Туймаада Ыһыаҕа
«Туймаада Ыһыаҕа» архитектурнай этнографическай комплекс (нууч. Архитектурно-этнографический комплекс «Ысыах Туймаады») — Дьокуускай куораттан 17 км тэйиччи, Үс Хатыҥ сиргэ турар бырайыак. 1998 сыллаахха төрүттэммит комплекс саха омугун үгэс буолбут култууратын харыстааһынын уонна киэҥник тарҕатааһынын дьоһуннаах киинэ буолбута. Комплекс Саха сирин үгэс буолбут бырааһынньыгын — Ыһыах ыытарга аналлаах[1].
Сыл аайы «Туймаада Ыһыаҕа» куорат национальнай бырааһынньыга икки күн уонна биир түүн, бэс ыйын бүтэһик өрөбүллэригэр ыытыллар. Түһүлгэ этнографическай тутуулардаах: ураһа, сахалыы балаҕан, сэргэ, «Үрүҥ Тунах» ритуальнай сиэр-туом, 10000 миэстэлээх ипподром, 3000 миэстэлээх успуорт стадиона, кэнсиэртиир, быыстапкалыыр былаһааккалар.
Ыһыах — Саха сиригэр сыл аайы ыытыллар биир биллэр тэрээһин. Ыһыах сүрүн элэмиэнэ — оһуохай (үгэс буолбут хаамыы). Үҥкүүһүттэр күн хайысхатынан бытааннык хаамаллар. Итинник үҥкүү айылҕаҕа, күҥҥэ сүгүрүйүүнү көрдөрөр.
Устуоруйа
Ыһыах саха култууратыгар дириҥ силистээх. «Туймаада Ыһыаҕа» комплекс тэриллиитэ бу үгэһи тутуһууга дьоһун хардыы буолбута.
Сэбиэскэй былаас кэмэ ааспытын кэннэ, Ыһыаҕы сөргүтүү ХХ үйэ бүтүүтэ саҕаламмыта. 1990-с сылларга култуураны чөлүгэр түһэрии саҕаламмыта уонна бырааһынньык саха норуотун олоҕор саҥа миэстэни ылбыта[2]. 1991 сыллаахха Михаил Николаев, Саха сирин бастакы баһылыга, саҥардыллыбыт өрөспүүбүлүкэ тутаах ил бэлиэ буолбут судаарыстыбаннай бырааһынньык туругун иҥэрбитэ. 1997 с. ыам ыйыгар бастакы киин куорат Ыһыаҕа маассабай тэрээһиннэргэ анаммат ипподромҥа ылыллыбыта. Оччотооҕу Дьокуускай баһылыга Илья Михальчук дьаһалынан саҥа сири көрдөөһүн саҕаламмыта. Ол түмүгэр «Үс Хатыҥ» диэн сир талыллыбыта, онно сахалар өбүгэлэрэ силигилии сайдыбыттара, оттон археологтар биһиги эрабыт иннинээҕи 3000 сыл устатыгар уһулуччулаах кэриэс малы булбуттара. 1998 сыллаахха Туймаада Ыһыаҕа бу устуоруйаҕа суолталаах сиргэ бастакытын буолбута[3].
«Туймаада Ыһыаҕа» архитектурнай этнографическай комплекса саха үгэс буолбут култууратын өйүүр уонна сайыннарар аналлаах оҥоһуллубута. Ыһыах түһүлгэтэ эрэ буолбакка, этнокультурнай кэпсэтии киинэ буолбута. Комплекс сүрүн сиэри-туому тутуһар тутуулардаах, холобур, «Күнү көрсүү» түһүлгэтигэр сүрүн сиэр-туом ыытыллар.
Ыһыах бырааһынньыгын «Туймаада Ыһыаҕа» комплекска Саха сириттэн да, Арассыыйа атын регионнарыттан да, тас дойдулартан да элбэх ыалдьыт мустар. Бырааһынньык чэрчитинэн күнү көрсүү сиэрин-туомун кытта сибээстээх туомнар, үгэс буолбут идэлэр быыстапкалара, норуот үҥкүүлэригэр уонна ырыаларыгар маастар-кылаастар ыытыллаллар.
Тэрээһин тутула
«Туймаада Ыһыаҕын» сүрүн тэрээһиннэрэ уонна ыытыллар сиэр-туом:
- Күн көрсүүтэ. Ыһыах бастакы күнүгэр ыытыллар. Сырдык хараҥаны кыайыытын уонна быйаҥнаах кэм саҕаланыытын бэлиэтиир. Күн бастакы сардаҥаларын кытта кыттыылаахтар күн күүһүн иҥэринэллэр уонна сүрдэрин бөҕөргөтүнэллэр.
- Уот иччитигэр сүгүрүйүү. Уоту дьиэ кэргэн иһин араҥаччытын уонна олох бэлиэтин быһыытынан ытыктаан, Алгысчыт аһатар, көрдөһөр-этэр.
- Дьөһөгөй Айыыга сүгүрүйүү. Кымыһынан (биэ үүтүнэн) айах тутуу. Сиэр-туом кэмигэр алгыс этиллэр, кыттыылаахтар биир иһиттэн (чороонтон) утумнаан кымыс иһэллэр. Бу сиэр-туом бырааһынньык чыпчаалынан ааҕыллар.
Сиэр-туом тэрээһиннэриттэн ураты, төрүт күрэстэр уонна күөн көрсүүлэр киэҥник ыытыллаллар. Олор ортолоругар: «Бастыҥ оһуохайдьыт», олоҥхоһуттар уонна тойуксуттар күрэстэрэ, ат сүүрдүүтэ. Национальнай успуорт көрүҥнэригэр күрэхтэһиилэр, ол иһигэр «Дыгын оонньуулара» курдук саамай күүстээх боотурдар икки ардыларынааҕы күрэхтэр, бырааһынньык биир саамай кэрэхсэбиллээх чааһа буолаллар. Ону таһынан, ас астааһыныгар уонна айар үлэҕэ араас күрэхтэр, уустар дьаарбаҥкалара, норуот маастардарын маастар-кылаастара уонна кэнсиэрдэр тэриллэллэр.
Бырааһынньык былыргы үгэстэри тутуһар, ону тэҥэ сылын аайы саҥа сүүрээннэри киллэрэ турар[4].
Комплекс архитектурнай уратылара
Ыһыах ыытыллар сирэ Туймаада ытык хочотугар олохсуйбут култуура дьоруойун Эллэй аатын кытта ситимнээх буолбута. Бу сиргэ-уокка 1998 сыллаахха архитектурнай этнографическай комплекс тэриллэн, биир ансаамбылга өбүгэлэрбит сиэрин-туомун тутуһан, өрөспүүбүлүкэ үгүс улуустарыттан норуот маастардарын айымньылара хомуллубуттара. Бу тутуулар ортолоругар ыһыах сиэрэ-туома булгуччулаах: «Күнү көрсүү түһүлгэтэ», «Тойук Тоҕойо — Хомус Кырдала түһүлгэтэ», «Тунах түһүлгэтэ», «Оһуохай түһүлгэтэ», «И. С. Свинобоев (Тыыннаахап) аатынан ипподром», «Дьөһөгөй Айыы арчыта», «Алтан сэргэ» уо. д. а. Бу улахан архитектурнай этнографическай комплекс 14 сиэр-майгы кииннэрин, 240 култуура тутууларын, улуус ыалдьыттарыгар 35, уокуруктарга 8 түһүлгэ уонна бырааһынньыкка кыттар 40 куорат тэрилтэлэригэр тутуулары киллэрэн турар[1].
Куорат Ыһыаҕар сылдьыы элбээн иһэр. 2019 сылга Ыһыах муҥутуур ситиһиитэ — 205 000 киһи[1].
Култуура пааматынньыга
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыытылыстыбатын уурааҕынан ыам ыйын 2005 сыл 12 күнүттэн «Туймаада Ыһыаҕа» архитектурнай этнографическай комплекс муниципальнай суолталаах пааматынньыктар судаарыстыбаннай испииһэктэригэр киирбитэ[1].
Сырыы
Ыам ыйын 1 күнүттэн балаҕан ыйын 30 күнүгэр диэри сылдьарга табыгастаах. Дьокуускай куораттан 17 км, Жатай бөһүөлэгиттэн 3 км, Тулагы сэлиэнньэтиттэн 5 км тэйиччи турар.