Антарктика

Антарктика кыраныыссата антарктика конвергенциятын сурааһынынан с. к. 48-60° ааһар. Антарктика уопсай иэнэ 52 млн км² кэриҥэ. Сороҕор Антарктикаҕа с.к. 37° диэри хоту сытар сорох арыылары киллэрэллэр, ол килиимэт усулуобуйатыгар сөп түбэһэр буолбакка, ордук политическай быһаарыы буолар (холобур, Гоф уонна Амстердам арыылара). Атын холобур — Антарктика туһунан дуогабар зонатынан (с.к. 60°-тан соҕуруу) территорияны хааччахтааһын. Хотугу өттүн антарктика конвергенциятын уонна антарктика дивергенциятын икки ардыларыгар субантарктика курун (Субантарктика) курдук араараллар^[1].

Ону таһынан маннык тутулуктаах сир-уот Антарктика кэтирээһинигэр баар:

• Буве Арыыта(Норвегия)
• Франция Соҕуруулуу уонна Антарктикалыы сирдэрэ (Франция)
• Херд арыыта уонна Макдональд арыылара (Австралия)
• Соҕуруу Георгия Уонна Соҕуруу Сандвич Арыылара (Великобритания)

Антарктика — Сир ордук кытаанах килиимэттээх уобалаһа, тымныы температуралаах, күүстээх тыаллаах, хаар буурҕалаах уонна туманнаах. Материк уонна чугас арыылар муус бүрүөһүннээхтэр. Саамай үрдүк температура +20,75 °C, температура материк хотугу уһугун аттынааҕы арыыга баар полярнай станцияҕа 2020 с.олунньу 14 күнүгэр бэлиэтэммит, саамай намыһаҕа −91,2 °C (дьоппуон Фудзи куполын станцията, Королева Мод Сирэ, ахсынньы 2013 с^[2].) Сайынын орто температурата −30 °C, кыһынын −60 °C^[3].

ХНТ дааннайынан, кэнники уон сыл (2010-с) Антарктика саамай сылаас сыллара буолбут, онтон 2016 сыл саамай итии буолбут (бу өттүнэн иккис 2019 сыл буолбут). 2020 сыл бастакы ыйа эмиэ Антарктика температуратын кэтээн көрүү кэмигэр саамай сылаас тохсунньу буолбута^[3].

Антарктика айылҕатын усулуобуйатын уратытыттан уонна кини өрдөөҕүттэн туспа арахсыытын түмүгэр бу сир-уот үүнээйитэ, хамсыыр-харамайа улахан уратылаах. Ол курдук Антарктикаҕа кураанах сиргэ сылдьар үүтүнэн иитиллээччилэр уонна тууһа суох ууга үөскүүр балыктар суохтар.

Антарктида материгар муох, лабыкта, салахай, тэллэй, бактерия араастара көстөр. Антарктидаҕа ураты микроорганизмнар олорор элбэх күөллэрэ бааллар, ол иһигэр салахайдар (күөхтүҥүлэр уонна диатомовайдар), бактериялар уонна жгутиктар ураты көрүҥнэрэ. Антарктика тумул арыытын хотугулуу-арҕаа өттүгэр сылаас оройуоннарга сибэккилээх от үүнээйилэр хас да көрүҥнэрэ көстөллөр.

Материкка кыра көхсө суох харамайдар олороллор — тихоходкалар (чилиэн атахтаахтартан), коловраткалар (сарыы көҥдөй чиэрбэлэр) уонна сорох кыната суох үөннэр.

Тымныы антарктика уута крилынан (бытархай рактыҥылар) уонна балыгынан баай. Манна элбэх түлүөннэр, муора котиктара уонна киттар бааллар. Кытылга тыыраахылар, альбатростар уонна пингвиннэр курдук байҕал көтөрдөрө бааллар.

Арыыларыгар туундара үүнээйитэ (хоту — далай ходуһалара), элбэх көтөр үөскүүр.

Антарктика ууларыгар балыктар уонна антарктика крилэ элбэх, олор сыаналаах биологическай байҕал ресурсалара буолаллар.

Илин Антарктидаҕа тимир рудатын уонна таас чох улахан баайдарын көрдүүр кэскиллээх оройуоннар арыллыбыттара, вольфрам, марганец, алтан, полиметалл, титан, сэдэх сир металлара, апатит, лазурит, слюда, бор, көмүс, үрүҥ көмүс, алмаас, платина курдук кытаанах сир баайын көстүүлэрэ булуллубуттара. Антарктида континентальнай шельфатыгар уонна онно чугас сытар оройуоннарга киэҥ сөҥүү тардыылара арыллыбыттара, онно углеводород сырьета 70 млрд туонна уматыкка тиийиэн сөп. Ол гынан баран, Антарктика туһунан дуогабарга тулалыыр эйгэни харыстааһын Боротокуолугар сөп түбэһиннэрэн, Антарктикаҕа минеральнай ресурсаларга сыһыаннаах ханнык баҕарар үлэ, билимҥэ сыһыаннаахтан ураты бобуллар^[4][5].

Билиҥҥи кэм биир сүрүн глобальнай кыһалҕатынан Сир климатын уларыйыытын билгэлээһин буолар. Антарктида муус харысхала ирэр кыаҕа уонна ону кытта сибээстээх Аан дойду далайын таһыма үрдээһинэ, «озон дьөлөҕөһүн» кэҥээһинэ, күн-сир ситимнэрин көҕө үрдээһинэ уонна айылҕа атын уратылара Антарктикаҕа араас дойдулар ыытар чинчийиилэрин киэҥ эйгэтин быһаарар. Антарктикаҕа киһи килиимэккэ сабыдыала аҕыйах, итинэн сибээстээн онно утумнаах кэтээн көрүүлэри ыытыы айылҕа факторын сабыдыалынан килиимэт характеристиката уларыйарын туһунан дааннайдары улахан токурутуута суох ылар кыаҕы биэрэр.

Антарктикаҕа экономическай үлэ сүрүннээн балыктааһын уонна туризм эйгэтигэр ыытыллар. Урут киты бултааһын улахан миэстэни ылара. 20-тэн тахса сыл, 1930-с сыллартан 1950—с сылларга диэри, кит бултуур суднолар Антарктикаҕа 1,5-2 мөл.т кит этин хостообуттара. Кит бултааһын 1960-с сыллар бүтүүлэригэр биллэ аҕыйаабыта. 1985 сылтан киты бултааһын сылга быһа холоон 330 кыра полосатикка тиийэ аҕыйаабыт.

Урут, сүрүннээн Антарктика арыыларыгар, эмиэ түлүөнү бултууллара, ол түмүгэр сорох көрүҥнэр букатын кэриэтэ суох буолбуттара. Билигин түлүөннэри бултаабаттар, биирдиилээн көрүҥнэр ахсааннара бастааҥы таһымҥа саҥа тиийдэ эбэтэр оннооҕор куоһарда.

Антарктикаҕа балыктааһын 1960-с сыллар бүтүүлэригэр тэтимнээхтик сайдыбыта, бултааһын сылга түргэнник 400 тыһ. туонаҕа тиийбитэ, ол эрээри сотору кэминэн балык ресурсата аҕыйаабыта уонна булт сылга быһа холоон 100 тыһ. туонаҕа тиийэ түспүтэ. 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар криль бултааһына Антарктикаҕа саамай суолталаах хаһаайыстыбаннай салаа буолбут, сылга 300 тыһ.т. кэриҥэ таһымҥа тиийбит. 1982 сылтан Антарктика байҕал тыыннаах ресурсаларын харыстыыр уонна туһанар дьаһаллары салайыынан (түлүөн уонна киттыҥылартан ураты) АНТКОМ норуоттар икки ардыларынааҕы Хамыыһыйата дьарыктанар.

Антарктикаҕа сыл аайы 30 тыһ.тахса турист сылдьар. Үксэ Антарктика тумул арыытыгар барар, онно туристическай база уонна аэродром баар. Туристар үксүлэрэ антарктика круизтарынан сылдьаллар.

Сэттэ дойду (Аргентина, Австралия, Чили, Франция, Великобритания, Новая Зеландия уонна Норвегия) Антарктида араас оройуоннарыгар сири-уоту бас билии быраабын туруорсаллар. 2008 сыллаахха Антарктика сорҕотугар саҥнааһын Эквадор^[6] саҥа конституциятыгар этиллибитэ. Ол эрээри Норуоттар икки ардыларынааҕы геофизическай сылы ситиһиилээхтик ыытыы кэннэ (1957—1958) 12 кыттыылаах судаарыстыба (үөһэ ахтыллыбыт аҕыһы ааҕан туран) Антарктикаҕа норуоттар икки ардыларынааҕы бииргэ үлэлээһии наадатын туһунан дуогабардаспыттара.

Ахсынньы 1 күнүгэр 1959 сыллаахха Вашингтоҥҥа Антарктика туһунан дуогабар (нууч.) (сах. түһэрсиллибитэ, кини бэс ыйын 23 күнүгэр 1961 сыллаахха 12 судаарыстыба — бастакы кыттааччылара ратификацияламмыттарын кэннэ күүһүгэр киирбитэ. Дуогабар сүрүн сыала-соруга — Антарктиканы киһи аймах интэриэһигэр туһанары хааччыйыы. Дуогабарга билим чинчийии көҥүллэнэрэ көрүллэр уонна аан дойдутааҕы бииргэ үлэлээһии көҕүлэнэр. Онно ханнык баҕарар байыаннай үлэ, ханнык баҕарар ядернай дэлби тэптэрии уонна антарктикаҕа радиоактивнай матырыйааллары көмүү бобуллар.

Антарктика харыстанар сирдэрэ тэриллибиттэр.

Антарктика үрдүнэн озон дьөлөҕөс аан бастаан 1985 сыллаахха Джордж Фарман баһылыктаах британия учуонайдарын бөлөҕө булбута, оччолорго диаметра 1000 километрга тиийэрэ, иэнэ 20 мөлүйүөн квадратнай километр этэ. 2001 сыллаахха учуонайдар иэнэ аччаабытын туһунан эппиттэрэ эрээри, бу сибидиэнньэлэр 2005 сыллаахха кээмэйэ муҥутуур чыпчаала 27 мөлүйүөн квадратнай километрга тиийбитигэр мэлдьэһиллибиттэрэ. Антарктика үрдүнэн озон дьөлөҕөс буолар, балаҕан — алтынньы ыйдарыгар (Соҕуруу полушариеҕа саас бастакы уонна иккис ыйа) көстөр, онтон кулун тутар — муус устар ыйдарыгар (Соҕуруу полушариеҕа күһүн бастакы ыйдара) күн ультрафиолетын кээмэйэ аҕыйаатаҕына, букатын да сүтэр. Учуонайдар озон дьөлөҕөһүн үөскүүрүгэр хас да фактор көмөлөһөр дииллэр: промышленноска уонна олоххо-дьаһахха хлордаах хладоннары (фреоннары) киэҥник туһаныы, күн радиоактивноһа, Сир атмосфератыгар CO₂ концентрациятын үрдээһинэ, ону таһынан атмосфераҕа дьайар сорох антропогеннай фактордар (ол эрээри күн ультрафиолетовай сардаҥатыгар сыһыаннаах бу фактордар өлүүлэрин кээмэйэ ыытыллыбатаҕа).

Монреаль боротокуоллара озону алдьатар химикаттары оҥорон таһаарыыны уонна туһаныыны бобор. Бүгүҥҥү күҥҥэ «хара испииһэккэ» номнуо 100-тэн тахса маннык эттик киллэриллибит, ол иһигэр хлорфторуглеродтар. Ол гынан баран, бу урусхаллаах эттиктэр хас да уонунан сыллар усталарыгар атмосфераҕа хаалалларын быһыытынан, концентрациялара өссө да балачча үрдүк, ол озон алдьанарыгар тириэрдэр.

2018 сыллаахха учуонайдар планета озоновай араҥата чөлүгэр түһэр эбит, ол глобальнай сылыйыыны бытаардыан сөп диэн түмүккэ кэлбиттэрэ. Кини чөлүгэр түһүүтүн түргэнэ 10 сылга 1-3 % уонна маннык тэтиминэн Хотугу полушариеҕа 2030-с сылларга, Соҕуруу өттүнэн 2050-с сылларга, оттон полюстар үрдүлэринэн 2060 сылга толору чөлүгэр түһүөхтээҕин бэлиэтээтилэр.

«Коперник» научнай программа чэрчитинэн Сир атмосфератын кэтээн көрөр Сулууспаҕа үлэлиир Европа орто болдьохтоох халлаан билгэлээһинин киинин (ECMWF) учуонайдара Соҕуруу полюс үрдүнэн 2020 озон дьөлөҕөһө чыпчаалыгар тиийбитин туһунан эппиттэрэ. Антарктидаттан 20-25 км үрдүккэ баар озон 100 Добсон единицатыттан кыра этэ. Метеорологтар маннык далааһыннаах дьөлөҕөс үөскээһинин Соҕуруу полюс атмосфератыгар кыһын уонна саас кирбиилэригэр үөскээбит туруктаах уонна күүстээх тымныы полярнай холоругу кытта ситимнииллэр.

Пуочта мааркалара