Суорун Омоллоон

1906 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Таатта улууһун 3-с Дьохсоҕон нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрүүрүн саҕана аҕатынан Кулаковскай диэн араспаанньаны ылбыта, ол эрээри 1930 сыллаахха суут быһаарыытынан Сивцев диэҥҥэ уларытыллыбыта. 10 сааһыгар аҕата өлбүтэ, бииргэ төрөөбүттэриттэн соҕотоҕун тыыннаах хаалбыта. Ааҕарга-суруйарга нуучча учуутала С. И. Прокопьев көмөтүнэн үөрэммитэ^[1].

1920-с сыллар саҥаларыгар ревком сэкирэтээринэн уонна Дьохсоҕон нэһилиэгин сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.

1923 сыллаахтан Дьокуускайга олорбута. 1928 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика техникумун бүтэрбитэ. Үөрэнэрин быыһыгар «Кыһыл сулус» литература куруһуогар сылдьыбыта, Нуучча норуодунай тыйаатырын иһинэн тэриллибит национальнай труппаҕа оруоллары суруйааччынан, суфлёрунан уонна артыыһынан үлэлээбитэ^[2].

1930—1931 сс. Национальнай тыйаатыр дириэктэрин эбээһинэһин толорбута, Саха АССР Наркомпроһун иниспиэктэринэн, ону тэҥэ Бороҕон оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. 1932 −1935 сс. диэри Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 1935 сыллаахха Саха АССР Совнаркомун иһинээҕи Тыл уонна култуура билим-чинчийэр институтугар тыл уонна сурук-бичик сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн анаммыта, онно саха тылын таба суруйуутун уонна тиэрминнэрин оҥорууга кыттыбыта. 1938 сыллаахха эрэпириэссийэҕэ түбэһэн, сүүстэн тахса хонук хаайыыга сыппыта, 1939 сыллаахха, буруйа суоҕа дакаастанан, реабилитацияламмыта^[3].

1941—1942 сс. Томтор сэлиэнньэтигэр аҕыс кылаастаах оскуоланы салайбыта. 1944 сыллаахха байыаннай кэрэспэдьиэн быһыытынан 1-кы Украина фронугар барбыта, онно түөрт ый буолбута, Кыһыл аармыйа фроннааҕы хаһыаттарыгар ыстатыйалары суруйбута.

Сэрии кэннинээҕи кэмҥэ Саха муусука-дыраама тыйаатырын литератураҕа чааһын сэбиэдиссэйинэн, Саха АССР Суруйааччыларын сойууһун Бырабылыанньатыгар үлэлээбитэ. 1964 сылтан идэтийбит суруйааччы быһыытынан литературнай үлэҕэ көспүтэ, уопсастыбаннай-сырдатар үлэнэн дьарыктаммыта^[4][5].

2005 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр өлбүтэ.

Дмитрий Сивцев литератураҕа айар үлэтэ оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар «Олох очура» диэн кэмиэдьийэни суруйуутуттан саҕаламмыта. 1926 сыллаахха «Чолбон» сурунаалга бастакы «Өлүөнэ өрүс» диэн кэпсээнэ бэчээттэнэн тахсыбыта. «Хагдарыйбат ньургуһун» хоһооно, «Сордоох суха» (1927), «Аанчык», о. д. а. кэпсээннэрэ — кэнники саха литературатын классикатын тиһигэр киирбиттэрэ.

Айар үлэтин саҕаланыытыгар «Тыа уола» уонна «Суорун Омоллоонов» диэн айар ааттарынан бэчээттэнэрэ. Суорун диэн кытаанах, дьулуурдаах, туохтан да толлубат диэн суолталаах, оттон Омоллоон диэн Боотур Уус улууһун төрүттээччитин аата^[6].

1928 сыллаахха «Күөх көппө» дыраамата Саха тыйаатырын сыанатыгар туруоруллубута. Онтон ыла түөрт уонтан тахса драматическай айымньыны суруйбута, ол иһигэр «Күкүр Уус», «Айаал» уонна «Сайсары» дыраамалар. Саха бастакы «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо-оператын, «Кыһыл ойуун», «Лоокуут уонна Ньургуһун», «Умуллубат төлөн» опералар, ону тэҥэ «Сир симэҕэ», «Дьол тааһа» уонна «Күн Куо» балеттар либреттоларын ааптара^[7].

1938 сылтан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Фольклористика эйгэтигэр 1940 сыллаахха олоҥхону хомуйар биригээдэни тэрийэн, «Саха норуотун остуоруйалара» (1940) уонна «Саха фольклора» (1947) кинигэлэри бэчээккэ бэлэмнээн таһаарбыта. Оҕолорго анаан «Ньургуһуннар», «Кыыллар», «Көмүс муос», «Эһэм остуоруйалара» кинигэлэри, «Чөөчө» уонна «Чүөчээски» кэпсээннэри суруйбута. Маны таһынан, саха тылын үөрэтэр хас да кинигэни, үөрэтэр-методическай босуобуйаны, ол иһигэр саха букубаарын хомуйан оҥорбута.

Биир саамай улахан тиһэх үлэтэ — 2004 сыллаахха түмүктэммит «Саҥа Кэс Тыл» итэҕэл кинигэтин литературнай эрэдээксийэтэ этэ.

2006 сыллаахха айымньыларын 14 томнаах толору хомуурунньуга бэчээттэнэн тахсыбыта^[2].

Суорун Омоллоон Саха сирин устуоруйатын утумун харыстааһыҥҥа көхтөөх үлэни ыыппыта. П. А. Ойуунускай аатынан Литература түмэлин тэрийии көҕүлээччитинэн уонна быһаччы кыттыылааҕынан буолбута. 1977 сыллаахха кини көҕүлээһининэн Чөркөөхтөөҕү бэлитиичэскэй сыылка түмэлэ аһыллыбыта. Комплексы тэрийэригэр суруйааччы түмэл экспозициятын былаанын оҥорбута, ону тэҥэ төрүт мас тутуулары, ол иһигэр П. А. Ойуунускай балаҕанын уонна ураһаны сөргүппүтэ^[8].

Кэлиҥҥи сылларга Суорун Омоллоон Суотту сэлиэнньэтигэр «Доҕордоһуу» диэн Өлүөнэтээҕи судаарыстыбаннай устуоруйа уонна архитектура кэлим түмэлин уонна Таатта улууһугар Хадаайыга халлаан аннынааҕы түмэли төрүттээбитэ. 1960-с сылларга Саха АССР-гар Бүтүн Арассыыйатааҕы устуоруйа уонна култуура пааматынньыктарын харыстыыр уопсастыба (нууч.) (сах. Саха сиринээҕи салаатын тэрийэргэ этии киллэрбитэ. 1990-с сылларга өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар православнай таҥара дьиэлэрин чөлүгэр түһэриигэ көхтөөхтүк кыттыбыта, ол иһин Нуучча православнай таҥаратын дьиэтин наҕараадаларынан бэлиэтэммитэ^[2].

• Кэргэнэ — Шепелева Надежда Семеновна (04.03.1923 — 16.01.2017), РСФСР үтүөлээх артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа, опера ырыаһыта, өр сылларга Саха сирин култууратын миниистирин солбуйааччытынан үлэлээбитэ.
• Улахан уола — Сивцев Айсен Дмитриевич — Айсен Дойду (03.03.1941 — 06.03.2024), суруйааччы, драматург, поэт, киинэ сынарыыһа^[10].

• Социалистическай Үлэ Геройа (1991);
• «Аҕа дойду иннигэр өҥөлөрүн иһин» III истиэпэннээх уордьан (1996);
• Ленин уордьана (1991);
• Икки Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1956; 1966);
• Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана;
• «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (1947);
• «Хотугу сулус» уордьан;
• Сибэтиэй благовернай кинээс Даниил Московскай III истиэпэннээх уордьана (1996);
• ВДНХ кыһыл көмүс мэтээлэ (1985);
• Саха сирин норуодунай суруйааччыта (1967);
• РСФСР ускуустубатын үтүөлээх үлэһитэ (1958);
• Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх үлэһитэ;
• П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата;
• А. Е. Кулаковскай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата;
• Арассыыйа Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата (2002);
• Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык олохтооҕо (1997);
• Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1996)^[2][11].

• 2001 сылтан Опера уонна балет тыйаатыра Суорун Омоллоон аатын сүгэр;
• 2011 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Дьокуускайга Доҕордоһуу болуоссатыгар Суорун Омоллооҥҥо өйдөбүнньүк туруоруллубута. Өйдөбүнньүгү архитектор Андрей Толстяков, скульптордар Виктор Федоров уонна Семен Прокопьев оҥорбуттар. Боруонсаттан оҥоһуллубут пааматынньык үрдүгэ 2,5 м, олоҕун үрдүгэ — 1,7 м^[12];
• «Таатта» Ытык-Күөллээҕи литература уус-уран түмэлин тиэргэнигэр Суорун Омоллооҥҥо өйдөбүнньүк туруоруллубута^[13];
• 2015 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон аатынан литература эйгэтигэр бириэмийэ олохтоммута^[14];
• 2025 сыл ыам ыйын 20 күнүгэр Чөркөөхтөөҕү устуоруйа түмэлигэр Дмитрий Кононович Сивцев — Суорун Омоллоон аата иҥэриллибитэ^[15].