Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Оһуохай

Оһуохай эбэтэр оһуокай (нууч. Осуохай) — сахалар былыргы үҥкүүлэрэ. Сиэри-туому тутуһууну кытта ситимнээх. Былыргы сахалар аан дойдуну көрүүлэрэ бу үҥкүү хамсаныыларын нөҥүө биллэр.

Устуоруйата

1733—1743 сыллардааҕы 2-с Камчаатка экспедициятын кыттыылааҕа Г. Гмелин кымыс иһиитин сиэрин кэнниттэн дьахталлар төгүрүччү туран ырыалаах үҥкүүнү саҕалыылларын туһунан суруйбута[2]. Бу экспедиция кыттыылааҕа Я. И. Линденау (нууч.) (сах. маннык суруйбута:

Үҥкүү — ыһыах кэмигэр ыытыллар, эр дьон уонна дьахталлар улахан төгүрүккэ туран, күн хоту хамсанан, өрө эккирээн үҥкүүлүүллэрэ

— Описание народов Сибири (первая половина XVIII века)

1853—1854 сыллардаахха Бүлүү уокуругар сырыппыт Р. К. Маак оһуохайы ойуулабыт. Эр дьон дьахтары илиилэриттэн ылан төгүрүччү тураллар уонна бытааннык илинтэн арҕаа, ол аата күн хоту хаамаллар. Үҥкүү өрөгөйдөөҕүн бэлиэтээбит.

1905 сыллаахха Алексей Кулаковскай оһуохайы бастакынан тиэкис быһыытынан суруйбута («Бүлүүлүү үҥкүү»)[3].

2022 сыллаахха оһуохай Арассыыйа Федерациятын Материальнайа суох нэһилиэстибэ объега буолбута[4].

2024 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр аан бастакытын Оһуохай күнэ бэлиэтэммитэ. Бэлиэ күн 2023 сыллаахха Ил Дархан Айсен Николаев балаҕан ыйын 7 күнүнээҕи ыйааҕынан ылыныллыбыта[5][6].

Гиннес рекорда

2012 сыл ыһыаҕыгар ордук элбэх киһи оһуохайы үҥкүүгэ кыттааччы баарынан Гиннесс рекорда олохтоммута. Рекорд буолбут ситиһии «Туймаада ыһыаҕа» архитектурнай этнографическай комплекска буолбута[7].

Гиннес рекордугар киирбит оһуохай

Толоруута

Элбэх киһи эргимтэҕэ туран анал хатыланар хамсаныылары оҥоро-оҥоро уонна ыллыы-ыллыы күн хоту эргийэллэр. Үс чаастан турар. Саҕалааһын — ырыа таһаарааччы дьону ыҥырар, бытаан үҥэр хамсаныылар оҥоһуллаллар. Иккис аҥаара — хаамыы үҥкүү — былыр айаны ойуулуур эбит, оһуохай саамай уһун чааһа. Манна сэниэлээх хамсаныылар баар буолаллар, дэгэрэҥ ырыа ылланар. Үҥкүүһүттэр илиилэрэ-атахтара ритмичнэйдик хамсыыр. Оһуохай үһүс чааһа — көтүү. Үҥкүү чыпчаала. Саамай кылгас ол гынан баран саамай өрө көтөҕүүлээх. Дьон ойуолаһан барар. Көтүү үҥкүү (уопсайынан ыһыах) сүрүн соругун ситиһэр — айыылары кытта биир буолуу, санаа бөҕөргөтүүтэ.

Оһуохай ырыатыгар киириилэр (оһуо, оһуо, оһуохай, эһиэ, эһиэ, эһиэкэй эбэтэр оһуон, оһуон, оһуохай, оһуохайдыыр оһуохай, эһиэн, эһиэн, эһиэкэй, эһиэкэйдиир эһиэкэй) уонна сүрүн ырыаҕа киирэр хос ырыа тыллара бааллар.

Сахалар сиэр туом тутуһар сүрүн бырааһынньыктара, ыһыах бу үҥкүүтэ суох ааспат. Оһуохай битиини кытта «күн улууһун дьонун» сүрүн үҥкүүлэрэ этэ. Үҥкүү сиэригэр-туомугар киһи, айылҕа уонна куйаар (космос) биир тиһиликкэ киирэллэрэ көстөр[8].

Көрүҥнэр

Оһуохайы икки көрүҥҥэ араараллар: Өлүөнэтээҕи уонна Бүлүүтээҕи. Өлүөнэтээҕигэ Уус Алдан, Мэҥэ-Хаҥалас, Амма, Таатта улуустар оһуохайдара киирэллэр. Бүлүүтэҕигэ Бүлүү, Сунтаар, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустар оһуохайдара киирэллэр[9].

М. Я. Жорницкая оһуохай үҥкүү хореография өттүнэн биэс көрүҥүн араарбыта: Дьокуускай, Бүлүү, Амма, Уус Алдан, Өлүөхүмэ оһуохайдара.

Куонкурустар

  • Өрөспүүбүлүкэтээҕи Оһуокай күрэҕэ тэриллэр. 2025 сыл күрэҕэ үс бөлөҕүнэн ааспыта — дархан, идэтийбит уонна улахан түһүлгэҕэ саҥа этэн эрэр этээччилэр[10].

Быһаарыылар

  1. ↑ Өрөспүүбүлүкэ күнүн Оһуокайа — Өрөспүүбүлүкэ болуоссатыгар. https://sakha-sire.ru (27 Муус устар 2025). Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  2. ↑ Ефимова, 2006, с. 27
  3. ↑ Семенова С. К. Якутский осуохай: историография // Научный электронный журнал Меридиан. — 2016. — № N 1 (1). — С. 77—78.
  4. ↑ Ларионова А. С. Типология круговых танцев якутов и эвенов (по фольклорным материалам М.Н. Жиркова) // Северо-Восточный гуманитарный вестник. — 2023. — № 1 (42).
  5. ↑ Сарсын Саха сиригэр аан бастакытын Оһуохай күнэ бэлиэтэнэр. https://sakha.ysia.ru/. ЯСИА (24 Ыам ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  6. ↑ Саха сиригэр Оһуокай күнэ төрүттэннэ. https://sakha-sire.ru/. Саха Сирэ (7 Балаҕан ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  7. ↑ Юбилейный Ысыах Туймаады 2012 поставил новый рекорд Гиннесса. Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  8. ↑ Саха сиэри-туомун айымньылара (Обрядовая поэзия саха (якутов). — Новосибирскай: Наука, 2003.
  9. ↑ Татаринова А. Д. Звуковысотная организация напевов якутского кругового танца оһуохай // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2013. — 18 ноябрь (№ 12 (38)). — ISSN 1997-292X.
  10. ↑ Валентин Хорунов үбүлүөйдээх түһүлгэтэ. https://sakha-sire.ru/. Саха Сирэ (31 Кулун тутар 2025). Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.

Литэрэтиирэ

Категориялар