Боотур Уус улууһа
| Боотур Уус улууһа Ботурусский улус | |
| Дойду |  Арассыыйа импиэрийэтэ  ССРС
|
| Статуһа | 1930 с. аата уларыйбыт |
| Регион |  Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
|
| Улуус киинэ | III Хатылы, Чөркөөх, Чурапчы |
| Иһигэр киирэллэр | 31 олохтоох тэриллии (XIX ортотугар) |
| Сурукка киирбитэ | 1638 |
| Олохтоохторун аата | боотур уустар |
Боотур Уус улууһа, эбэтэр Боотуруус улууһа (нууч. Ботурусский улус) — Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи уонна эрдэтээҥи сэбиэскэй кэмҥэ баар буола сылдьыбыт бөдөҥ саха улууһа, Дьокуускай уокуругар киирэрэ. Билиҥҥи Чурапчы, Таатта , Амма улуустара, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Уус-Алдан сорох сирдэрэ киирэллэрэ. Утумнааччытынан Чурапчы улууһа ааҕыллар.
Устуоруйата
Былыр сахалар Аҕа уустарынан арахсан олорор эрдэхтэринэ, «Боотур Уустар» диэн элбэх ахсааннаах аҕа ууһа баар эбит. Сэһэн Боло суруйбут саха историческай үһүйээннэринэн, ол аҕа ууһун төрүттээччитинэн Эллэй Боотур сиэнэ, Дьуон Дьаҥылы соҕотох уола Боотур Уус буолар. Иккис сылыктааһынынан, И. Е. Готовцев диэн үөрэхтээх саха 1893 сыллаахха суруйбутунан, Боотур Уус диэн Эллэй Боотур Хатамаллай Бэргэн диэн уолун уола[1]. Боотур Уус үс уоллаах эбит: Болугур Буххаат, Хатан Хатылы уонна Чакыр Боотур. Болугур Буххааттан икки Болугур, Хатан Хатылыттан биэс Хатылы, Чакыр Боотуртан икки Хайахсыт, икки Чакыр нэһилиэктэр үөскээн, аҕа ууһа тэнийбит[2].
Улуус аата сурукка аан бастаан Енисей остуруогун атамаанын Иван Галкин 1638 сыллааҕы дьаһаҕын кинигэтигэр «Баатар улууһа» диэнинэн киирбит[1].
Улуус тутула
Боотур Уус улууһа Чурапчы, Таатта , Амма улуустара, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Уус-Алдан сирдэриттэн турара. Киин нэһилиэгинэн төрүттэниэҕиттэн ыла III Хатылы (Аччаҕар Түөйэ) нэһилиэгэ буолбут. Онтон улуус кулубата буолбут Оруоһуттар улуус киинин бэйэлэригэр чугас оҥороору Чөркөөххө көһөрбүттэр. Кэнники улуус киининэн Чурапчы буолбут[2].
XIX үйэ иккис аҥарыгар Боотур Уус улууһугар 31 нэһилиэк баар эбит. Киэҥэ-куоҥа бэрдиттэн уонна салайарга ыараханыттан, улуус нэһилиэктэрин ситимниир суол-иис суоҕуттан сылтаан, улууһу араарарбыттар. Ол курдук, Саха уобаластааҕы салалтатын быһаарыытыгар олоҕуран, Боотур Уус улууһун састаабыттан тахсан, 1911 с. сэтинньи 12 күнүгэр Амма улууһа, онтон ахсынньы 1912 с. 8 күнүгэр Таатта улууһа тэриллибиттэр. Хаалбыт өттө Боотуруускай улуус диэн аатынан хаалбыт. 1926 сыллаахха улуус састаабыгар 15 нэһилиэк хаалбыт: барыта 4176 ыал (7254 эр киһи, 6637 дьахтар) олорбут эбит. Кулун тутар 25 күнүгэр 1930 с. Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин уурааҕынан, Боотур Уус улууһа официаллыы Чурапчы улууһа диэн ааттаммыт[3].
Боотуруускай улуус кулубалара
1. Кирен Маврин — 1778—1781
2. Степан Бигэков (Мочоот) — 1781—1785
3. Иван Старостин (Кынчыытап) — 1785—1793
4. Кузьма Софронов — 1793—1796
5. Монкурдах Балунов — 1796—1800
6. Тэппэйиин Абрамов — 1800—1803
7. Василий Толстяков — 1803—1805
8. Кузьма Захаров (Тыкаарай)-1805-1812
9. Платон Башарин — 1812—1816
10. Василий Дьячковский — 1816—1818
11. Григорий Старостин — 1818—1831
12. Яков Попов (Мосунка) — 1831—1834
13. Александр Попов (Быыччык)- 1834—1838
14. Дмитрий Башарин — 1838—1841
15. Василий Попов (Быччайар) — 1841—1845
16. Василий Ефимов — 1845—1858
17. Диодор Ефимов (Доодор) — 1858—1862
18. Яков Седалищев (Хооптоор) — 1862—1865
19. Доодор кулуба (2 болдьох) — 1865—1867
20. Алексей Попов (Өксөөтөп) — 1868—1871
21. Егор Оросин (Оруоhун) — 1871—1874
22. Дмитрий Попов — 1874—1876
23. Гурий Попов (Куурэй) — 1876—1882
24. Павел Протодьяконов — 1882—1891
25. Иван Оросин (Оруоhун) — 1891—1895
26. Егор Николаев (Улахан Егор) — 1895—1900
27. Егор Николаев (Кыра Егор) — 1900—1902
28. Василий Попов I (Бочуута) — 1902—1905
29. Иларион Оросин — 1905—1907
30. Федор Новиков (Нойукуоп) — 1907—1910
31. Никита Куприянов — 1910—1912
32. Михаил Шеломов (Солуомап) — 1912—1916
33. Дмитрий Сивцев — 1916—1918
Литература
- Багдарыын Сюлбэ Топонимика Якутии / П. А. Слепцов. — Якутск: Бичик, 2004. — 190 с.