Ыһыах

Ыһыах ыс диэн тылтан үөскүүр. Саха дьоно Айыыларга махталларын бэлиэлэригэр үрүҥ илгэни ыһаллара^[1].

Ыһыах — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн национальнай бырааһынньыга, төрүт култуураҕа улахан суолталаах.

Ыhыах блыргыттан күн сайыҥҥы туруутугар буолара, ол эбэтэр бэс ыйын 21-22 күннэригэр. Уону күнү быһа ыытыллыан сөбө^[2].

Билигин араас улуустарга, нэhилиэктэргэ бэс ыйын 10-25 күннэригэр ыытыллар^[3].

Ыһыах түһүлгэтигэр ыраахтан, чугастан кэлбит ыалдьыттар кымыһы иһэллэр, этинэн күндүлэнэллэр, илии-атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, оһуохайдыыллар, ырыа ыллыыллар. Ат сүүрдүүлэрэ ыытыллаллар^[4].

Саха бырааһынньыгын элэмиэннэрэ атын түүр омуктарын сайыҥҥы бырааһынньыктарын кытта уопсай өрүттээх — тывалар, алтайдар, татаардар, башкиирдар уо. д. а. Сахаларга былыр-былыргыттан сүөһү иитиитигэр олоҕурар үгэс хаалбыт — сылы икки аҥарга араарыы. Кымыһы сиэрдээх иһии өссө былыргы түүрдэргэ биллэр этэ. Хуннулар сайын саҕаланыыта бэһис ыйы бэлиэтииллэрэ. Ыһыах бырааһынньыга биир кэм бүтүүтүн уонна саҥа кэм кэлиитин, урукку уонна инники икки ардыларыгар көһүү курдук бэлиэтэнэрэ.

Ыһыах туһунан биир бастакы сүрүн ахтыыларынан XVII үйэҕэ Голландия айанньыта И. Идес суруктара ааҕыллаллар. Кини бэйэтин суруктарыгар саха дьоно бу бырааһынньыгы олус үөрүүлээхтик бэлиэтииллэрин, бүтүн бырааһынньык тухары уот оттубуттарын бэлиэтээбитэ^[2].

Былыргы тылга «ыһыах» диэн тиэрмини этинэн, кымыһынан күндүлүүр араас үөрүүлээх дьайыылар, уруулар, уустар эйэ иллэһиилэрин уонна да атын бырааһынньыктааҕы мунньахтары ойуулуурга тутталлара. Этнограф В. Л. Серошевскай ыһыах араас көрүҥэ баарын ыйбыта, ол эрээри олортон сүрүн икки ыһыах баара: кыра — саас, бастакы от үүнүүтүттэн, уонна сайын ортотугар — улахан^[2].

Сэбиэскэй кэмҥэ бырааһынньык социалистическай судаарыстыба идеологиятын көрдөрөр элэмиэннэри ылбыт, үгэс буолбут национальнай бэлиэ өрүтүн сүтэрэ сылдьыбыт. Саҥа атрибуттар ахсааннарыгар кыһыл сулустар, сиэрпэ уонна балта, ыҥырыы тыллар, транспараннар уонна занмялар киирбиттэрэ. И. В. Сталин былааһын кэмигэр кини мэтириэтигэр кымыһы, арыыны уонна эт бэлэхтэри аҕалаллара^[5]. Сэбиэскэй кэмҥэ бырааһынньык бырагырааматыгар оҥорон таһаарыы уонна хаһаайыстыбаннай үлэҕэ ситиһиилэрин туһунан дакылааттары кытта этиилэр киирбиттэрэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэнниттэн сэрии кэннинээҕи кэмҥэ өлбүт дьон кэриэһигэр, сэрии кэннэ үлэ хорсун быһыыларын үйэтитэргэ аналлаах Кыайыы Ыһыахтара баар буолбуттара^[6].

Ыһыах бырааһынньыгын кэмигэр Иосиф Сталин уонна Карл Маркс мэтириэттээх трибуна. 1945 сыл

1991 сыллаахха Ыһыах өрөспүүбүлүкэҕэ судаарыстыбаннай бырааһынньык буолбута. Үс Хатыҥ — өрөспүүбүлүкэҕэ сүрүн Туймаада Ыһыаҕын ыытыллар сирэ буолбута.

Ыһыах аан бастаан сүөһү иитээччилэр бырааһынньыктара этэ уонна үрүҥ ас, эт дэлэй кэмигэр, от үлэтэ саҕаланыан иннинэ сынньанар кыах баар кэмигэр сөп түбэһиннэриллибитэ. Былатыан Ойуунускай Ыһыах сылгы уонна дэлэй бырааһынньыгын быһыытынан быһаарбыта. Бырааһынньык төрүтэ Саха сиригэр олохсуйбут култуура дьоруойа Эллэй аатын кытта ситимнээх.

Бырааһынньык кэмигэр Үрүҥ-Айыы-Тойоҥҥо уонна да атын Айыыларга хаана суох сиэртибэлээһин, күндүлээһин буолар (В. Трощанскай, Э. К. Пекарскай, Н. А. Алексеев). А. И. Гоголев Ыһыаҕы сүгүрүйүү бырааһынньыгын быһыытынан күн, халлаан, сир холбоһуутун курдук көрбүтэ^[5]. Эмиэ ити кэмҥэ чинчийээччилэр И. А. Худяков, П. С. Софронеев уонна С. И. Николаев санааларынан Ыһыах Саҥа дьыл бырааһынньыгын быһыытынан көрүллүөхтээх^[2]. Сорох чинчийээччилэр^[7] этэллэринэн ыһыах Саҥа сылы көрсүү бырааһынньыга буолбатах — күнү көрсүү, Үөһээҥҥи Үрүҥ Айыылар сиргэ саамай чугаһаан турар кэмнэригэр түбэһиннэрэн, Үөһээҥҥи Айыыларга сүгүрүйүү итэҕэл күнэ дииллэр.

Бырааһынньыгы ыытарга түһүлгэҕэ аналлаах киэҥ нэлэмэн уонна анал бэлэмнээх сирдээх кэрэ миэстэлэр талыллаллар. Түһүлгэ аттыгар кымыс кутар иһит туруоруллар. Илиҥҥи өттүгэр бииртэн түөрткэ дылы сэргэ олохтонор.

Бырааһынньык кыттыылаахтара үгэс буолбут бырааһынньыктыы таҥастаах кэлиэхтээхтэр, дьахтар үрүҥ көмүс киэргэллэрин кэтэр.

Ыһыах сүрүн элэмиэнэ саха оһуохайа, олох эйгэтин көрдөрөр төгүрүк үҥкүү буолар. Оһуохайга ыытааччы (оһуохайдьыт) баар, ол иһигэр тулалыыр эйгэҕэ анаабыт ырыаларын толоруу, хайҕалы үөскэтэр. Былыр бу үҥкүү сарсыардааҥҥа диэри салҕанан барыан сөбө. Ардыгар улахан уустар оһуохайы үс күнү, үс түүнү устата тэрийэллэрэ.

2012 сыллаахха саха национальнай бырааһынньыгар ордук элбэх киһи оһуохайы тэҥҥэ толорбуттарын иһин Гиннесс рекорда олохтоммута^[8]. Муҥутуур ситиһии тэрээһинэ «Туймаада Ыһыаҕа» комплекс сиригэр буолан ааспыта.

Ыһыах бырааһынньыгын чэрчитинэн саха норуотун өй-санаа баайын, култуура элэмиэннэрин көрдөрөр араас күрэхтэһиилэр ыытыллаллар. Олор истэригэр олоҥхоһуттар уонна тойуксуттар күрэхтэһиилэрэ, ону тэҥэ национальнай спорт көрүҥнэрэ: хапсаҕай, мас тардыһыыта, оҕунан ытыы, сүүрүү, ыстаныы, тааһы көтөҕүү уонна ат сүүрдүүтэ^[9].

1990-с сыллартан бүгүҥҥү күҥҥэ дылы Саха сиригэр нэһилиэк, улуус аайы ыһыах ыһаллар, ол тэрээһиннэр хабааннарынан уонна соруктарынан уратылаах, хас да таһымнаах буолаллар^[10]:

• Нэһилиэк (тыа сирин) ыһыахтара. Сэлиэнньэлэргэ уонна нэһилиэктэргэ ыытыллаллар. Төрүт үгэстэри сөргүтэр, дьону сомоҕолуур, нэһилиэк ситиһиилэрин, айар-тутар дьоҕурун көрдөрөр соруктаах.
• Улуус ыһыахтара. Үксүн улуус киинигэр тэриллэр, нэһилиэктэри сомоҕолуур, дьонун-сэргэтин билиһиннэрэр-сыаллаах-соруктаах. Өрөспүүбүлүкэ ыһыахтарыгар бэлэмнэнии быһыытынан ыытыллаллар.

Өрөспүүбүлүкэ таһымыгар икки сүрүн бырааһынньык бэлиэтэнэр:

• Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо Ыһыаҕа — 2006 сылтан сылын ахсын Саха сирин араас улуустарыгар ыытыллар. Бу бырааһынньык ЮНЕСКО тылынан уонна духуобунай нэһилиэстибэтин шедевринэн билиммит олоҥхону — героическай эпоһы, ону кытта атын төрүт култуура көрүҥнэрин чөл хаалларар уонна тарҕатар соруктаах. Ону тэҥэ, улуустар инфраструктураларын сайыннарыыга көмөлөһөр уонна 5 тыһыынчаттан 22 тыһыынчаҕа диэри киһини түмэр^[11].
• Өрөспүүбүлүкэтээҕи Туймаада Ыһыаҕа — саамай бөдөҥ тэрээһин, сыл ахсын Дьокуускай куорат аттыгар Үс Хатыҥ ытык сиригэр-уотугар ыытыллар. 200 тыһыынчаттан 230 тыһыынчаҕа диэри дьон сылдьар^[12]. Биир сүрүн тэрээһининэн саамай күүстээх спортсменнар күн көрсөр «Дыгын оонньуулара» саха төрүт көрүҥэригэр күрэхтэһии буолар^[13].

Бырааһынньык Саха Өрөспүүбүлүкэтин бары нэһилиэнньэлээх пууннарыгар, ону тэҥэ Арассыыйа кэккэ куораттарыгар (Москва, Санкт-Петербург уо. д. а.) уонна саха диаспоратын бэрэстэбиитэллэрэ олорор тас дойдуларга (Казахстаан, Турция, Сербия, Саҥа Зеландия, Дьоппуон, Кытай^[14]) ыытыллар. 2025 сыллаахха Монголияҕа «Ысыах Мира — 2025» диэн тас дойдуларга олорор сахалары түмэр ыһыах ааспыта^[15].

1990-с сылларга Саха өрөспүүбүлүкэтин сүрүн Ыһыаҕын миэстэтинэн Үс Хатыҥ сирэ буолбута. 2005 сылтан Саха сирин бырабыытылстыбатын уурааҕынан Үс Хатыҥ Ытык Сир ситимигэр киирэр.

• Гоголев А. И. Историческая этнография якутов. — Якутск: ЯГУ, 1980. — 180 с.
• Илларионов В. В. Олоҥхо - ыһыах - оһуокай: саха төрүт культуратын харыстааһын сөргүтүү уонна үйэтитии проблемалара. — Дьокуускай: РНА СС ГЧ уо. ХААНПИ, 2011. — 264 с.
• Романова Е. Н. Якутский праздник Ысыах: истоки и представления. — Новосибирск: Наука, 1994. — 160 с. — ISBN 5-02-03714-9
• Эргис Г. У. Очерки по якутскому фольклору. — Москва: Наука, 1974. — 402 с.
• Людям о людях. Лица Якутии. Республиканская газета, № 1, 23 июня 2007 г.