Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Кривошапкин Андрей Васильевич

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Кривошапкин.

Андрей Васильевич Кривошапкин (1940 сыл алтынньы 17 күнэ, Сэбээн Күөл[d], Саха АССР) — сэбиэскэй уонна Арассыыйа эбээн суруйааччыта, бэйиэт, тылбаасчыт, судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэл. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Социология билимин хандьыдаата.

Олоҕун олуктара

1940 сыллаахха алтынньы 17 күнүгэр Саккырыыр оройуонун (билигин Кэбээйи улууһа) Ламыҥха нэһилиэгин Сэбээн Күөл сэлиэнньэтигэр табаһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата эрдэ өлөн, ийэтэ түөрт оҕону соҕотоҕун ииппитэ[1].

Саккырыыр орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1960—1961 сс. Сэбээн Күөл сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта. 1961—1962 сс. — «Кировскай» сопхуос кэмитиэтин сэкирэтээринэн үлэлээбитэ[2].

1962 сыллаахха А. И. Герцен аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай педагогика институтугар үөрэнэ киирбитэ. 1963—1966 сс. Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта. 1970 сыллаахха институту «нуучча тылын уонна литературатын, эбээн тылын уонна литературатын учуутала» идэлээх туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. 1985 сыллаахха Хабаровскайдааҕы баартыйа үрдүкү оскуолатын «политолог» идэтин ылан бүтэрбитэ[3].

1970—1977 сс. Сэбээн Күөл орто оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ. Ону тэҥэ, 1975—1977 сс. РСФСР Үөрэҕин министиэристибэтин Национальнай оскуолалар билим-чинчийэр институттарын Саха сиринээҕи салаатыгар билим алын үлэһитинэн сылдьыбыта.

1977—1979 сс. — «Кировскай» сопхуос парткомун сэкирэтээрэ, оттон 1979—1980 сс. — сопхуос Сэбээн Күөллээҕи салаатын салайааччыта.

1980 сылтан 1990 сылга диэри Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин устурууктарыттан саҕалаан ССКБ Саха сиринээҕи обкомун салаатын салайааччытын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ[2].

2000 сыллаахха РБА Билим-чинчийэр институтугар «Арассыыйа хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарын социокультурнай сайдыыта (эбээн омук матырыйаалларыгар)» диэн тиэмэҕэ социология билимин хандьыдаатыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ[2].

Уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй үлэтэ

1989 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттарын ассоциациятын бэрэсидьиэнинэн үлэлээбитэ. Кэлин бу тэрилтэ Бочуоттаах бэрэсидьиэнэ буолбута[4].

1990 сыллаахха РСФСР норуодунай дьокутаатынан талыллыбыта, быыбарга Артур Чилингаровы кыайбыта[5]. РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах норуоттарын боппуруостарыгар кэмитиэти салайбыта. Ону тэҥэ Саха АССР XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата этэ[3].

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин I, II, III уонна IV ыҥырыыларын норуодунай дьокутаатынан хас да төгүл талыллыбыта. 1994—2003 сылларга — Ил Түмэн Арассыыйа Федерациятын Федеральнай Мунньаҕар (нууч.) (сах. бэрэстэбиитэлэ. 2003—2008 сылларга — Арктика уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ. 2008—2013 сылларга — Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччытын дуоһунаһыгар үлэлээбитэ[2][3].

2013 сылтан — Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах норуоттарын ассоциациятын (RAIPON) вице-бэрэсидьиэнэ. 2014 сыллаахха Арктика Координационнай Сэбиэтин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын иһинэн судаарыстыбаннай национальнай бэлиитикэ боппуруостарыгар Сэбиэт чилиэнинэн бигэргэтиллибитэ[2].

Айар үлэтэ

Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр кинини кытта Платон Ламутскай уонна суруйааччы Василий Лебедев дьарыктаммыттара, айар үлэтигэр дьайбыттара.

1962 сылтан бэчээттэнэн саҕалаабыта. ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1982). 70-тан тахса эбээн, саха уонна нуучча тылларынан тахсыбыт кинигэ ааптара[6].

Бастакы кинигэтэ — «Опо» диэн кэпсээннэрин хомуурунньуга — 1969 сыллаахха эбээн тылынан тахсыбыта. Киэҥ биһирэбили «Оҕо сааһым табалара», «Уйамкааннар хоту түһэллэр», «Маҥан суол» сэһэннэрэ, ону тэҥэ «Дьылҕам кытыла» (1988), «Көмүс таба» (1990), «Көс олоҕун уһун суола» уонна «Хаардаах туруору хайалар» романнара ылбыттара. Поэзия жанрыгар эмиэ үлэлиир, «Тилкын» уонна «Балдадяку Бугу» диэн хоһоон хомуурунньуктарын таһаартарбыта. «Эбээн эйгэтэ» уонна «Ытык таба» диэн этнографическай сэһэннэр ааптара. Хотугу норуоттар оскуолаларыгар аналлаах үөрэх кинигэлэрин уонна босуобуйаларын суруйан таһаарбыта[7][1].

Библиографията

  • Опо: [кэпсээннэр]. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1969. — 24 с.
  • Бии гяялбуу-оролчимкал: [кэпсээннэр]. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1980. — 68 с.
  • Тилкын: [хоһооннор, поэма]. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1983. — 64 с.
  • Тосопчан: [кэпсээннэр]. — Магадан: Кинигэ кыһата, 1986. — 18 с.
  • Балдаряку Бугу: [хоһооннор]. — Магадан: Кинигэ кыһата, 1987. — 15 с.
  • Дентур, тулмачилин. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1990. — 78 с.
  • Уямкан көен=Уямкан муостара: [эбии ааҕар кинигэ]. — Л.: Просвещение, 1990. — 127 с.
  • Иҥэнь төр икэлни: [Хотугу ырыалар: хоһооннор]. — Дь.: Бичик, 1995. — 256 с.
  • Иҥэнь бугу мухонни. — Дь.: Бичик, 1995. — 232 с.
  • Анҥани илкэлни: [хоһооннор]. — М.: Айыына, 2001. — 43 с.
  • Иҥэньгидэ бугу дюгулин. — СПб., 2002. — 197 с.
  • Балдача төрэму — би эҥив, би дюлу!: [хоһооннор]. — Дь., 2010. — 43 с.
  • Иҥэнь бугу ханьини: [Хотугум дууһата: хоһооннор]. — Дь.: Бичик, 2010. — 232 с.
  • Дьылҕам кытыла: Роман / М. Д. Дьячковскай тылб. — Дь., 1990.
  • Көс олоҕун уһун суола: Роман.
  • Муома сис хайата: Роман. — 2010.

Дьиэ кэргэнэ

  • Ийэтэ — Ульяна Егоровна Кривошапкина, түөрт оҕону ииппитэ. «Көс олоҕун уһун суола» автобиографическай романын суруйааччы киниэхэ анаабыта[1];
  • Убайа — Дмитрий Васильевич Кривошапкин, эбээн поэта уонна тылбаасчыта[1];
  • Кэргэнэ — Никитина Розалия Серафимовна, педагогика билимин хандьыдаата;
  • Оҕолоро — Александр, Герман, Диана.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ[3];
  • Арассыыйа Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата (2002)[6];
  • «Нация киэн туттуута» Бүтүн Арассыыйатааҕы уопсастыбаннай бириэмийэ «Төрөөбүт тыллары харыстааһыҥҥа уонна сайыннарыыга кылаатын иһин» номинациятын лауреата (2022)[1];
  • Эрилик Эристиин аатынан литературнай бириэмийэ лауреата (1986)[7];
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык олохтооҕо (2010)[8];
  • Эбээн-Бытантай улууһун Ытык олохтооҕо[2];
  • Кэбээйи улууһун Ытык олохтооҕо[2];
  • Муома улууһун Ытык олохтооҕо[2];
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна[3];
  • Хотугу Форум Академиятын академига[7].

Билинии

  • 2022 сыллаахха «СӨ 100 сылыгар 100 ааттаах алмаас» бырайыак чэрчитинэн «Удачнай» туруупкаттан хостоммут 97,32 караттаах ювелирнай алмааска «Андрей Кривошапкин» аат иҥэриллибитэ[9].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Кривошапкин Андрей Васильевич (рус.). Информационно-аналитическая система «Атлас коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ». Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Андрей Васильевич Кривошапкин. sakhalitera.ru. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Кривошапкин Андрей Васильевич (рус.). Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ (RAIPON). Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  4. ↑ Состоялось торжество, посвященное 85-летию политического деятеля Андрея Кривошапкина (рус.). Государственное Собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  5. ↑ «Я – эвен. И тем горжусь…»: К 85-летию Андрея Васильевича Кривошапкина (рус.). Ассоциация коренных малочисленных народов Севера Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 Андрей Кривошапкин (рус.). Литературный журнал «ЛитТерра». Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Кривошапкин Андрей Васильевич (рус.). Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.
  8. ↑ Почётные граждане Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026. Архивировано из оригинала 4 Алтынньы 2013 года.
  9. ↑ Крупному алмазу присвоено имя писателя и государственного деятеля Андрея Кривошапкина (рус.). ЯСИА (17 Алтынньы 2022). Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.

Литература

  • Тобуроков Н. Н. Андрей Васильевич Кривошапкин: очерк жизни и творчества / Н. Н. Тобуроков; отв. ред. В. А. Роббек; рецензент А. Н. Мыреева, Е. Е. Сибиряков; Рос. акад. наук, Сиб. отд-ние, Ин-т проблем малочисл. народов Севера. — Якутск : Северовед, 1999. — 76 с.
  • Рец.: Володин В. Поэт из племени Ламынха: [о выходе кн. Н. Тобурокова о исслед. лит. творчества А. Кривошапкина] // Якутия. — 1999. — 25 нояб.
  • Андрей Васильевич Кривошапкин: Писатель. Патриот. Государственный деятель: буклет. — Якутск: Сахаполиграфиздат, 2000. — 16 с.
  • Андрей Васильевич Кривошапкин: [ст., выступления гос., парт. деят., друзей и сородичей / Гос. Собр. Ил Тумэн; сост.: Д. И. Пухов, С. Е. Дадаскинов; ред. Ф. Г. Охлопков]. — Якутск: Бичик, 2006. — 158 с., [8 л. ил.]. — (Государственные деятели Якутии)
  • Ленинград незабываемый: интервью с народным писателем Якутии А. В. Кривошапкиным / записала В. Данилова // Илкэн. — 2010. — N 10. — С.3.
  • Дуткина В. А. «Как молоды мы были…» // Илкэн. — 2010. — N 10. — С.3.
  • Андрей Васильевич Кривошапкин: биобиблиогр. указ. / Нац. б-ка ЯАССР; сост. М. Е. Яковлева. — Якутск: Полиграфист, 1991. — 21 с.
  • Андрей Васильевич Кривошапкин: писатель, государственный и общественный деятель: биобиблиогр. указ. / Рос. акад. наук, Сиб. отд-ние, Ин-т проблем малочисл. народов Севера; Якут. гос. ун-т им. М. К. Аммосова, Каф. север. филол.; Нац. б-ка Респ. Саха (Якутия) — сост.: В. Г. Белолюбская, Л. Н. Потапова, А. В. Рахлеева. — Якутск: Северовед, 1995. — 34 с.
  • Варвара Окорокова. Андрей Кривошапкин — эбээн норуотун киэн туттуута. (Суруйааччы 70 сааһыгар). Ыстатыйа. — «Чолбон» сурунаал — 2010 — № 12 — С. 93—94.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар