Боотур

Боотур
сэрииһит, «Тыгын Дархан» киинэттэн реконструкция
Баар буолбут сыллара	биллибэт—XVII
Хос аат	дархан, бөҕө
Сэп-сэбиргэр	ох саа, батас, батыйа, болот, котокоон, куйах, дуулаҕа, ат
Сэриилэр	Кыргыс үйэтэ
Кыргыһыылар	кыргыс үйэтэ

Боотур — былыр сэриилэһэргэ эрэ идэтийбит дьон. Боотуру кыра оҕо эрдэҕиттэн ханна эмэ кистээн иитэллэрэ. Боотур аҕыйах буолара, ол иһин кыргыс дьоно диэни анаан үөрэтэн бэлэмнииллэрэ. Кыргыс дьоно боотур салалтатыгар киирэллэрэ.

Боотурдар мэлдьи бэйэ-бэйэлэрин кытта күрэстэһэн, ким ордугун быһаарсан тахсаллара. Кинилэр күөн былдьаһыыларыгар көннөрү дьон кыттыбат этилэр. Итинник күөнтэһии түмүгэр хапсаҕай, тустуу, мас тардыһыыта сайдан тахсыбыта.

Иитии уонна үөрэтии

Сэрии идэтигэр бары эр дьону ииппэттэрэ. Тойоҥҥо чугас дьон эрэ боотур буолуон сөбө. Боотур буоларга киһи оҕо сааһыттан талаллара. Сэрииһит буоларыгар киһи хас да сүһүөх ааһыахтаах этэ.

1. Чинчилээһин. Саҥа төрөөбүт уолаттары сэриигэ сөптөрүн сатаан көрөр кырдьаҕас киһиэхэ көрдөрөллөрө, кини уол сэрииһит буоларын быһаарара;
2. Бастакы сүһүөх (оҕо сааһа);
3. Тиһэх сүһүөх (эрдэҕэс оҕо);
4. Боотур дуома уонна улахан киһи аатын биэрии.

Сэрииһит аата

Боотуру кини аатынан билиэххэ сөбө. Үксүн аат икки тылтан буолара. Аакка «боотур» диэн тиэрмэни ураты «дархан» эбэтэр «бөҕө» диэн тиэрминнэри сыһыараллара.

Боотуру ааттыырга сэриини кытта ситимнээх ааты биэрэллэрэ. Иҥэрчэ (Таатта) — иҥиир саптан оҥоһуллубут ох саа кирсэ; Болотой (Хаҥалас) — болоттон тахсар; Хадаар (Боотур Уус) — өһөс, кирдиэх, кэчэс майгылаах; Уордаах (Байаҕантай) — суостаах, дьулааннаах.

Сэрии сиэрэ

Кыргыһыы иннинэ боотур Илбис Кыыһытыттан сэрии имэҥин көрдөһөрө. Анаммыт сиргэ кэлэн утарылаһар өрүттэр алгыс ылаллара.

Хааннаах дапсы — кыргыһыы иннинэ киһи хаанын Илбис Кыыһыгар биэриитэ. «Быдьар» диэн киһини өлөрөллөрө уонна кини сүрэҕин оххо тиһэллэрэ. Ол оҕу халлааҥҥа ытар иннинэ алгыһы ааҕаллара.

Үһүйээн быһыытынан, Бүлүү боотурдара кыргыһыы иннинэ бөрөлүү улуйуллара уонна суордуу хаһытыыллара. Илбис Кыыһа уонна Оһол Уола итэҕэл уонна олоҥхо өйдөбүлүнэн суор буолан кэлэллэрэ. Онон, боотурдар кыргыс таҥаралартан көмө ылаары бу сиэри тутаһаллара.

Сэрии сэбэ

Боотур сэрии сэбэ:

• Батас;
• Батыйа;
• Болот;
• Котокоон;
• Ох саа;
• Куйах;
• Дуулаҕа.

XVII үйэтээҕи хаалаах батыйа. Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл

Литэрэтиирэ

• И. Н. Тарабукин «Хотун Төҥүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.

Быһаарыылар