Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Нам улууһа

Нам улууһа (нууч. Намский улус) — Саха сирин дьаһалта-территориальнай биирдэмэ (улуус) уонна муниципальнай тэриллии.

Дьаһалта киинэ Нам. Нам өрөспүүбүлүкэ киин куоратыттан Дьокуускайтан сиринэн — 84 км, уунан — 96 км ыраах сытар.

Этимологията

Эдуард Карлович Пекарскай Байаҕантай киһитэ П. Е. Готовцев 1893 с. суруйбутугар олоҕуран, Нам — Омоҕой сиэнэ, Аан Эрэһэ ойуун уола этэ диэбит. Сэһэн Боло 1935 с. итиннэ дьүөрэлэтэн суруйбут: «Омоҕой Баайы кытта кэлсибит Аан Эрэһэ ойуун диэн баарыттан Нам диэн төрүөн, кинилэр билиҥҥи Нам сиригэр олохсуйаллар»[6][7].

Историк Василий Николаевич Иванов 1642 сыллааҕы биэрэпис матырыйаалларын үөрэтэ сылдьан, Нам буолаһыгар Нам уолаттара Ибей Намов уонна Мымах Намов диэннэр баалларын булбут. Мымах диэн кинээс олоро сылдьыбыт. Кини аҕата Нам диэн ааттаах киһи эбит.

Филолог Ньургун Михайлович Иванов быһаарыытынан, Нам диэн аат монгол тылыттан төрүттээх, «намыһах, намтал; чуумпу, холку, намыын» диэн суолталаах. Багдарыын Сүлбэ онтон сиэттэрэн, «Нам оҕонньору дьоно холкутун, намыынын бэлиэтээн, хайҕаан, итинник ааттаабыт буолуохтарын сөп»[8] диэбитэ.

Ф. Ф. Захаров суруйарынан, Омоҕой Баайтан Аан Эрэһэ Ойуун төрөөбүт киниттэн Онохой, Онохойтон аата суох уол, Онохой уолуттан Нам[9].

Символиката

Гиэрбэ ойуулаһына

Гиэрбэ «Нам улууһа» муниципальнай тэриллии дьокутааттарын Мунньаҕын 2004 сыл сэтинньи 25 күнүнээҕи 22-8 нүөмэрдээх быһаарыытынан бигэргэтиллибитэ. Гиэрбэ ааптара — Петухов Михаил Романович.

Үрүҥ көмүс кытыылаах күөх хонуу үрдүгэр кыһыл тумустаах уонна атахтаах, көнөтүк көтөн иһэр уҥа өттүн диэки хайыспыт үрүҥ куба ойууламмыт. Үрдүгэр сэттэ үрүҥ көмүс дуга курдук ууруллубыт саха алмаастара (муннуктарыгар туруоруллубут квадрат курдук көрүҥнээхтэр, хас биирдиилэрэ алта чааска арахсар).

Тыгын Дархан салайар кэмигэр Нам улууһугар кыттыспыт Үөдэй аҕа ууһун төрүтүнэн, араҥаччылыыр таҥаратынан үрүҥ куба буолар. Ол кэмтэн ыла Нам улууһун дьоно бары кубаны ытыктыыллар уонна киниэхэ үҥэллэр. Үрүҥ долгун курдук сурааһын улуус икки кытылыгар сытар Өлүөнэ өрүһүн көрдөрөр.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай гиэрбэтигэр баар ураты ньыманан оҥоһуллубут алмаастар, бу муниципальнай тэриллии Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөллөр[10].

Географията

Рельефэ дэхси сир, улуус Саха сирин ортоку намталыгар баар. Тохсунньу орто температурата —42 °C, от ыйа орто температурата +17…+18 °С. Сылга самыыр түһүүтүн орто кээмэйэ: 200—250 мм. Улуус сиринэн ааһар улахан өрүс — Өлүөнэ. Өрүс элбэх кыра үрэхтэрдээх. Улуус кварцевай кумах, тутуу матырыйаалларын (суглинок (нууч.) (сах., кумах) баай сирдэрдээх.

Нэһилиэнньэтэ

Дьон ахсаана
1970[11]1979[12]1989[13]20022009[14]2010
14 787↗15 508↗18 244↗21 454↗22 612↗23 198
20112012[15]2013[16]2014[17]2015[18]2016[19]
↗23 254↘23 228↗23 329↗23 485↗23 888↗24 184
2017[20]2018[21]2019[22]20202021[23]2022
↗24 450↗24 585↗24 703↗24 885↗25 142↘25 086
2023
↘24 860
5000
10 000
15 000
20 000
25 000
30 000
2002
2013
2018
2023

1891 сыллаахха баар дааннайдарынан, Нам улууһун 17 нэһилиэгэр 87 саха аҕа ууһа олорбута. Улуус нэһилиэнньэтин ахсаана 17,5 тыһыынча киһиэхэ тиийбитэ.

Муниципальнай-территориальнай тэриллии

undefined
№Муниципальнай
тэриллии		Дьаһалта
киинэ		Нэһилиэнньэлээх
пууннаар
ахсааннара		Нэһилиэнньэ
(киһи)		Иэнэ
(км²)
1АрбынСыгыннаах сэлиэнньэ1↗232[24]779,29[3]
2Бөтүҥ нэһилиэгэБүтэй Үрдэ сэлиэнньэ1↘581[24]669,66[3]
3Үөдэй нэһилиэгэЫмыйахтаах сэлиэнньэ1↘1195[24]784,44[3]
4Искра нэһилиэгэКүрэҥ Ат сэлиэнньэ1↘202[24]227,70[3]
5Көбөкөн нэһилиэгэХарыйалаах сэлиэнньэ1↗469[24]510,69[3]
6Ленскэй нэһилиэкНам сэлиэнньэ1↗10 364[24]15,25[3]
7Маймаҕа нэһилиэгэМаймаҕа сэлиэнньэ1↗139[24]210,67[3]
8Модут нэһилиэгэТумул сэлиэнньэ1↗974[24]839,70[3]
9Никольскай нэһилиэгэНикольскай сэлиэнньэ1↘453[24]217,70[3]
10Партизан нэһилиэгэПартизан сэлиэнньэ1↗961[24]363,69[3]
11Салбаҥ нэһилиэгэХоҥор Биэ сэлиэнньэ1↗324[24]1063,19[3]
12Таастаах нэһилиэгэӨргөлөөх сэлиэнньэ1↗292[24]1224,70[3]
13Түбэ нэһилиэгэБулуус сэлиэнньэ1↗382[24]1198,67[3]
14Фрунзе нэһилиэгэФрунзе сэлиэнньэ1↘130[24]314,70[3]
15Хамаҕатта нэһилиэгэКириэс-Кытыл сэлиэнньэ1↗1906[24]498,18[3]
16Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэАппааны сэлиэнньэ3↗3018[24]903,95[3]
17Хатырык нэһилиэгэСтолбы сэлиэнньэ1↗1053[24]359,49[3]
18Бастакы Хомустаах нэһилиэгэКыһыл Сыыр сэлиэнньэ1↗1647[24]852,94[3]
19Иккис Хомустаах нэһилиэгэХатас сэлиэнньэ4↘772[24]835,19[3]

Нэһилиэнньэлээх пууннар

Нам улууһугар 24 нэһилиэнньэлээх пуун баар.

Экэниэмикэтэ

  • Экологическай-экономическай оройуона: Киин улуус, алаас-тайҕа
  • Дьарыктанар эйгэтэ: тыа хаһаайыстыбата, сүөһүнү иитии

Улуус экэниэмикэтигэр тыа хаһаайыстыбата сүрүн миэстэни ылар. Сүрүн салаа сүөһү иитиитэ (эт-үүт хайысхалаах ынах сүөһү, эт иитиилээх сылгы иитиитэ), ону таһынан бурдук, хортуоппуй, оҕуруот аһа уонна сүөһү сиир култууралара үүннэриллэллэр. Тыа хаһаайыстыбатын сирдэрэ 109,6 тыһыынча гектары ылаллар, онтон 9300 гектара бааһыналар.

Улууска сопхуостар, холбоһуктаах тэрилтэлэр, үөрэх-производство хаһаайыстыбата, Уу хаһаайыстыбатын министиэристибэтин көмө хаһаайыстыбата уонна бааһынай хаһаайыстыбалара бааллар.

Улуус Өлүөнэ өрүс ортотун диэккиннэн икки өттүнэн тайаан сытар. Улууска икки Эркээйи Сир баар: «Белоозерскай» уонна «Харбаайы». «Белоозерскай» төрүттэммит сыла 1974, иэнэ 636 км². «Харбаайы» төрүттэммит сыла 1996, иэнэ 326 км². Улууска «Кэҥкэмэ» диэн оҕо экологическай парката баар.

Тырааныспара

Улуус киинэ Саха Сирин киинин Дьокуускайы кытта оҥоһуулаах асфальт суолунан холбонон турар. Өрүс үрдүгэр олорор нэһилиэктэр сайын таһаҕастарын уу суолунан таһаллар, биирдиилээн хаһаайыстыбалар мотуоркалаах буолаллар.

ОДьКХ

2013 сыллаахха Нам улууһа «ОДьКХ» ГУП систиэмэтиттэн арахсан, «Намкоммунтеплоэнерго» диэн бэйэтин тэрилтэтин тэриммитэ. Намҥа баар бары котельнайдарын саҥардыбыттара. Ону таһынан, тэрилтэ бэйэтэ кэмчилээбит үбүнэн Нам улууһун өрүс уҥуоргу бары нэһилиэктэрин киин ититиигэ толору холбообута[26].

Устуоруйата

XVII үйэ 20-с сылларын бүтүүтүгэр нуучча хаһаахтара Өлүөнэ кытылыгар эрэ буолбакка, кини салааларыгар эмиэ дьаһаах хомуйаллара. Бу этэрээттэр саамай биллэр салайааччыларынан Енисей сулууспалаах киһитэ, сотник Пётр Бекетов этэ. Кини бастакынан остуруок тутан, Дьокуускай куораты олохтообута. Саха улуустарын үксүн Нуучча судаарыстыбатыгар холбооһун кини аатын кытта ситимнээх. Кини ыраахтааҕы аатыгар отут биэс саха кинээһиттэн шерть ылбыта. Кинилэр ортолоругар Нам кинээһэ Мымах Минюев аата биллэр. Кини Чымаадай диэн сиригэр 1632 сыл балаҕан ыйыгар бастакы остуруок тутуллубута. Источниктар туоһулуулларынан, Мымах Нуучча судаарыстыбатын кытта эйэлээхтик олорор суолу талбыт бастакы саха баһылыга буолар.

1799 сыллаахха Конта-Крест кииннээх Нам улууһа тэриллибитэ[27].

Нам улууһа — былыр-былыргыттан ынах сүөһүнү иитиинэн дьарыктанар сир. Сүөһү иитээччилэр үксүлэрэ хочо сирдэргэ, оттон атыттара алаастарынан уонна тыа өрүстэрин хочолорунан олохсуйбуттара. Нам уонна Үөдэй сахаларын ортотугар XVII үйэҕэ биэрэпис ыытыллыбытынан, сүөһү иитиитэ олохтоохтор мэлдьитин дьарыктанар салааларын быһыытынан бэлиэтэммитэ. 1804 сылга диэри манна сири оҥоруу суоҕун кэриэтэ этэ. 1805 сылтан уобаластааҕы былаас бурдук ыһыытын күүһүнэн киллэрэргэ быһаарыы ылбыта. Сахалар 1830—1837 сыллартан бурдук ыһыытынан дьарыктанан барбыттара биллэр. 1853 сылга улуус 16 нэһилиэгэр сири оҥоруунан дьарыктаммыттара. 1016 ыал 1076 буут бурдугу ыспыта уонна 3306 буут 36 фунт үүнүүнү хомуйбута. Ол кэмтэн ыла бурдук ыһыыта уонна оҕуруот аһын үүннэрии күүскэ сайдан, кэҥээн барбыта.

1891 сыллааҕы чахчыларынан, Нам улууһун 17 нэһилиэгэр 87 саха аҕа ууһа олорбута. Улуус олохтоохторун ахсаана 17,5 тыһыынча киһиэхэ тиийбитэ. Кинилэр 22,3 тыһыынча ынах сүөһүлээх уонна 11,9 тыһыынча сылгылаах этилэр. Сүөһү аһын бэлэмнээһин 59,8 % эрэ тиийэрэ, ол иһин сүөһү иитиитин бородуукта биэримтиэтэ кыра этэ: биир ынахтан сылга 438 кг эрэ үүт ыанардааҕа. Ол кэмҥэ 1247 төбө ынах сүөһү уонна 1042 сылгы учуоттаммыта.

Нам улууһугар 1809 сылтан бурдук ыһыытын сайдыытыгар Никольскай слобода бааһынайдара уонна Хатыҥ Арыы нэһилиэгин скопецтара (1873—1905 сс.) улахан кылааттарын киллэрбиттэрэ.

1917 сыллаахха Нам улууһун састаабыгар I уонна II Сииттэ, I уонна II Атамай, Ойуун Ууһа, Көдөһө, Туостаах, I уонна II Үөдэй курдук нэһилиэктэр киирэллэрэ. Оччолорго олохтоохтор ахсааннара 15 515 киһи эбит. Ынах сүөһү ахсаана 38 522 төбөҕө, сылгы киэнэ — 8705-кэ тиийэрэ.

Көскө ыытыллыбыттар

1883 сыллаахха Харьковтааҕы мэдэссиинэ университетын устудьуона, «Народная воля» революционнай тэрилтэ чилиэнэ Александр Александрович Сипович көҥүллэммэт литератураны тарҕаппытын иһин Саха уобалаһыгар көскө ыытыллыбыта уонна Бөтүҥ, Модут нэһилиэктэрин икки ардыгар олохсуйбута. Манна олорон кини саха дьадаҥыларын ыарахан олоҕун бэйэтин хараҕынан көрбүтэ уонна аһынан көмөлөспүтэ. Кини дьону босхо эминэн эмтиирэ.

Гражданскай сэрии

1920 сыл сэтинньи 16 күнүгэр Дьокуускайтан кэлбит М. К. Аммосов Нам нэһилиэк ревкомнарын съезтэрин тэрийбитэ. 1921 сыл балаҕан ыйыгар «Нам өрөбөлүүссүйэ утары кистэлэҥ киксиитэ» арыйыллыбыта. Тэрийээччилэринэн М. М. Ядрихинскай уонна И. Ясенецкай ааттаммыттара. Саагыбары А. М. Семёнов-Диксиляков арыйбыт. Намҥа ааспыт дьадаҥылар конференцияларыгар 36 Нам «буржуйун» хаайарга уонна кинилэр баайдарын былдьаан ыларга быһаарыы ылыммыта[28].

1922 сыл олунньутуттан 1922 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр диэри (Никольскай кыргыһыы бүтүүтэ) Нам улууһа повстанецтар бас билиилэригэр этэ.

Сэбиэскэй кэм

Нам улууһа билиҥҥи кыраныыссатынан 1930 сыл олунньу 10 күнүгэр тэриллибитэ.

1937 сыл муус устар 20 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан I уонна II Сииттэ, Куокуй, Тэйэ уонна Кэбээйи нэһилиэктэрин, Сангаар бөһүөлэгин Кэбээйи оройуонугар холбоору быһаарыы ылыллыбыта.

1938 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Нам оройуонугар 100 629 гектар сир баара. Онтон бааһына сирэ 9946 га, оттуур сир 31 625 га, мэччирэҥ 55 065 га этэ. Баар 21 410 төбө сүөһүттэн ыанар ынах ахсаана 8160 этэ. Ону таһынан 11 140 сылгы, 981 сибиинньэ учуоттаммыта.

Нам улууһа — өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннаһа олохтонуутугар уонна сайдыытыгар улахан оруолу ылбыт элбэх биллэр-көстөр судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэллэр дойдулара. Кинилэр ортолоругар Максим Кирович Аммосов баар. Кини төрөөбүт сиригэр, Хатырык сэлиэнньэтигэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ М. Е. Николаев көҕүлээһининэн М. К. Аммосов аатынан устуоруйа-революционнай түмэл саҥа аныгы дьиэтэ тутуллубута. 2002 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ В. А. Штыров Уурааҕынан түмэл М. К. Аммосов аатынан Саха сирин судаарыстыбаннаһын устуоруйатын түмэлэ диэн ааттаммыта.

Өссө биир биллэр судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлинэн Илья Егорович Винокуров буолар. Кини олоҕо уонна үлэтэ Сэбиэскэй былаас олохтонор сылларыгар, гражданскай сэрии, 1937—1938 сыллардааҕы репрессия кэмигэр, өрөспүүбүлүкэҕэ кураан уонна сут сэрии иннинээҕи уонна сэрии сылларыгар түбэспитэ. Бу уустук кэмҥэ Илья Егорович Винокуров өрөспүүбүлүкэҕэ бигэ туруктаах быһыыны-майгыны хааччыйбыта. И. Е. Винокуров аатын Нам сэлиэнньэтин биллэр үөрэҕин тэрилтэтэ Нам технология уонна дизайн педагогическай колледжа сүгэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Нам улууһуттан 1849 киһи ыҥырыллыбыта, онтон 1117 киһи төннүбэтэҕэ. Нам улууһун буойуннара Илин фроҥҥа Япония утары эмиэ кыргыспыттара.

Биллиилээх дьон

Худуоһунньуктар: Е. М. Шапошников, Е. С. Сивцев, В. С. Парников, В. В. Петров, А. Е. Евстафьев, Е. Н. Винокурова, А. И. Лукин.

Култуурата

Түмэллэр, өйдөбүнньүктэр

  • Нам уус-уран түмэлэ (678380, Нам с., уул. Советская, 5).
  • И. С. Шарапов аатынан Никольскай түмэл.
  • П. И. Сивцев аатынан устуоруйа этнография түмэлэ.
  • М. К. Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын устуоруйатын өрөспүүбүлүкэтээҕи түмэл.
  • «Үрдүк Иирэ» туристическай комплекс.

Үөрэҕирии

Сүрүн ыстатыйа: Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

Улууска технология уонна дизайн педагогическай кэллиэһэ баар, профессиональнай лицей, 25 уопсай үөрэхтээһин оскуолата, 31 оскуола иннинээҕи тэрилтэ (уһуйаан) үлэлииллэр.

Быһаарыылар

  1. ↑ дьаһалта-территориальнай тэриллии өттүнэн
  2. ↑ муниципальнай тэриллии өттүнэн
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования. Сигэнии күнэ: 13 Тохсунньу 2026.
  4. ↑ GEOnet Names Server — 2018.
  5. ↑ https://14.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Численность%20населения%20на%201%20января%202023%20года(1).xlsx
  6. ↑ Сэһэн Боло Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. — Дьокуускай: Бичик, 1938. — 352 с. — ISBN 5-7696-0466-2
  7. ↑ Дмитриева Айталина Ахметовна. Происхождение Намского улуса (на основе фольклорных материалов) // Вестник Челябинского государственного университета. — 2012. — № 28 (282).
  8. ↑ Багдарыын Сүлбэ Улуустар ааттара. — Дьокуускай: Бичик, 2001. — С. 90. — 144 с. — ISBN 5-7696-0856-0
  9. ↑ Намский князец Мымах. Как историческая личность и его роль в принятии Российского подданства. — Нам, 2016. — С. 8. — 56 с.
  10. ↑ Символика. https://mr-namskij.sakha.gov.ru. Сигэнии күнэ: 12 Тохсунньу 2026.
  11. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям.
  12. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность наличного населения РСФСР, автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек.
  13. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и ее территориальных единиц по полу.
  14. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  15. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года.
  17. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  18. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  19. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  20. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  21. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  22. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  23. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  24. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года.
  25. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  26. ↑ Алексей Еремеев ответил на актуальные вопросы. https://www.sakhaparliament.ru. Саха Парламент. Сигэнии күнэ: 12 Тохсунньу 2026.
  27. ↑ Намский район: рекомендательный указатель литературы. — Якутск: Госкомиздат ЯАССР, 1989.
  28. ↑ Пестерев В. И., Кривошапкин И. З., Никонов Т. П. Намский улус в годы гражданской войны (1918-1930). — Намцы, 2017. — 214 с.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар