Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Степанов Платон Афанасьевич – Ламутскай

Платон Афанасьевич Степанов — Ламутскай (1920 сыл сэтинньи 13 күнэ, Кэбээйи улууһа, Саха АССР — 1986 сыл ахсынньы 25 күнэ) — эбээн бэйиэтэ, суруйааччыта, фольклорун хомуйааччыта, учуутал, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, бастакы эбээннии арамаан ааптара.

Олоҕун олуктара

1920 сыллаахха сэтинньи 13 күнүгэр Саккырыыр улууһугар Ламыҥха нэһилиэгэр (билигин Кэбээйи улууһа) көс табаһыт уонна булчут эбээн дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1928 сыллаахха Кадарандья сиригэр эбээн оҕолоругар анаан аһыллыбыт бастакы оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. 1933 сыллаахха, бастыҥ үөрэнээччи быһыытынан, Дьокуускайдааҕы педагогика училищетыгар эбээн-эбэҥки салаатыгар үөрэххэ ыытыллыбыта, үөрэҕин 1937 сыллаахха бүтэрбитэ.

Училище кэнниттэн Саккырыыр оройуонун Сиэгэн Күөл оскуолатыгар алын кылаас учууталынан анаммыта. 1938 сыл ыам ыйыттан 1943 сылга диэри Муома улууһугар РОНО иниспиэктэринэн, Госстрах иниспиэктэринэн үлэлээбитэ. Муомаҕа Орто Дойду сэлиэнньэтигэр алын сүһүөх оскуолатын олохтоспута уонна онно учууталлаабыта, дириэктэринэн үлэлээбитэ, онтон Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар байыаннай салайааччы буолбута.

1945 сылтан 1951 сыллаахха диэри Усуйаана улууһугар учууталлаабыта. 1956 сылтан Саккырыырга оскуолаҕа эбээн тылын үөрэппитэ, 1963—1965 сылларга Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 1965—1966 сылларга Муомаҕа «Индигир уоттара» хаһыат эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 1966—1969 сылларга Орто Дойду начаалынай оскуолатын учууталынан уонна дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1972 сылтан (сорох дааннайдарынан 1969—1984 сс.) Орто Халыма улууһун Березовка орто оскуолатыгар дириэктэрдээбитэ.

1946 сылтан — ССКП чилиэнэ.

1986 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ; бэйэтин кэриэс тылынан Кэбээйи улууһун төрөөбүт-үөскээбит Сэбээн Күөл сэлиэнньэтигэр көмүллүбүтэ[1].

Айар үлэтэ

Айымньылара 1939 сылтан өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар бэчээттэнэн барбыттара. Оскуолаҕа үлэтин саҕалыыр кэмигэр эбээннии кинигэлэр суох буолан, сахалыы, нууччалыы айымньылары бэйэтэ тылбаастаан оҕолору үөрэтэрэ. Ол сылдьан бастакы эбээннии хоһооннорун суруйбута. Эбээн тылынан бастакы хоһооннорун кинигэтэ «Эвэн куӊан икэгэн» («Эбээн оҕолоругар анаан ырыалар») 1960 сыллаахха тахсыбыта. Кэнники төрөөбүт тылынан хас да хоһоон кинигэтин таһаарбыта: «Эвэн икэн» («Эбээннэр ырыалара», 1962), «Хонӊачан» («Таба оҕото», 1964), «Өнир укчэнэкэн» («Төрөппүттэр кэпсээннэрэ», 1965), «Этикэн хурэлни» («Оҕонньор оҕолоро», 1970), «Гянул осикатал» (1976), «Эвен икэн» (1980).

Сахалыы тылынан хас да хоһоон хомуурунньугун бэчээттэппитэ: «Хомурах устун» (1970), «Һээдьэ дьиэрэйэр» (1975), «Күнү батыстым» (1984), о. д. а. Ааптар өлбүтүн кэннэ «Сир иччитэ» (1987) арамаана, «Сырдыкка айан» (1993) хомуурунньуга, эбээн тылынан «Наматкалтаки дюгарма» (2005) поэмата тахсыбыттара. Оҕолорго анаан «Эбээн остуоруйаларын», кэпсээннэр хомуурунньуктарын бэчээттэппитэ. Ламутскай айымньылара эбээн начаалынай оскуолатын үөрэҕин кинигэлэригэр уонна тиэкистэригэр киллэриллибиттэрэ.

Айар үлэтин сүрүн тиэмэтэ — хоту дойду кэрэ айылҕата, дьоно-сэргэтэ. Хоһоонноро муусука доҕуһуолланан эбээн тылынан ылланаллар. Эбээн бэйиэтэ Василий Кейметинов — Баргачан биир идэлээҕэр уонна учууталыгар Платон аки диэн ытык аат биэрбит, кини туһунан мындыр ахтыыта хаалбыт:

Платон Афанасьевич Степанов чахчы норуотун төлкөтүнэн төлкөлөнөн олорон ааспыт киһи буолар. Тыллыын-өстүүн, өйдүүн-санаалыын, оннооҕор күлүүтэ-оонньуута дьиҥнээх эбээн бу сылдьар дэтэр этэ. Былатыаны кытта кэпсэппит киһи аччык сылдьан эмискэ сибиэһэй, сүмэһиннээх эти хабыалыы түспүт курдук санааччы уонна астынааччы — диэн кырдьаҕастар саҥарсалларын өйдүүбүн

— Василий Кейметинов — Баргачан

Уус-уран айымньылары таһынан эбээн фольклорун — остуоруйалары, ырыалары, норуот номохторун хомуйбута. Платон Ламутскай эбээн литературатын төрүттээччилэрин — Н. Тарабукин уонна биллиилээх бэйиэт Василий Лебедев — саҕалаабыт үтүө үгэстэрин салҕаабыта. Эбээн литературата сайдыытыгар сүҥкэн өҥөлөөх, кини сахпыт дьыалатын эбээн суруйааччылара Андрей Кривошапкин, Василий Кейметинов — Баргачан, Д. Едукин, В. Белолюбская — Аркук уо. д. а. салгыыллар.

Айар үлэтин чыпчаалынан «Сир иччитэ» диэн эпическэй арамаан буолар. Бу айымньы маҥнай эбээн тылынан суруллубута, онтон сахалыы тылга ааптар бэйэтэ тылбаастаабыта; суруйааччы Петр Аввакумов бэлэмнээн, ситэрэн-хоторон 1987 сыллаахха «Сир иччитэ» диэн ааттаан таһаарбыта. 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар «Полярная звезда» сурунаалга Ариадна Борисова нууччалыы тылбааһыгар «Запретный зверь» диэн аатынан бэчээттэммитэ. Арамааҥҥа этнографическай матырыйаал олус киэҥник арыллар уонна 1901 сыллаахха Халымаҕа сэлии өлүгүн булбут чахчыларыгар олоҕурар. Саха норуодунай суруйааччыта Андрей Кривошапкин бу арамааны «ХХ үйэ саҕаланыытыгар эбээн олоҕун энциклопедията» диэн сыаналаабыта[1][2].

Библиографията

Эбээн тылынан
  • Эвен күнан икэгэн: (Оҕолорго аналлаах хоһооннор). — Л.: Ленингр. Отделение. Учпедгиз, 1960. — 44 с.
  • Эвен икэн: (Хоһооннор). — Дь.: Кинигэ кыһата, 1962. — 80 с.
  • Хонҥаччан: Дентур.— Дь.: Кинигэ кыһата, 1964. — 48 с.
  • Онир үкчэнэкэн: (Оҕолорго аналлаах кэпсээннэр). — Дь.: Кинигэ кыһата, 1965. — 71 с.
  • Этикэн хүрэлин. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1970. — 184 с.
  • Гянул Осикатал. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1976. — 88 с.
  • Эвен икэн: Дентур. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1980. — 288 с.
  • Эвен кунан и кэгэн. — Магадан, 1989. — 19 с.
Саха тылынан
  • Хомурах устун: Хоһооннор. Кыра саастаах оҕолорго. / Тылб. Дьячковскай К. Н. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1970. — 20 с.
  • Һээдьэ дьиэрэйэр: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1975. — 63 с.
  • Эбээн остуоруйалара. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1978. — 48 с.
  • Күнү батыстым: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1984. — 70 с.
  • Сир иччитэ: Роман. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1987. — 296 с.
  • Сырдыкка айан: Ахтыылар, ыстатыйалар, хоһооннор, пьеса. — Дь.: Бичик, 1993. — 160 с.
  • П. А. Ламутский (Степанов) // Огрызко В. Писатели и литераторы малочисленных народов Севера и Дальнего Востока: Биобиблиограф. Справочник. — М., 1998. — ч.1. — с. 385—386

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ (Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ)[3];
  • ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1962 сылтан)[3].

Дьиэ кэргэнэ уонна тус олоҕо

  • Табаһыт уонна булчут Афанасий Иванович уонна Анна Григорьевна Степановтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.
  • Кэргэнэ Евдокия Дмитриевналыын 10 оҕону төрөтөн, иитэн таһаарбыттара. Элбэх оҕолоох аҕа быһыытынан, оҕолоругар анаабыт истиҥ таптала кини хоһоонноругар («Хутэлкэн нимэр», «Куӊакакан», «Апо унтачанни», «Сашав хөрутчикэс» уо. д. а.) чаҕылхайдык көстөр. Платон Афанасьевич аймахтарын педагогическай династиятын уопсай стаһа 431 сылга тиийэр[1][4].

Аатын үйэтитии

  • Кини аатын Кэбээйи улууһун Сэбээн Күөл национальнай эбээн орто оскуолата сүгэр (1987 сылтан).

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Платон Афанасьевич Степанов (Ламутский) (рус.). Арктическая мегапедия. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  2. ↑ 100-летие со дня рождения П.А. Ламутского (рус.). Союз писателей Якутии. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 Степанов-Ламутский Платон Афанасьевич (рус.). 1sn.ru. Сигэнии күнэ: 9 От ыйын 2026.
  4. ↑ Литературный evening, посвященный 95-летию П.А. Степанова-Ламутского (рус.). Якутия — территория согласия. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2026.

Категориялар