Этимология
Хапсаҕай диэн аат хантан тахсыбытын туһунан хас да барыл баар. «Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта» ааптара Н. С. Григорьев этэринэн, бу тыл хапса (тутуу, былдьаһыы, былдьааһын) төрүттэн уонна былыргы монгол ҕай тылыттан ханнык баҕарар дьайыы, ол аата тылбааһа "хап уонна дьаһан" буолуон сөп. «Толковый словарь якутского языка» хапсаҕайы икки тыл холбоһуута диэн быһаарар: хап (дьулуур, түргэн, күүс, тулуур) уонна саҕай (бырах). Т. И. Петрова «Сахалыы-нууччалыы кылгас тылдьыт: үөрэх тылдьыта» тылы түргэн диэн тылбаастыыр, арахсыбат диэн быһаарар. Е. К. Пекарскай «Словарь якутского языка» кинигэтигэр тыл хапсагай (хабыс + аҕай) түүр тылтан «капчаҕай», «капшаҕай» (түргэн), бүрээт «габшагай» (тутар, куотар) тылын курдук. Н. С. Попов культурология хандьыдаатын санаатынан, хапсаҕай — саха төрүт тыла, хапсыҕыы, хапсыҕар тыллар көрүҥэ[2].
Устуоруйата
Хапсаҕай былыргы устуоруйалаах, тустуу быраабылата хаһан олохтоммутун олохтуур кыаллыбат. Олоҥхоҕо хапсаҕай ньыматын туһанан «орто дойду» боотура абааһыны кыайбытын ойуулааһына баар[3].
Остуоруйалар этиллэринэн, туспа боотурдар сэрииһиттэри үөрэтии, бэлэмнээһин систиэмэтэ баара. Маннык дьарык биир компоненынан сэбилэниитэ суох сэриилэһэр кыах буолара. Талыллыбыт оҕо (боотур буоларга ааттаммыт) араас байыаннай дьоҕурдарга үөрэтиллибитэ уонна тустаах эт-хаан дьоҕурдарын сайыннарбыта, ол иһигэр хапсаҕайга. Хас биирдии дьиэ кэргэн тустуу кистэлэҥнэрин, күрэхтэһиилэргэ бэлэмнэнии ньымаларын кистииллэрэ.
Хапсаҕай туһунан нууччалыы этнограф Г. Ф. Миллер үлэлэригэр баар, кини 1737 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр куораттан 14 биэрэстэ тэйиччи ыытыллыбыт Ыһыах туһунан сиһилии ойуулаабыта, ол кэмҥэ хапсаҕай тустуутугар күрэхтэһиилэр буолбуттара. Онтон бу киирсиигэ күрэхтэһиилэр тустарынан ахтыылар И. Г. Гмелин «Труды второй Камчатской экспедиции» диэн кинигэтигэр, академик А. Д. Мидлендорф үлэлэригэр, декабрист суруйааччы А. А. Бестужев-Марлинскай үлэлэригэр бааллара.
Былыр хапсаҕай күрэхтэһиилэрэ бырааһынньыктарга, Ыһыахха буолара, баай ыаллар урууларыгар, күһүн муҥхаҕа, ат сүүрдүүтүгэр ыытыллара. Даадардар үгэс быһыытынан, оҕус тириитинэн бүрүллүбүт бөҕөстөр (утарсааччылар бэйэ-бэйэлэрин көрсөбөттөрүн курдук) бэс балааккалартан олорор көрөөччүлэр төгүрүктэригэр тахсаллара. Бочуоттаах ыалдьыттартан талыллыбыт судьуйа бөҕөстөрү төгүрүк ортотугар таһааран, кинилэртэн хаппахтарын устара, киирсии саҕаланара.
XVIII үйэ иккис аҥаарыгар хапсаҕайы көрбүт киһи маннык суруйбут[4]:
«Кинилэр сыгынньахтанан, ыстааннарын эрэ хаалларбыттара, уонна сүүрэн саҕалаан бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэһэн баран уонна бэйэ-бэйэлэрин ойоҕосторугар охсон баран, ыстааннарын тутан ылан атахтарынан силбэһэллэр, сиргэ бэйэлэрин быраҕаллар»