.

2017 сыллаахха Эдинбург университетын учуонайдара ыыппыт Арҕаа Антарктикатааҕы рифт (West Antarctic Rift) саҥа чинчийиилэрэ 100-тэн 3850 миэтэрэҕэ диэри үрдүктээх 91 саҥа вулканы булбуттара; урут кинилэр муус буолан булбатахтар, сорох сиринэн халыҥнара 4 км-тан тахса. Бу вулкааннар тиһиктэрэ урут аан дойдуга вулканнар ордук улахан мустууларынан ааҕыллар илин Африка вулкан массивын санатар. Урут эрэгийиэҥҥэ 47 муус аннынааҕы вулкан баара биллэр этэ. Вулканнар айылҕа сылыйыытыттан уһуктуохтарын сөп, оннук түбэлтэ Антарктиданы бүтүннүүтүн төрдүттэн уларытыаҕа[32][33].

Килиимэтэ

Антарктида олус кытаанах тымныы килиимэттээх. Илин Антарктидаҕа «Илин» сэбиэскэй антарктика станциятыгар от ыйын 21 күнүгэр 1983 сыллаахха сир үрдүгэр метеорологическай кээмэйдэр устуоруйаларыгар саамай намыһах салгын температурата регистрацияламмыта: −89,2 °C. Оройуон сир тымныы полюһунан ааҕыллар[4][34].

undefined

2013 сыл ахсынньы 9 күнүгэр Америка геофизическай сойууһун конференциятыгар америка чинчийээччилэрин бөлөхтөрө 2010 сыл атырдьах ыйын 10 күнүгэр Антарктида биир туочукатыгар салгын температурата −93,2 °C (-135,8 °F) дылы түспүтүн туһунан иһитиннэрбиттэр. Бу информация НАСА спутниковай дааннайдарын ырытыы түмүгэр арыллыбыта[35][36]. Ол гынан баран, Т.Скамбос (ааҥл. Ted Scambos) иһитиннэриитин ааптардарыттан биирдэстэрэ (аа. Ted Scambos), ылыллыбыт көрдөрүү термометр көмөтүнэн буолбакка, спутниковай кээмэйдэр түмүктэринэн быһаарыллыбытын иһин рекорд быһыытынан регистрацияламматын туһунан эппитэ[37]. Кыһыҥҥы ыйдар орто температуралара −75-тэн −60 °C диэри, оттон сайыҥҥы температуралара −50- тан −30 °C; кытылга кыһын −35-тан −8 °C, оттон сайынын — 0-тан +5 °C диэри. Антарктидаҕа кыһыҥҥы ыйдарынан (соҕуруу полушариеҕа барытыгар курдук) бэс ыйа, от ыйа уонна атырдьах ыйа, оттон сайыҥҥы ыйдарынан ахсынньы, тохсунньу уонна олунньу буолаллар.

Илин Антарктида метеорологиятын атын уратытынан кини купол формалаах рельефынан сылтаан стоковай (катабатическай) тыаллар буолаллар. Соҕурууҥҥу хайысхалар бу туруктаах тыаллар муус үрдүгэр салгын араҥата муус ньуурун аттыгар сойутуутун түмүгэр муус кырыыта балачча туруору эниэлэригэр үөскүүллэр, сир аннынааҕы араҥа халыҥа үрдээн, ыарахан күүһүнэн аллара түһэр. Салгын сүүрэр араҥатын халыҥа үксүгэр 200—300 м буолар; тыал аҕалар муус буора элбэх буолан, маннык тыал кэмигэр туох да көстүбэт. Стоковай тыал күүһэ эниэтин туруорутугар тэҥнээх уонна муора диэки үрдүк эниэлээх кытыы оройуоннарга ордук күүһүрэр. Стоковай тыаллар муҥутуур күүстэрин антарктика кыһын ситиһэллэр — муус устартан сэтинньигэ диэри түүннэри-күнүстэри куруук кэриэтэ, сэтинньиттэн кулун тутарыгар диэри түүннэри эбэтэр күн саҕахтан намыһах кэмигэр. Сайын күнүскү чаастарга салгын араҥата күн уотугар сылыйбытынан кытылга үрэр тыаллар тохтууллар.

1981 сылтан 2007 сылга диэри температура уларыйыытын дааннайдара Антарктидаҕа температурата тэҥэ суохтук уларыйбытын көрдөрөллөр. Арҕаа Антарктидаҕа уопсай температура үрдээбитэ көстөр, Оттон Илин Антарктидаҕа сылыйыы көстүбэт, оннооҕор сороҕор түспүтэ бэлиэтэммит. ХХІ үйэҕэ Антарктида мууһун ириитин дьайаана биллэрдик күүһүрэрэ саарбах. Төттөрүтүн, температура үрдээтэҕинэ, Антарктикатааҕы муус хаҕар түһэр хаар элбиирэ күүтүллэр. Ол эрээри сылыйыынан сибээстээн шельфовай лефниктары ордук күүскэ алдьатыы уонна Аан дойду далайыгар мууһу таһаарар Антарктида мууһун хамсааһыннара түргэтэтиэн сөп.

Ис уулара

Аҥардас сыллааҕы орто эрэ буолбакка, Антарктидаҕа оннооҕор сайыҥҥы температура нуултан үөһээ тахсыбат буолан, онно хаар эрэ түһэр (ардах — олус сэдэх көстүү). Кини 1700 м ордук халыҥнаах муус бүрүөһүнүн (хаар бэйэтин ыйааһынынан ыгыллар) үөскэтэр, сорох сиринэн 4300 м тиийэр. Антарктика муустарыгар Сир бүтүн тууһа суох уутун 80 % кэриҥэ түмүллүбүт. Ол да буоллар Антарктидаҕа күөллэр, сайыҥҥы кэмҥэ өрүстэр бааллар. Үрэхтэр муус уутуттан үөскүүллэр. Салгын ураты дьэҥкир буолан, күүстээх күн радиациятын көмөтүнэн муус оннооҕор кыра да минус температураҕа ирэр. Булуус ньууругар, үксүн кытылтан балачча ыраах сиргэ, ирбэт тоҥҥо уулаах үрүйэлэр үөскүүллэр. Ордук тэтимнээх ирииэрии оазистар аттыларыгар, күн уотугар сылыйар таас буор аттыларыгар буолар. Бары үрэхтэр муус ирэр суотугар аһылыктаналлар буолан, кинилэр ууларын таһыма салгын температуратын уонна күн радиациятын хаамыытынан тутулуктаах. Саамай улахан ороскуота салгын ордук үрдүк температуратын кэмигэр, ол эбэтэр күн иккис аҥарыгар, оттон саамай кырата түүн көстөр, ону ааһан, үксүн бу кэмҥэ өрүстэр толору куураллар. Муустаах өрүстэр уонна үрэхтэр, быраабыла курдук, олус эриллэҕэстэр уонна элбэх муустаах күөллэри холбууллар. Аһаҕас үрэхтэр үксүгэр байҕалга, күөлгэ тиийбэккэ бүтэллэр, оттон уу сүүрүгэ салгыы муус аннынан эбэтэр муус халыҥар, карст оройуоннарыгар сир аннынааҕы өрүстэр курдук, суолун тэлэнэр.

undefined

Күһүҥҥү тымныйда да сүүрүк тохтуур, туруору кытыллаах дириҥ сүнньүлэр хаарынан эбэтэр хаар муосталарынан бүрүллэллэр. Өрүү кэриэтэ хатааһын буоларыттан, сотору-сотору буурҕа түһэриттэн үрэхтэр төрдүлэрэ өссө уу сүнньэ тоҥуон иннинэ саба түһэр, оччоҕуна үрэхтэр сиртэн букатын биллибэт муустаах туннельларга сүүрэллэр. Муустар хайа барыыларын курдук, кинилэр эмиэ кутталлаахтар, тоҕо диэтэххэ, ыарахан массыыналар онно дьөлө түһүөхтэрин сөп. Хаар муостата ситэтэ суох буоллаҕына, киһи ыйааһынын да тулуйумуон сөп. Антарктика оазистарын сиринэн сүүрэр үрэхтэрэ үксүгэр хас да километртан аһара барбаттар. Саамай бөдөҥ — Оникс өрүһэ, 20 км уһуннаах. Өрүстэр сайыҥҥы кэмҥэ эрэ бааллар.

Антарктика күөллэрэ биир уратылаахтар. Кинилэр ураты, антарктика тииптэригэр арахсаллар. Оазистарга эбэтэр кураанах хочолорго сыталлар уонна куруук кэриэтэ халыҥ муус араҥатынан бүрүллэллэр. Ол да буоллар сайыҥҥы кэмҥэ кытылларынан уонна быстах уу сүүрүктэрин төрдүгэр хас да уонунан миэтэрэ кэтиттээх аһаҕас уу балаһата үөскүүр. Үксүгэр, күөллэр стратифицированнайдар. Түгэҕэр, холобур, Ванда күөлгэ курдук, температурата үрдээбит, туустаах уу араҥата көстөр. Сорох кыра сүүрүгэ суох күөллэргэ тууһун концентрацията лаппа үрдүк уонна мууһа суох буолуохтарын сөп. Холобур, Дон-Жуан күөл уута үрдүк концентрациялаах кальций хлоридтаах, ол иүин олус намыһах температураҕа эрэ тоҥор. Антарктика күөллэрэ кыра, арай 10 км²-тэн улахан Ванда күөл уонна Фигурнай күөл баллар. Антарктика күөллэриттэн саамай улаханнара — Бангер оазиһыгар Фигурнай күөл. Томтордор быыстарынан эриллэн-буруллан 20 биэрэстэ устар. Иэнэ 14,7 км², онтон дириҥэ 130 миэтэрэттэн ордук. Саамай дириҥ — Радок күөл, дириҥэ 362 м тиийэр.

Антарктида кытылыгар хаар эбэтэр кыра муустар ууну хаайалларын түмүгэр үөскээбит күөллэр бааллар. Маннык күөллэргэ уу сорох ардыгар хас да сыл устата мунньуллар, ол таһыма айылҕа быһытын аһара барыар диэри. Оччотугар уу күөл таһынан тохтор. Түргэнник дириҥиир, уу ороскуота улаатар. Сүнньэ дириҥээн истэҕин аайы күөл уутун таһыма түһэр уонна кээмэйэ кыччыыр. Кыһын куурбут үрэҕи хаар тибэр, сыыйа-баайа дьапталлан, айылҕа быһыта чөлүгэр түһэр. Нөҥүө сайыныгар күөл эмиэ ирбит уунан туолар. Күөл туолуор, уута эмиэ байҕалга тоҕо анньан тахсыар диэри хас да сыл ааһар.

undefined

Соҕуруу полярнай материкка бадарааннаах сир букатын суох. Ол эрээри, кытыы балаһаҕа ураты муустаах «бадараан» баар. Кинилэр сайыҥҥы хаар уонна фирн (былырыыҥҥы кыдьымах хаар) толору түспүт намталларыгар үөскүүллэр. Бу түһүүлэргэ сүүрэр ирбит уу хаары, фирны сиигирдэр, ол түмүгэр көннөрү бадараан курдук хаар-уу хааһыта буолар. Маннык «бадараан» дириҥэ үксүгэр кыра — миэтэрэттэн ордубат. Үөһэттэн чараас мууһунан бүрүллэллэр. Дьиҥнээх бадарааннарга курдук, манныктарга сороҕор гусеницалаах тырааныспар да киирбэт: маннык сиргэ түбэспит трактор эбэтэр вездеход хаар-уу хааһыга батыллан, туораттан көмөтө суох тахсыбат.

1990 сылларга арассыыйа учуонайдара мууһа суох Илин күөлү булбуттара — бу антарктика күөллэриттэн саамай улаханнара, уһуна 250 км уонна кэтитэ 50 км; күөл 5400 км³ кэриҥэ уулаах.

2006 сыл тохсунньутугар Америка геофизическай обсерваториятын геофизиктара Робин Белл уонна Майкл Штудингер иккис уонна үһүс кээмэйдээх, 2000 км² уонна 1600 км² иэннээх, континент ньууруттан 3 км кэриҥэ дириҥҥэ сытар муус аннынааҕы күөллэри булбуттара. Кинилэр 1958—1959 сыллардааҕы сэбиэскэй экспедиция дааннайдара кичэллээхтик ырытыллыбыттара буоллар, бу күөллэри урут булуохтарын сөп этэ диэн иһитиннэрбиттэр. Ити дааннайдартан ураты спутниктар дааннайдара, радардар да көрдөрүүлэрэ уонна континент ньууругар сир тардыытын күүһүн мээрэйдээһиннэрэ туһаныллыбыттар.

2007 сылга Антарктикаҕа барыта 140-тан тахса муус аннынааҕы күөл көстүбүт.

Ахсаан моделирование уонна геофизика дааннайдара Антарктида арҕаа регионнарыгар, Уэдделл байҕалын кытта ыаллыы сытар муустаах массивтар анныларыгар, киэҥ, 460 км уһуннаах, дендритнэй тэрээһиннээх муус аннынааҕы гидрология систиэмэлэрэ баар буолалларын туоһулууллар, муустаах куйах ис өттүттэн кырыы сирдэргэ диэри тайаан сытар. Бу ханаалларынан үрдүк баттааһыннаах улахан тууһа суох уу сүүрүгүрэр[39].

Айылҕата

Глобальнай сылыйыы түмүгэр Антарктика тумул арыытыгар туундара үөскээн барбыт. Учуонайдар сабаҕалыылларынан, 100 сылынан Антарктидаҕа бастакы мастар үүнүөхтэрин сөп[40].

Антарктика тумул арыытын оазистара 400 км² иэннээх, уопсай иэннэрэ 10 тыһ. км², оттон мууһа суох оройуоннар иэннэрэ (хаара суох очуостары киллэрэн туран) 30-40 тыһ. км²[41].

Антарктида биосферата түөрт «олох түһүлгэтигэр» көстөр: кытыы арыылар уонна муустар, материк кытыы оазистара (холобур, «Бангер оазиһа»), нунатактар түһүлгэлэрэ (Мирнэй аттынааҕы Амундсен хайата, Виктория сиригэр Нансен хайата уо.д. а.) уонна муустаах куйах түһүлгэтэ.

Үүнээйилэртэн сибэккилээхтэр уонна папоротниктыҥылар (Антарктика тумул арыытыгар) көстөллөр; лабыкталар, тэллэйдэр, бактериялар, уу үүнээйилэрэ (оазистарга) бааллар. Кытылга түлүөннэр, пингвиннар олороллор.

Үүнээйилэр уонна кыыллар муора кытылыгар ордук тарҕаммыттар. Сир үүнээйитэ мууһа суох сирдэргэ сүнньүнэн муох уонна лабыкта араас көрүҥнэрин быһыытынан баар уонна биир кэлим сабыыны үөскэппэт (антарктика муох-лабыкта куйаардара).

Антарктика харамайдара Соҕуруу далай кытыы экосистематыттан толору тутулуктаахтар: үүнээйилэр аҕыйахтарыттан кытыы экосистемалар туох баар төһөлөөх да суолталаах астарын ситимэ Антарктиканы тулалыыр уулартан саҕаланар. Антарктика уута ордук зоопланктонунан, бастатан туран крилынан баай. Криль быһаччы эбэтэр быһаччыта суох балыктар, киттыҥылар, кальмардар, түлүөннэр, пингвиннэр уонна да атын харамайдар аһылыктара буолар; Антарктидаҕа кураанах сир үүтүнэн иитиллээччилэрэ суохтар, тоноҕосторо суохтар 70-ча член атахтаахтар (үөннэр уонна ооҕуйдуҥулар) уонна кунус нематодтарын көрүҥнэрэ бааллар.

Сир үрдүнээөи кыыллартан түлүөннэр (Уэдделл, Росс, крабоед-түлүөннэрэ, муора леопардара, муора филолара) уонна көтөрдөр (хас да буревестник көрүҥэ (антарктика, хаар), поморниктар икки көрүҥнэрэ, полярнай крачка, Адели пингвиннэрэ уонна император пингвиннэрэ) олороллор.

Антарктида император пингвиннэрэ
Император пингвинэ
Антарктический криль (Euphausia superba)
Антарктида уу аннынааҕы дойдута

Материк кытыы оазистарын тууһа суох күөллэригэр — «кураанах хочолорго» — күөхтүҥү салахайдар, төгүрүк чиэрбэлэр, эрдии атахтаах рачкилар (циклоптар) уонна дафниялар олорор олиготроф экосистемалара бааллар, оттон көтөрдөр (буурҕаһыттар уонна хоптолор) манна быстах кэмҥэ киирэллэр.

Нунатактарга бактериялар, салахайдар, лабыкталар уонна улаханнык баттаммыт муохтар эрэ бааллар, муус куйаҕар ардыгар дьону батыһар хоптолор эрэ көтөллөр.

Антарктида аннынааҕы күөллэригэр, Илин күөлгэ курдук, тас дойдуттан олох туспа турар олус олиготроф экосистемалар баалларын туһунан сабаҕалааһын баар. 2021 сыллаахха Антарктида шельф мууһун аннынан урут биллибэт губкатыҥы курдук харамайдар көрүҥнэрин булбуттар[42].

1994 сыллаахха учуонайдар Антарктикаҕа үүнээйилэр ахсааннара түргэнник эбиллэрин туһунан иһитиннэрбиттэрэ, бу планетаҕа глобальнай климат сылыйыытын туһунан гипотезаны бигэргэтэр[43][44].

Антарктика тумул арыыта, аттынааҕы арыылардын ааҕан туран, килиимэтэ материкка саамай табыгастаах усулуобуйалаах. Чопчу манна эрэгийиэҥҥэ көстөр сибэккилээх үүнээйи икки көрүҥэ үүнэр — антарктика лудовига уонна кито колобантус.

Хостонор фауната

  • Криолофозавр — антарктидаҕа олорбут эрдэтээҥи юр эпохатын бөдөҥ адьырҕа динозавра, антарктика үчүгэйдик ойууламмыт динозаврдарыттан бастакыта. 1991 сыллаахха булуллубута.
  • Morrosaurus antarcticus диэн Антарктидаттан ураты ханна да биллибэт хойукку мел эратын көтөр рептилия көрүҥэ. 2015 сыллаахха ойууламмыт.

Киһи уонна Антарктида

Үөрэтиллиитин устуоруйата

Соҕуруу полярнай эргимтэни туораабыт бастакы хараабыл голландецтар киэннэрэ этэ; кинилэри Яков Магю эскадратыгар устар Дирк Герритц хамаандалаабыта. 1599 сыллаахха Магеллан силбэһиитигэр Герритц суднота шторм кэнниттэн эскадратын сүтэрэн соҕуруу барбыта. С.к. 64° диэри түһэн онно үрдүк сир көрбүтэ. 1675 сыллаахха Ла Роше Соҕуруу Георгияны арыйбыта; 1739 сыллаахха Буве арыыта аһыллыбыта; 1772 сыллаахха Индия океаныгар Ив-Жозеф Кергелен, франция байҕал офицера, кини аатынан ааттаммыт арыыны арыйбыта.

Джеймс Кук оҥорбут соҕуруу полушарие каартата (1776) Антарктида сиригэр ааһыллыбат хонуу уонна муус хайаларын туһунан бэлиэтээһиннэрдээх.

Англияттан Кергелен устубутун кытта тэҥҥэ кэриэтэ Соҕуруу полушариеҕа бастакы айаныгар Джеймс Кук айаннаабыта уонна аны 1773 сыл тохсунньутугар «Adventure» уонна «Resolution» суднолара Соҕуруу полярнай эргимтэни и.к. 37°33' меридианыгар туораабыттар. Мууһу кытта өрө тустан баран с.к. 67°15' тиийбитэ, онтон хоту диэки эргийэргэ күһэллибитэ. 1773 сыл ахсынньытыгар Кук хат соҕуруу далайга аттаммыта, ахсынньы 8 күнүгэр кинини туораабыта уонна с.к. 67°5' параллелларыгар мууска кыбыллыбыта. Босхолонон баран Кук салгыы соҕуруу баран тохсунньу ый бүтүүтэ 1774 сыллаахха с.к. 71°15' Уоттаах сиртэн соҕуруулуу-арҕаа диэки тиийбитэ. Манна муус халҕаһа салгыы барарыгар мэһэйдээбитэ. Кук соҕурууҥҥу байҕалларга биир бастакынан тиийэн, хас да сиргэ биир кэлим мууһу көрсөн баран, салгыы киирэн биэрэр сатамматын биллэрбитэ. Киниэхэ итэҕэйбиттэрэ уонна 45 сыл устата полярнай экспедициялары тэрийбэтэхтэрэ.

С.к. 60° соҕуруу өттүн аан маҥнай английскай атыыһыт Уильям Смит, Ливингстон арыыга түбэһэн, Соҕуруу Шетланд арыыларыгар, олунньу 19 күнүгэр 1819 сыллаахха түбэһэн арыйбыта (Антарктическай дуогабарынан салайыллар аныгы «политическай Антарктика»).

undefined

1819 с.нуучча моряктара Ф. Ф. Беллинсгаузен уонна М. П. Лазарев «Илин» уонна «Мирнэй» байыаннай шлюпаларынан Соҕуруу Георгияҕа сылдьан Соҕуруу Муустаах далайга иһирдьэ киирэ сатаабыттар. Бастакы сырыыга, тохсунньу 28 күнүгэр 1820 сыллаахха Гринвич меридианыгар чугас с.к. 69°21' тиийбиттэр уонна дьиҥинэн, аныгы Антарктиданы (Беллинсгаузен шельфовай мууһа) арыйбыттар; онтон полярнай эргимтэ таһыгар тахсан, Беллинсгаузен илин диэки и.у. 19° дылы ааспыт, онно эмиэ туораан баран 1820 сыл олунньутугар эмиэ ити кэтирээһиҥҥэ (69°6') тиийбит. Салгыы илин диэки 62° параллельга эрэ тиийэ тахсан, устар муустар кытыыларын кыйа суолун салҕаабыт. Онтон Беллинсгаузен Баллени арыыларын меридианыгар 64°55' тиийбитэ, 1820 ахсынньытыгар а.у.161° тиийбитэ, Соҕуруу полярнай эргимтэни ааһан с.к. 67°15' тиийбитэ, онтон 1821 сыл тохсунньутугар х.к. 69°53' тиийбитэ. 81°меридиан таһыгар Петр I арыытын үрдүк кытылын арыйбыта, онтон өссө илин, Соҕуруу полярнай эргимтэ иһигэр Александр I Сирин кытылын арыйбыта. Онон, Беллинсгаузен бастакынан Антарктида тула 60°-тан 70°-ка диэри кэтирээһиннэргэ тоору эргийэн кэлбитэ.

1840 сыллаахха америка айанньыта Чарлз Уилкс Антарктида кытылын устун и.у. 97°-158° секторы ааһан, кэлин кини аатынан Уилкс сирэ диэн ааттаммыт кытыл сурааһынын быһа холоон каартаҕа түһэрбит[45]. 1839—1840 сылларга Француз Жюль Дюмон-Дюрвиль Адели сирин арыйбыта, онтон 1841—1842 сылларга англичан Джеймс Росс Росс байҕалын уонна Виктория сирин арыйбыта. Норвегия Карстен Борхгревинк эспэдииссийэтэ Антарктида кытылыгар аан бастаан түспүтэ уонна аан бастаан 1895 сыллаахха кыстаабыта.

Ол кэнниттэн континент кытылын уонна ис өттүн үөрэтии саҕаламмыта. Элбэх чинчийиилэри Роберт Скотт (1901—1904, 1910—1913) уонна Эрнест Шеклтон салайааччылаах(1907—1909, 1914—1917) англия антарктическай экспедициялара, Руал Амундсен салайбыт Норвегия антарктическай экспедицията (1910—1912), Дуглас Моусон Австралия антарктическай экспедицията (1911—1914) уо.д. а.оҥорбуттара. 1911—1912 сылларга Амундсен уонна Скотт экспедицияларын ыккардыларыгар Соҕуруу полюһу баһылыыр туһугар дьиҥнээх күрэхтэһии тэнийбитэ. Бастакынан, ахсынньы 14 күнүгэр 1911 сыллаахха Амундсен, Олаф Бьяланд, Оскар Вистинг, Хельмер Хансен уонна Сверре Хассель тиийбиттэр; кинилэр кэннилэриттэн биир ый буолан баран, төннөн иһэн өлбүт Скотт баартыйата тиийбитэ.

XX үйэ ортотуттан Антарктиданы промышленнай төрүккэ олоҕуран үөрэтии саҕаламмыта. Континеҥҥа араас дойдулар элбэх бастайааннай базалар тэриллэллэр, сылы быһа метеорологическай, гляциологическай уонна геологическай чинчийиилэри ыыталлар. Аҥардас аан дойдутааҕы геофизика сылын ыытыы чэрчитинэн 11 судаарыстыба бэрэстэбиитэллэрэ 60-тан тахса базаны уонна станцияны туппуттара.

Евгений Толстиков салайааччылаах үһүс сэбиэскэй антарктика эспэдииссийэтэ ахсынньы 14 күнүгэр 1958 сыллаахха соҕуруу полюска тиийбитэ уонна онно быстах кэмҥэ "Полюс недоступности"диэн станцияны олохтообута. Бу иннинэ биир сыл анараа өттүгэр Геомагнитнай полюска сыарҕалаах тракторынан похуод тэриллибитэ, онтон биир сыл буолан баран сэбиэскэй учуонайдар Соҕуруу полюска эмиэ тиийбиттэрэ. Аан бастаан Антарктиданы (Соҕуруу полюс нөҥүө Уэдделл байҕалыттан Росс байҕалыгар диэри) тягачтарынан 1957—1958 сылларга саҥа зеландия чинчийээччитэ Э.Хиллари уонна англичанин В. Э. Фукс туораабыттара.

Сир Соҕуруу полюһугар «Нимрод» судно экспедицията
Остров Ливингстон арыыта (с.к. 60°соҕуруу бастакы географическай арыйыы)
«Нуучча бастакы антарктикаҕа экспедицията» АБ КБ манньыата
«Нуучча бастакы антарктикаҕа экспедицията» АБ КБ манньыата

Быраап статуһа

1 ахсынньы 1 күнүгэр 1959 с.илии баттаммыт уонна бэс ыйын 23 күнүгэр 1961 с. күүһүгэр киирбит Антарктика туһунан конвенцияҕа сөп түбэһиннэрэн Антарктида биир да судаарыстыбаҕа тиксибэт. Билим эрэ үлэ көҥүллэнэр.

Байыаннай объектары олохтооһун, ону тэҥэ байыаннай хараабыллар уонна сэбилэниилээх суднолар соҕуруу кэтирээһин 60-с кыраадыһыттан соҕуруу өттүгэр киирэллэрэ бобуллар.

1986 сыллаахха Антарктиданы атома суох сиринэн биллэрбиттэрэ, онон атомоходтар суднолар киирэллэрэ, онтон материкка атом энергоблоктар туруорар бобуллар[46].

Билигин дуогабар кыттыылаахтарынан 50 судаарыстыба (куоластыыр бырааптаах) уонна уонча кэтээн көрөр дойду буолаллар.

Сиригэр-уотугар ирдэбиллэр

Ол эрээри дуогабар баара манна холбоспут судаарыстыбалар континеҥҥа уонна тулалыыр куйаарга бэйэлэрин территориальнай ирдэбиллэриттэн аккаастаналлар диэн буолбатах. Хата, сорох дойдулар территориальнай ирдэбиллэрэ сүҥкэн. Холобур, Норвегия бэйэтин территориятын уон төгүл куоһарар (ол иһигэр Беллинсгаузен — Лазарев эспэдииссийэтэ арыйбыт Петр I арыытыгар) сананар. Улахан сирдэри Улуу Британия бэйэтин киэнинэн биллэрбитэ. Британецтар Антарктика шельфыгар рудалаах уонна углеводороднай ресурсалары хостуур санаалаахтар. Аустралиа Антарктида аҥаарын кэриҥэ бэйэтин киэнинэн ааҕар, онно, дьиҥэр, французтар «Адели сирдэрэ» киирэр[47]. Саҥа Зеландия эмиэ территориальнай ирдэбиллэри туруорбута[48].

undefined
undefined

Улуу Британия, Чили уонна Аргентина Антарктика тумул арыытын уонна Соҕуруу Шетланд арыыларын киллэрэр биир кэриҥ сири-уоту туруулаһаллар. Мэри Бэрд сиргэ биир да дойду официальнайдык территориальнай ирдэбиллэри таһаарбакка сылдьар[47]. Ол гынан баран, АХШ бу сиргэ быраабын таайтарыы америка официальнай суох источниктарыгар баар[49]. Кытай билиҥҥитэ территориальнай ирдэбиллэри туруорсубатаҕа, ол эрээри Арассыыйа курдук эмиэ бэйэтин полярнай станцияларын туһанан ресурсалары чинчийиини ыытар[47].

Ураты позицияны АХШ уонна Арассыыйа ылаллар, сүрүннээн Антарктикаҕа бэйэлэрин территориальнай ирдэбиллэрин туруорсуохпутун сөп диэбиттэрэ, ол гынан баран, билиҥҥитэ тохтоон сылдьаллар. Онуоха эбии бу икки судаарыстыба атын дойдулар ирдэбиллэрин билиммэттэр[47].

Баһылааһын

Хаһайыстыбата

Антарктида бүгүҥҥү күҥҥэ сир соҕотох нэһилиэнньэтэ суох уонна баһылана илик континенынан буолар. Антарктида европа державаларын уонна АХШ болҕомтотун тардыбыта ыраатта, ол эрээри аан дойду интэриэһин XX үйэ бүтүүтүгэр ылбыта[4]. Антарктида сир үрдүгэр киһи аймах тиһэх ресурснай резервэтэ буолар. Биэс олохсуйбут континеҥҥа сырье бүттэҕинэ дьон-сэргэ Антарктика ресурсаларын баһылыахтара. Ол гынан баран Антарктика дойдуларга соҕотох ресурсалар источнигынан хаалыа диэн, кини ресурсаларын туһугар киирсии бэлиэр саҕаламмыта (көр. [⇦][4]

Геологтар Антарктида сир анныгар элбэх сиртэн хостонор баай — тимир руда, таас чох; алтан, никель, сибиниэс, цинк, молибден рудаларын, хайа хрустаалын, слюда, графит суолларын булбуттара[50]. Ону таһынан Антарктида мууһа, араас сабаҕалааһынынан, бүтүн аан дойду тууһа суох уутун 90 % тиийэр саппааһа баар[51], тоҕо диэтэр иһэр уу итэҕэһэ хайыы үйэ үгүс дойдуларга биллэн эрэр. Чуолаан, 1970-с сыллартан Антарктидаттан Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтин, Аустралия, Саудовскай Аравия курдук аан дойду кураайы эрэгийиэннэригэр айсбергтары тиэрдии бырайыактара дьүүллэһиллэр. Ньулуун уунан хааччыйыы улахан бырайыактара билиҥҥитэ олоххо киирэ иликтэр, ол эрээри улахан айсбергтары судноларынан балачча ыраах сиргэ буксирдаан илдьэр кыах эксперименнээн дакаастаммыта[1].

Билим чинчийиилэр

Билигин континеҥҥа килиимэт уонна метеорология дьайааннарын кэтээн көрүүлэр ыытыллаллар, ол, Хотугу полушариеҕа Гольфстрим курдук, Сиргэ бүтүннүүтүгэр климат үөскэтэр фактор буолар. Антарктидаҕа эмиэ космос дьайыылара уонна сир хаҕыгар буолар дьайааннар үөрэтиллэллэр.

Муус хаҕын үөрэтии сүүһүнэн, тыһыынчанан, сүүһүнэн тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр буолбут Сир килиимэтигэр сыһыаннаах улахан билим түмүктэрин аҕалар. Антарктида мууһугар бүтэһик сүүс тыһыынча сылга килиимэт уонна атмосфера састаабын туһунан дааннайдар «суруллан» хаалбыттар. Муус араас араҥатын химическэй састаабынан бүтэһик хас да үйэ тухары күн көҕүн таһыма быһаарыллар.

Антарктидаҕа билимҥэ сыаналаах буолуон сөптөөх уонна бу олох көрүҥнэрин үчүгэйдик үөрэтэргэ кыах биэрэр микроорганизмнар булуллубуттара.

Континент тула сытар үгүс антарктика базалара планета үрдүнэн сейсмологическай көҕү кэтээн көрөргө уһулуччу кыаҕы биэрэр. Антарктика базаларыгар эмиэ Күн систематын атын планеталарын чинчийиигэ, баһылааһыҥҥа уонна колонизациялааһыҥҥа инникитин туһаныллара былааннанар технологиялары уонна оборудованиелары боруобалыыллар.

Антарктида астрономия чинчийиилэригэр тустаах интэриэһи үөскэтэр. Антарктика астрономиятын 3 сүрүн хайысхатын араараллар:

  1. нейтриннай
  2. радио уонна инфракраснай
  3. оптическай.

Чуолаан Антарктидаҕа IceCube үлэлиир — антарктика мууһун кубическай километрын быһа холоон туһанар саамай улахан нейтриннай детектор. Онно Амундсен-Скотт станциятын оройуонугар соҕурууҥҥу полярнай телескоп үлэлиир, төһө да сэмэй кээмэйдээҕин иһин (сиэркилэ диаметра 10 м), салгыҥҥа уу паара суох усулуобуйатыгар планета үрдүттэн атын сирдэргэ ыытарга уустук кэтээн көрүүлэри ыытар. Ону тэҥэ Кытай учуонайдара Кунлунь станция оройуонугар оптическай кэтээн көрүүлэргэ эксперименнэри ыыталлар. Олус биир тэҥ хаар рельеф элбэх сууккалаах полярнай түүнү кытта атмосфераны ураты туруктаах оҥороллор, ол гынан баран 2021 сылга оптическай диапазоҥҥа боруобалаан көрүүттэн салгыы дьыала барбатаҕа.

2024 сыллаахха Эдинбург университетын салалталаах норуоттар икки ардыларынааҕы учуонайдар хамаандалара, ону таһынан Норвегия айылҕа чинчийиилэрин институтун уонна Шотландия муора билимин ассоциациятын специалистара килиимэт уларыйар усулуобуйатыгар үүнээйилэр материкка хайдах тарҕаналларын өйдөөрү Антарктида үүнээйилэрин Бастакы каартатын оҥорбуттара[52].

2025 сыллаахха кытай чинчийээччилэрэ климатологияҕа сүҥкэн улахан хардыы оҥорбуттара: криптон-81 радиоактивнай изотоп көмөтүнэн Антарктидаҕа 130 тыһыынча сыллаах мууһун даталыыр кыахтаммыттара. Урут криптон-81 туһаныы түөрүйэҕэ эрэ кыаллар этэ. Ол гынан баран, кытай специалистара изотоп биирдии да атомнарын булан, Сир саамай «түҥ былыргытын» арыйан таһаарар кыахтаммыттара. Учуонайдар Гренландия уонна Тибет хайаларыгар килиимэт циклларын уонна кинилэр флораҕа уонна фаунаҕа дьайыыларын толору хартыынатын оҥороору анал чинчийиилэри былаанныыллар[53].

Нэһилиэнньэтэ

Антарктида тыйыс килиимэтэ манна олохсуйарга табыгаһа суох, ол гынан баран инникитин, сылыйдаҕына, баһылааһын кыаллыан сөп. Антарктидаҕа уонна аттынааҕы арыыларга быраҕыллыбыт нэһилиэктэр элбэхтэр[54]. XIX үйэҕэ Антарктика тумул арыытыгар уонна аттынааҕы арыыларга хас да киты бултуур база баара. Кэлин бары быраҕыллыбыттара. Иккис Аан дойду сэриитин сылларыгар Антарктидаҕа Аргентина уонна Чили байыаннай базалара баар буолбуттара[55]. Билигин Антарктидаҕа бастайааннай нэһилиэнньэ суох, манна хас да уонунан научнай станция баар, онно сезонунан көрөн сайын 4000 киһиттэн (арассыыйа гражданнара — 150) уонна кыһын 1000 киһиэхэ тиийэ олорор (арассыыйа гражданнара — 100 кэриҥэ)[54][56][57]. Антарктида олохтоохторун ортолоругар XIX—XX үйэлэр усталарыгар аангыл тылын түөлбэлии тыла сайдыбыта[58].

undefined

Антарктида базаларын уонна станцияларын «кыһыҥҥы» нэһилиэнньэтин ахсаана[59]:

Дойдута 01.07.2008 01.07.2014
Антарктида 1162 1116
АХШFlag of the United States.svg АХШ 346 337
АргентинаFlag of Argentina.svg Аргентина 184 176
АрассыыйаFlag of Russia.svg Арассыыйа 148 148
ЧиилиFlag of Chile.svg Чиили 108 105
АвстралияFlag of Australia.svg Австралия 62 62
ИиндийэFlag of India.svg Ииндийэ 25 40
Улуу БританияFlag of the United Kingdom.svg Улуу Британия 38 37
Соҕуруу КэриэйэFlag of South Korea.svg Соҕуруу Кэриэйэ 16 34
КытайFlag of the People's Republic of China.svg Кытай 65 29
ДьоппуонFlag of Japan.svg Дьоппуон 40 28
ФранцияFlag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg Франция 33 26
ИталияFlag of Italy.svg Италия

ФранцияFlag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg Франция

12 13
БразилияFlag of Brazil.svg Бразилия 12 12
ПольшаFlag of Poland.svg Польша 15 12
УкраинаFlag of Ukraine.svg Украина 12 12
Саҥа ЗеландияFlag of New Zealand.svg Саҥа Зеландия 12 10
Соҕуруу АфрикаFlag of South Africa.svg Соҕуруу Африка 10 10
ГерманияFlag of Germany.svg Германия 9 9
УругвайFlag of Uruguay.svg Уругвай 9 9
НорвегияFlag of Norway.svg Норвегия 6 7

Станцияларынан[59]:

Станция / База Дойдута 01.07.2008 01.07.2014
Бельграно II (Belgrano II) АргентинаFlag of Argentina.svg Аргентина 21 12
Хубани (Jubany) АргентинаFlag of Argentina.svg Аргентина 20 20
Эсперанса (Esperanza) АргентинаFlag of Argentina.svg Аргентина 55 55
Марамбио (Marambio) АргентинаFlag of Argentina.svg Аргентина 55 55
Оркадас (Orcadas) АргентинаFlag of Argentina.svg Аргентина 14 14
Сан-Мартин (San-Martin) АргентинаFlag of Argentina.svg Аргентина 19 20
Кейси (Casey) АвстралияFlag of Australia.svg Австралия 19 20
Дейвис (Davis) АвстралияFlag of Australia.svg Австралия 19 22
Моусон (Mawson) АвстралияFlag of Australia.svg Австралия 24 20
Команданте Феррас (Commandante Ferraz) БразилияFlag of Brazil.svg Бразилия 12 12
Капитан-Артуро-Прат (Capitan Arturo Prat) ЧиилиFlag of Chile.svg Чиили 8 9
Хенераль-Бернардо-О’Хиггинс (General Bernando O’Higgins) ЧиилиFlag of Chile.svg Чиили 18 16
Президент Эдуардо Фрей Монталва (Presidente Eduardo Frei Montalva) ЧиилиFlag of Chile.svg Чиили 82 80
Чанчэн (Great Wall) КытайFlag of the People's Republic of China.svg Кытай 40 14
Чжуншань (Zhongshan) КытайFlag of the People's Republic of China.svg Кытай 25 15
Ноймайер (Neumayer) ГерманияFlag of Germany.svg Германия 9 9
Дюмон-д’Юрвиль (Dumont d’Urville) ФранцияFlag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg Франция 33 26
Конкордия (Concordia) ИталияFlag of Italy.svg Италия

ФранцияFlag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg Франция

12 13
Халли (Halley) Улуу БританияFlag of the United Kingdom.svg Улуу Британия 16 15
Ротера (Rothera) Улуу БританияFlag of the United Kingdom.svg Улуу Британия 22 22
Бхарати (Bharati) ИиндийэFlag of India.svg Ииндийэ … 15
Маитри (Maitri) ИиндийэFlag of India.svg Ииндийэ 25 25
Сёва (Showa) ДьоппуонFlag of Japan.svg Дьоппуон 40 28
Чан Бого (장보고) Соҕуруу КэриэйэFlag of South Korea.svg Соҕуруу Кэриэйэ … 16
Кинг Седжон (King Sejong) Соҕуруу КэриэйэFlag of South Korea.svg Соҕуруу Кэриэйэ 16 18
Тролл (Troll) НорвегияFlag of Norway.svg Норвегия 6 7
Скотт-Бейс Саҥа ЗеландияFlag of New Zealand.svg Саҥа Зеландия 12 10
Арцтовский (Arctowski) ПольшаFlag of Poland.svg Польша 15 12
Беллинсгаузен АрассыыйаFlag of Russia.svg Арассыыйа 25 25
Мирный АрассыыйаFlag of Russia.svg Арассыыйа 60 60
Новолазаревская АрассыыйаFlag of Russia.svg Арассыыйа 30 30
Прогресс АрассыыйаFlag of Russia.svg Арассыыйа 20 20
Восток АрассыыйаFlag of Russia.svg Арассыыйа 13 13
Академик Вернадский (Vernadsky), урукку Фарадей (Faraday) УкраинаFlag of Ukraine.svg Украина 12 12
Артигас (Artigas) УругвайFlag of Uruguay.svg Уругвай 9 9
Амундсен-Скотт (Amundsen-Scott) АХШFlag of the United States.svg АХШ 86 75
Мак-Мердо (McMurdo) АХШFlag of the United States.svg АХШ 250 250
Палмер (Palmer) АХШFlag of the United States.svg АХШ 10 12
САНАЭ IV (SANAE IV) Соҕуруу АфрикаFlag of South Africa.svg Соҕуруу Африка 10 10

Антарктидаҕа төрөөбүт бастакы киһинэн тохсунньу 7 күнүгэр 1978 сыллаахха Эсперанса диэн аргентина станциятыгар төрөөбүт Эмилио Маркос Пальма буолар[60].

Антарктидаҕа үрдүк таһымнаах интернет домена aq. уонна +672 төлөпүөн префикса иҥэриллибиттэр.

АХШ энтузиастара континент официальнайа суох валютатын — антарктика долларын таһаараллар.

undefined

Туризм

Антарктикаҕа сыл аайы 30-40 тыһыынча кэриҥэ [[Туризм|туристар] сылдьаллар. Үксэ Антарктика тумул арыытыгар барар, онно туристическай база уонна аэродром баар. 1990-с сыллартан туризм Росс байҕалыгар уонна Австралия соҕуруу өттүгэр сорох оройуоннарга тарҕаммыт. Туристар үксүлэрэ антарктика круиз хараабылларынан сылдьаллар[61].

Антарктидаҕа сэбиэскэй уонна арассыыйатааҕы баар буолуу

Арассыыйа Антарктиданы баһылааһына сэбиэскэй кэмҥэ саҕаламмыта. 1955 сыллаахха Антарктида кытылларыгар «Обь» хараабылынан сэбиэскэй экспедиция (капитан Иван Ман) айаннаабыта. 1956 сыллаахха Мирнэй диэн бастакы сэбиэскэй антарктика станциялара (Михаил Лазарев Антарктиданы арыйбыт парусник аатынан ааттаммыт) уонна Пионер станциялара төрүттэммиттэр. Бу станциялар Королева Мэри сиригэр, ону тэҥэ Кырдьык Кытыла диэн ааттаах сиргэ бааллар.

Сэтинньи 18 күнүгэр 2025 сыллаахха Аргентина Ушуая пордуттан «Русская Антарктида — Под созвездем Южного Креста» диэн паруснай экспедиция саҕаламмыта[62]. Чинчийээччилэр аан дойдутааҕы научнай практикаҕа кинилэр төрүт ааттарын бигэргэтээри 205 сыл анараа өттүгэр нуучча бастакы үөрэхтээхтэрэ арыйбыт аҕыс тутаах антарктика «Арассыыйа дьонун арыыларын» туораабыттара. Бу айан арассыыйа дьоно Антарктиданы арыйбыттара 205 сылыгар, Нуучча географиятын уопсастыбатын 180 сылыгар уонна МГУ 270 сылыгар анаммыта.

Антарктидаҕа барыта 45 научнай станция сылы быһа үлэлиир. Билигин Россия Антарктидаҕа сэттэ үлэлиир станциялаах, биир хонуу базалаах.

Куруук үлэлиир[63]:

  • Беллинсгаузен
  • Мирный
  • Новолазаревская
  • Восток
  • Прогресс
  • Молодёжная (2006 сылтан хат үлэлиир сезоннай)
  • Ленинградская (2008 сылтан хат үлэлиир; сезоннай)
  • Русская (2008 сылтан хат үлэлиир; сезоннай)

Тохтоон турар[63]:

  • Дружная-4 (сезоннай быһыытынан 2012—2015 сылларга туттуллубута)
  • Союз

Үлэлээбэт[64]:

  • Пионерская
  • Комсомольская
  • Советская
  • Восток-1
  • Лазарев
  • Полюс недоступности
  • Оазис (1959 сыллаахха Польшаҕа бэриллибитэ)

Православнай таҥара дьиэтэ

Антарктидаҕа бастакы православнай таҥара дьиэтэ «Беллинсгаузен» диэн арассыыйа станциятыттан чугас Ватерлоо арыытыгар (Соҕуруу Шетланд арыылара) ытык патриарх Алексий II алгыһынан тутуллубута. Алтаайга хомуйбуттара, онтон муустаах материкка «Академик Вавилов» научнай суднонан көһөрбүттэрэ.

Антарктида в культуре

Филателияҕа

Пуочта мааркалара уонна кэмпиэрдэр

Сэбиэскэй станциялар
Антарктида — аан дойду континена
Тиийиллибэт полюска
Полярнай авиация
«Советская Украина» китобойнай база
Антарктикаҕа сэбиэскэй чинчийии 10 сыла
"Антарктида арыллыбыта 145 сыла" сэбиэскэй маарка
"Антарктида арыллыбыта 145 сыла" сэбиэскэй маарка
Антарктидаҕа дойду чинчийиилэрин 50 сылыгар Арассыыйа маарката
«Антарктика дуогабарын 50 сыла» пуочта маарката 2009 сыл
Азербайджан маарката, 2009 сыл
Пуочта маарката, 1988 сыл
Сэбиэскэй антарктическай билим «Восток» станциятын30 сыла пуочта кэмбиэрэ
Норвегия мааркалара: Аан дойдуга геофизика сыла(1957) уонна Антарктика дуогабарын сыла, Амундсен (1971). Бастакы мааркаҕа Норвегия сиргэ ирдэбиллэрэ көстөр
Антарктидаҕа дойду чинчийиилэрин 50 сыла. Арассыыйа маарката
Антарктидаҕа дойду чинчийиилэрин 50 сыла. Арассыыйа маарката

Нумизматика

Тохсунньу 14 күнүгэр 2020 сыллаахха АБ КБ 3 солкуобай номиналлаах «Ф. Ф. Беллинсгаузен уонна М. П. Лазарев Диэн Нуучча байҕалын арыйбыттарра 200 сыллара» үрүҥ көмүс манньыаты эргииргэ таһаарбыта[65]

Литератураҕа

Антарктидаҕа америка суруйааччыта Г. Ф. Лавкрафт «Хребты безумия» диэн сэһэнин дьайыыта буолар.

КиинэҕэСэбиэскэй өҥнөөх уус-уран киинэ «Сэттэ Уон икки кыраадыс нуултан аллараа» (1976 сыл, Сергей Данилин уонна Евгений Татарскай) уонна 1980 сыллаахха тэлэбиисэргэ тахсыбыт Сергей Тарасов «Антарктика сэһэнэ» телевизионнай трилогия, сюжет киинигэр сэбиэскэй антарктика үс станцияларыгар буолар түбэлтэлэр көстөллөр: «Илин», «Мирнэй» уонна «Новолазаревскай». Сценарийдар төрүттэрин Владимир Санин «Зов полярных широт» сэһэннэр циклларынан оҥорбуттара: «В ловушке», «Трудно отпускает Антарктида» и «Семьдесят градусов ниже нуля». 1983 с. «Антарктика устуоруйата» диэн дьоппуон киинэтин түбэлтэлэрэ Антарктидаҕа буолаллар. 2005 сыллаахха «Белый плен» диэн америка киинэтэ, «Антарктика устуоруйатын» ремейкэтэ уһуллубута. 1982 сыллааҕы америка «Нечто» фантастическай киинэтигэр антарктидаҕа америка научнай-чинчийэр станциятыгар дьайыы буолар. 2011 сыллааҕы биир ааттаах приквелга сюжет норвегия чинчийэр станциятыгар көһөрүллүбүтэ. 2004 сыллааҕы «Чужой против Хищника» экшн-хоррорга учуонайдар уонна байыаннайдар экспедициялара Антарктидаҕа муус анныгар дириҥник сытар былыргы куоракка баар буолар.

Музыкаҕа

Вячеслав Бутусов «Антарктида» ырыата.

Маны көр

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Южный океан. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано из оригинала 4 Бэс ыйын 2019 года.
  2. ↑ ЮЖНЫЙ ОКЕАН • Большая российская энциклопедия - электронная версия. old.bigenc.ru. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  3. ↑ Материк Антарктида. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 9 Ыам ыйын 2021 года.
  4. ↑ 1 2 3 4 Дэвид Макгонигал, Лин Вудворт. Указ. соч.
  5. ↑ Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon. www.perseus.tufts.edu. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  6. ↑ Hince, Bernadette The Antarctic Dictionary. — CSIRO Publishing, 2000. — С. 6. — ISBN 978-0-9577471-1-1
  7. ↑ Aristotle. Meteorologica. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 23 Муус устар 2021 года. Book II, Part 5. 350 BC. Translated by E. Webster. Oxford: Clarendon Press, 1923. 140 pp.
  8. ↑ Hyginus. De astronomia. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 24 Олунньу 2021 года. Ed. G. Viré. Stuttgart: Teubner, 1992. 176 pp.
  9. ↑ Apuleii. Opera omnia. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026. Архивировано 24 Олунньу 2021 года. Volumen tertium. London: Valpy, 1825. 544 pp.
  10. ↑ G. Chaucer. A Treatise on the Astrolabe. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026. Архивировано 3 Муус устар 2021 года. Approx. 1391. Ed. W. Skeat. London: N. Trübner, 1872. 188 pp.
  11. ↑ Происхождение названия Антарктида. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026.
  12. ↑ John George Bartholomew and the naming of Antarctica, CAIRT Issue 13, National Library of Scotland, July 2008, ISSN 1477-4186, and also The Bartholomew Archive(недоступная ссылка — история). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  13. ↑ 1 2 3 Дэвид Макгонигал, Лин Вудворт. Антарктика. Голубой континент = Antarctica. The Blue Continent / Романов А. П., Лебедев С. Л. — М.: Бертельсманн Медиа Москау АО, 2004. — С. 159. — 224 с. — ISBN 1-86503-800-8 (англ.), ISBN 5-88353-193-8 (рус.)
  14. ↑ Сове́тское плато́ // Сен-Жерменский мир 1679 — Социальное обеспечение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 552. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 30). — ISBN 978-5-85270-367-5.
  15. ↑ Vinson Massif — Peakbagger.com (англ.). Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026.
  16. ↑ Краткий очерк геологического строения Антарктиды А. А. Лайба, Е. В. Михальский / сетевая публикация на официальном сайте Российской Антарктической экспедиции. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 29 Кулун тутар 2013 года..
  17. ↑ SVS: BedMachine: A high-precision map of Antarctic ice sheet bed topography (англ.). svs.gsfc.nasa.gov. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. Архивировано 22 Ахсынньы 2019 года.
  18. ↑ Mathieu Morlighem, Eric Rignot, Tobias Binder, Donald Blankenship, Reinhard Drews. Deep glacial troughs and stabilizing ridges unveiled beneath the margins of the Antarctic ice sheet(ааҥл.) // Nature Geoscience. — 2019-12-12. — P. 1—6. — ISSN 1752-0908. — DOI:10.1038/s41561-019-0510-8.
  19. ↑ National Snow and Ice Data Center (англ.). nsidc.org. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. Архивировано 22 Ахсынньы 2019 года.
  20. ↑ Paul VoosenDec. 13, 2019, 3:30 Pm. Antarctic video reveals deepest canyon on Earth (англ.). Science &124; AAAS (13 Ахсынньы 2019). Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026.
  21. ↑ В Антарктиде найден самый большой метеоритный кратер. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. AstroNews.ru
  22. ↑ Планета Вода. Газета.ru. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. Архивировано из оригинала 19 Тохсунньу 2013 года.
  23. ↑ Оледенение Антарктиды, или Что считать катастрофами в истории Земли. Сборник научно-познавательных статей, заметок и публикаций. Наука - это жизнь. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. Архивировано 24 Бэс ыйын 2012 года.
  24. ↑ Арктика, Антарктика и Антарктида – ответ на вопрос в чем разница, отличие и сходство. Пора в Арктику (25 Тохсунньу 2019). Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026.
  25. ↑ New CO2 data helps unlock the secrets of Antarctic formation. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. Архивировано 15 От ыйын 2011 года.
  26. ↑ Rapid Cenozoic glaciation of Antarctica induced by declining atmospheric CO2 — NASA/ADS. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026.
  27. ↑ 1 2 Гордон А. Г. «Ночные диалоги-2». Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 29 Ахсынньы 2011 года.
  28. ↑ 1 2 Владимир Игоревич Бардин. В горах и на ледниках Антарктиды (20 Кулун тутар 2017). Сигэнии күнэ: 27 Олунньу 2026.
  29. ↑ Чуткий робот, лекарство от разводов и другие открытия : Журнал «Вокруг Света». — Москва: «Вокруг Света», 2013. — Вып. 2873, № 6. — С. 22.
  30. ↑ Эймос Дж. Учёные собираются бурить лед Антарктиды на глубину 3 км : Это поможет спрогнозировать темпы глобального потепления / Джонатан Эймос // BBC. — 2019. — 13 апреля.
  31. ↑ Антарктида: климат — Архив программы Гордона. Сигэнии күнэ: 12 Олунньу 2026. Архивировано 16 Бэс ыйын 2012 года.
  32. ↑ Ученые нашли в Антарктиде 91 новый вулкан (рус.). Interfax.ru (13 Атырдьах ыйын 2017). Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. Архивировано 23 Атырдьах ыйын 2017 года.
  33. ↑ Scientists find 91 volcanoes under Antarctic ice (англ.). Sky News. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. Архивировано 14 Атырдьах ыйын 2017 года.
  34. ↑ Самая низкая температура на поверхности Земли. National Geographic Россия. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. Архивировано из оригинала 13 Ахсынньы 2013 года.
  35. ↑ NASA-USGS Landsat 8 Satellite Pinpoints Coldest Spots on Earth (англ.). НАСА. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026. Архивировано 12 Ахсынньы 2013 года.
  36. ↑ G. Campbell, A. Pope, M. A. Lazzara, T. A. Scambos. The Coldest Place On Earth: −90 °C and Below in East Antarctica from Landsat-8 and other Thermal Sensors. Presentation at the AGU Fall 2013 meeting.
  37. ↑ Antarctica sets low temperature record of -135.8 degrees (англ.)(недоступная ссылка — история). FoxNews. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2026.
  38. ↑ Robert Simmon. Subglacial Lakes, Antarctica (англ.). НАСА Earth Observatory. НАСА (2007). Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026. Архивировано 1 Балаҕан ыйын 2019 года.
  39. ↑ Antarctic basal environment shaped by high-pressure flow through a subglacial river system. Сигэнии күнэ: 14 Олунньу 2026. // Nature Geoscience, 27 October 2022
  40. ↑ Радио Sputnik (рус.). РИА Новости. Сигэнии күнэ: 14 Олунньу 2026. Архивировано 29 Кулун тутар 2019 года.
  41. ↑ Россия возобновляет бурение Антарктиды. Известия. Сигэнии күнэ: 14 Олунньу 2026. Архивировано 6 Ахсынньы 2014 года.
  42. ↑ Strange creatures accidentally discovered beneath Antarctica’s ice shelves. Сигэнии күнэ: 14 Олунньу 2026. Архивировано 16 Олунньу 2021 года.
  43. ↑ David G. Vaughan. Antarctic Peninsula: rapid warming. British Antarctic Survey. Сигэнии күнэ: 14 Олунньу 2026. Архивировано 5 Кулун тутар 2016 года.
  44. ↑ Bethan Davies. Antarctic Peninsula glacier change. AntarcticGlaciers.org. Сигэнии күнэ: 14 Олунньу 2026. Архивировано 17 Сэтинньи 2015 года.
  45. ↑ Шеклтон Э. Г. Сердце Антарктики (Предисловие Доктора Хью Роберта Милла) (англ.). Project Gutenberg. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026. Архивировано 26 Олунньу 2014 года.
  46. ↑ Алексей Фененко, эксперт РСМД. Антарктика: устаревшее наследство. Российский совет по международным делам, РСМД (3 Атырдьах ыйын 2015). — «В сферу действия Договора об Антарктике 1959 г. вошла демилитаризованная зона, в рамках которой проведение испытаний ядерного оружия было запрещено. Однако официально об этой безъядерной зоне было объявлено только 11 декабря 1986 г., в день вступления в силу Договора о создании безъядерной зоны в Южной части Тихого океана». Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026. Архивировано 28 Ыам ыйын 2020 года.
  47. ↑ 1 2 3 4 Как делят Антарктику и её ресурсы. Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026. // lenta.ru, 9 июля 2013
  48. ↑ «В 1923 г. Великобритания „подарила“ Новой Зеландии часть Земли Виктории с акваторией моря Росса. Так вместо одной антарктической державы стало две.» — Антарктида: история официального дележа — «Частный корреспондент». Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026.
  49. ↑ Антарктида: история официального дележа(недоступная ссылка — история). Частный корреспондент. Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026. //
  50. ↑ Официальный сайт газеты Советская Россия — Остаются белые сны. Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026. Архивировано из оригинала 29 Тохсунньу 2012 года.
  51. ↑ British Antarctic Survey. Antarctica. BBC. Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026.
  52. ↑ Биологи создали первую в мире карту растительной жизни Антарктиды, 56 медиа (15 Атырдьах ыйын 2024). Архыыптаммыт 2025, Ыам ыйын 16 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026.
  53. ↑ Китайские ученые нашли способ изучить историю Антарктиды. otr-online.ru (28 Ыам ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026.
  54. ↑ 1 2 Антарктида — материк поселений-призраков (19.12.08). Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026.
  55. ↑ Атлас Антарктиды. — Т. 2. — С. 98.
  56. ↑ Статус Антарктиды и территориальные претензии(недоступная ссылка — история). Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026.
  57. ↑ В мире начинается борьба за ресурсы Антарктиды — Новости Новокузнецка. Город новостей. Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026. Архивировано 21 Ахсынньы 2012 года.
  58. ↑ Journal, Geraldine BrooksStaff Reporter of The Wall Street. A Volume on Antarctic Lingo Will Make Slang Crystal Clear, Wall Street Journal (1 От ыйын 1997). Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026.
  59. ↑ 1 2 Winter Population of Stations and Bases by Nations. Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026. Архивировано 10 Атырдьах ыйын 2017 года.
  60. ↑ Антарктида Грушинский Н. П. Дралкин А. Г.(недоступная ссылка — история). Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026.
  61. ↑ Туризъм. В: Л. Иванов и Н. Иванова.Антарктика: Природа, история, усвояване, географски имена и българско участие. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026. София: Фондация Манфред Вьорнер, 2014. с. 89-91. ISBN 978-619-90008-1-6
  62. ↑ Российская экспедиция стартовала к берегам Антарктиды(биллибэт). ОТР - Общественное Телевидение России (18 Сэтинньи 2025). Сигэнии күнэ: 15 Олунньу 2026.
  63. ↑ 1 2 Российские Антарктические Станции — обзорная информация. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026.
  64. ↑ Советские Антарктические экспедиции. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026.
  65. ↑ 200-летие открытия Антарктиды русскими мореплавателями Ф. Ф. Беллинсгаузеном и М. П. Лазаревым. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2026. Архивировано 27 Бэс ыйын 2020 года.

Литература

  • Саватюгин Л. М., Преображенская М. А. Карта Антарктиды: имена и судьбы / под ред. д-ра экон. наук, канд. геогр. наук М. В. Слипенчука. — СПб.: ГеоГраф, 2014. — 352 с.: ил. — (Полярные истории) — ISBN 978-5-902211-29-7.
  • Трёшников А. Ф. История открытия и исследования Антарктиды. — М.: Географгиз, 1963. — 432 с. — (Открытие Земли). — 17 000 экз. Архивная копия от 22 Олунньу 2014 на Wayback Machine
  • Рудой А. Н. Феномен Антарктиды. — Томск: STT, 1999. — 128 с. — 1000 экз.
  • Лосев К. С. Страна вечной зимы: О ледниковом покрове Антарктиды. — Л.: Гидрометеоиздат, 1986. — 112, [16] с. — 92 000 экз.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар