Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Иванов Василий Николаевич

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Иванов.

Иванов Василий Николаевич (1935 сыл ыам ыйын 1 күнэ, Ньурба улууһа, Саха АССР — 2021 сыл бэс ыйын 19 күнэ[2]) — сэбиэскэй уонна арассыыйатааҕы устуорук, Арассыыйа Хотугу-Илинин устуоруйатын үөрэтиигэ биир бастыҥ исписэлииһэ, устуоруйа билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ. Арассыыйа айылҕа билимнэрин академиятын дьиҥнээх чилиэнэ.

Олоҕун олуктара

1935 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Саха АССР Ньурба улууһун (уруккута Ленинскэй оройуон) I Дьаархан нэһилиэгэр колхустаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Ньурбатааҕы орто оскуоланы (1952), Москватааҕы судаарыстыбаннай устуоруйа уонна архыып институтун (нууч.) (сах. (1957) бүтэрбитэ. Институту бүтэрэн баран, Саха сиригэр төннөн кэлэн, Саха АССР Киин судаарыстыбаннай архыыбын салаатын начаалынньыгынан үлэлээбитэ. 1961 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын аспирантуратыгар «ССРС норуоттарын устуоруйата» идэтигэр киирбитэ. Кини билим салайааччытынан биллиилээх учуонай, бэрэпиэссэр Г. П. Башарин буолбута. Аспирантураҕа үөрэҕин СГУ-га уһуйааччы үлэтин кытта дьүөрэлээбитэ. 1961—1969 сылларга Саха судаарыстыбаннай университетыгар ССРС устуоруйатын хаапыдратыгар аҕа уһуйааччы, дассыан дуоһунаһыгар үлэлээбитэ.

«Сахаларга XVII үйэтээҕи социальнай-экономическай сыһыаннар» (1966) диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. 1969 сыллаахха ССРС БА Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын тыл, литература уонна устуоруйа Институтугар (ТЛУИ) көспүтэ, онно старшай научнай үлэһитинэн (1969 сылтан) үлэлээбитэ. 1984 сыллаахха институт дириэктэринэн талыллыбыта (бу дуоһунаска 2001 сылга диэри үлэлээбитэ). 2001 сылтан 2007 сылга диэри — СӨ БА Гуманитарнай чинчийии Институтун дириэктэрэ, оттон 2007 сылтан 2008 сылга диэри — Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар проблемаларын Институтун дириэктэрэ. 2008—2010 сылларга — СӨ БА сүбэһитэ. «Азия хотугу-илиҥҥи норуоттарын туһунан Арассыыйаҕа XVII—XIX үйэ ортотугар диэри устуоруйа санаата» (1983) диэн тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.

СӨ Билимин академиятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, дьиҥнээх чилиэнэ (1993 сылтан), вице-президенэ (1994—2001), сүбэһитэ (2008 сылтан); гуманитарнай билим холбоһуктаах учуонай сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. СӨ-тин Духуобунас Академиятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, дьиҥнээх чилиэнэ (1996 сылтан). Арассыыйа айылҕа билимнэрин академиятын дьиҥнээх чилиэнэ. М. К. Аммосов аатынан Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет Олоҥхо билим-чинчийэр институтун дириэктэрэ (2010 сылтан).

Билим үлэтэ

Арассыыйа хотугу-илиҥҥи устуоруйатын үөрэтиигэ дойду биир бастыҥ исписэлииһэ. Кини билим интэриэстэрэ Сибиир эрэгийиэнэ Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киириэҕиттэн саҕалаан билиҥҥи кэмҥэ диэри киэҥ далааһыннаах боппуруостары хабар. Кини үлэлэригэр кыраайы арыйыы уонна туһаҕа таһаарыы, норуоттар уонна кинилэр устуоруйа-култуура сыһыаннаһыыларын, эрэгийиэни билим чинчийии, аан дойду билимин ураты этнографическай информациянан байыппыт сүрүн боппуруостар сырдатыллыбыттара. Чинчийээччи быһыытынан 300-кэ кэриҥэ үлэлээх, ол иһигэр 13 монография уонна кинигэ; 100-кэ кэриҥэ таһаарыы билим эрэдээктэрэ.

«Нуучча учуонайдара Азия хотугу-илиҥҥи норуоттарын туһунан», «Ф. Я. Кон үлэлэригэр Сибиир норуоттара», «Азия хотугу-илиҥҥи норуоттарын туһунан Арассыыйаҕа XVII—XIX үйэ ортотугар диэри устуоруйа санаата», «Хотугу-Илин Азия Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киириитэ», «Саха сирэ Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар (XVII үйэ)», «Азия Хотугу-Илинэ Арассыыйа устуоруйатын кэнтиэкиһигэр» курдук улахан үлэлэр ааптара. Кини билим салалтатынан уонна ааптар быһыытынан кыттыыһытынан «Саха сирэ. Устуоруйа-култуура аатылаһа», «Сахалар: үһүйээн уонна устуоруйа личностара», «Арассыыйа уонна Саха сирэ: устуоруйа нөҥүө» курдук бүтүн Арассыыйатааҕы куонкурустар бириэмийэлэрин ылбыт түмэр үлэлэр тахсыбыттара.

Кини өйөбүлүнэн Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытын 15-томнаах үлэтэ түмүктэнэн, 2004 сылтан сыл аайы тахсар буолбута. Кини билими салайыытынан «Саха Өрөспүүбүлүкэтин улуустара уонна куораттара» сиэрийэ кэнсиэпсийэтэ оҥоһуллан, туомнара бэлэмнэнэн тахсыбыттара. Кини тус көҕүлээһининэн СӨ Национальнай архыыбын кытта «Якутский архив» сурунаал олохтонон, өрөспүүбүлүкэ таһыгар киэҥ биһирэбили ылбыта.

Олоҕун тиһэх сылларыгар М. К. Аммосов аатынан Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет билим-чинчийэр Олоҥхо институтун дириэктэрэ этэ. Бу институт кэлэктиибэ саха героическай эпоһын — олоҥхону — харыстааһыҥҥа, үөрэтиигэ уонна тарҕатыыга улахан кылааты киллэрбитэ. Өссө 2005 сыллаахха кини салайыытынан олоҥхоҕо «Киһи аймах тылынан уонна материальнайа суох нэһилиэстибэтин шедевра» статуһа иҥэриллибитэ. Институт урут биллибэтэх 8 олоҥхо тиэкиһин таһаарбыта; олоҥхо аан дойду норуоттарын тылларыгар тылбаастанар. П. А. Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун английскай тылга тылбаастаан уһулуччулаах ситиһиилэммитэ. Институт олоҥхо — аан дойду улуу эпостарыттан биирдэстэрэ буоларын бигэргэтэр Норуоттар икки ардыларынааҕы научнай кэмпириэнсийэлэри (2013, 2015, 2017) ыыппыта. Институт ситиһиилэрэ үрдүк биһирэбили ылбыттара: институт М. К. Аммосов аатынан Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет Бочуот кинигэтигэр киирбитэ, «Арассыыйа 100 бастыҥ НЧИ-та» лауреат дипломунан уонна кыһыл көмүс мэтээлинэн, оттон дириэктэр — «Сыл учуонайа — 2015» кыһыл көмүс түөскэ кэтиллэр бэлиэнэн наҕараадаламмыта.

40-тан тахса сыл Саха судаарыстыбаннай университетыгар учууталлаабыта. Тус билим оскуолалаах: кини үөрэнээччилэрин ортотугар 5 дуоктар уонна 17 хандьыдаат баар. АБА СС уонна СӨ БА иһинэн эрэгийиэннээҕи дуоктар диссертационнай сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (1989—2005); М. К. Аммосов аатынан Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет «Аҕа дойду устуоруйата» идэтинэн диссертационнай сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта буола сылдьыбыта.

Биир сүрүн өҥөтө — политическай систиэмэ сокуона суох репрессиялаабыт Саха норуоттарын култуурунай нэһилиэстибэлэрин бэрэстэбиитэллэрин көмүскээбит уһун сыллаах үлэтэ буолар. Кини ситиһиилэрин Арассыыйа уонна норуоттар икки ардыларынааҕы уопсастыбалар билиммиттэрэ. Элбэх наҕараадаларынан бэлиэтэммитэ, ол иһигэр Доҕордоһуу уордьанынан. Билииитинэн-көрүүтүнэн, билим ситиһиилэринэн уонна билим-тэрийэр, уопсастыбаннай-политическай үлэтин кээмэйинэн, бэрэпиэссэр В. Н. Иванов РФ хотугу-илинигэр дойду устуоруйатын билимин биир биллэр-көстөр бэрэстэбиитэлэ буолар.

Уопсастыбаннай үлэтэ

Араас уопсастыбаннай үлэни ыыппыта. Билим билиини пропагандиһа. Билим, национальнай-култуурунай, уопсастыбаннай-политическай суолталаах тэрээһиннэри тэрийэр уонна ыытар өрөспүүбүлүкэтээҕи бырабыыталыстыба хамыыһыйаларын састааптарыгар куруук үлэлээбитэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин XII ыҥырыытын дьокутаата. Хас да общественнай тэрилтэ салайааччыта. Норуоттар икки ардыларынааҕы, бүтүн сойуустааҕы уонна бүтүн арассыыйатааҕы билим тэрээһиннэр кыттыылаахтара. 2011—2014 сс. — СӨ-тин Уопсастыбаннай палаататын бэрэссэдээтэлэ.

Дьиэ кэргэнэ

  • Кэргэнэ — Людмила Тимофеевна[3].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1985);
  • АБ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1992);
  • АБА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ;
  • Доҕордоһуу уордьана;
  • «Сыл учуонайа — 2015» түөскэ кэтиллэр бэлиэ;
  • Варшаватааҕы университет кыһыл көмүс мэтээлэ;
  • СӨ «Гражданскай килбиэн» ураты бэлиэтэ;
  • «Норуоттар доҕордоһуулара — Арассыыйа сомоҕолоһуута» Арассыыйа норуоттарын Ассамблеятын кыһыл көмүс мэтээлэ;
  • А. Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх аатынан СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата;
  • П. А. Ойуунускай аатынан СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата;
  • Ньурба улууһун Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо;
  • Нам улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

Аатын үйэтитии

  • 2023 сыл сэтинньи 3 күнүгэр Дьокуускайга В. Н. Иванов олорбут Ленин проспегын 22/1 дьиэтигэр өйдөбүнньүк дуоска туруоруллубута[3].

Сүрүн үлэлэрэ

  • Социально-экономические отношения у якутов. XVII век. Якутск, 1966.
  • Русские учёные о народах Северо-Востока Азии (ХVII — нач. XX вв.). Якутск, 1978.
  • Народы Сибири в трудах Ф. Я. Кона. Новосибирск, 1985.
  • Историческая мысль в России XVIII — сер. XIX вв. о народах Северо-Востока Азии. М., 1989.
  • Пересечение исторических судеб: народы, люди. Якутск, 1995.
  • Вхождение Северо-Востока Азии в состав Русского государства. Новосибирск, 1999.
  • Якутия в составе Русского государства. Якутск, 2002.
  • Северо-Восток Азии в контексте российской истории. Якутск, 2005.
  • Олонхо — уникальное явление в мировой эпической культуре. Якутск, 2014.

В. Н. Иванов туһунан

  • Копылов А. Н. В. Н. Иванов. Социально-экономические отношения у якутов XVII в. — Якутск, 1966. // Известия СО АН СССР. Серия общественных наук. — 1967. — № 11. — Вып. 3. — С. 137—139.
  • Токарев С. А. К вопросу о социально-экономических отношениях в Якутии в XVII в. // Известия СО АН СССР. Серия общественных наук. — 1974. — № 6. — Вып. 2. — С. 87—94.
  • Дьячкова А. Н., Гоголев А. И. О народах Северо-Восточной Азии (критика и библиография).
  • О книге Иванова В. Н. «Русские ученые о народах Северо-Востока Азии (XVII—нач. XX вв.)» // «Соц. Якутия». — 1979. — 8 сент.
  • Демидова Н. Ф. Рец. на книгу Иванова В. Н. «Русские ученые о народах Северо-Востока Азии (XVII — нач. XX вв.)» // Вопросы истории. — 1981. — № 2. — С. 132—134.
  • Тишкин Г. А. Трехвековая история изучения народов Сибири // «Полярная звезда». — 1981. — № 2. — С. 87—89.
  • Гурвич И. С., Новгородов А. И. В. Н. Иванов «Русские учёные о народах северо-востока Азии» (XVII—начала ХХ в.). — Якутск, 1978. // Изв. СО АН СССР. Серия общественных наук. — 1982. — Вып.2. — № 6. — С.143—145.
  • Алексеев Е. Е., Сыроватский А. Д. Познавая время // «Соц. Якутия». — 1985. — 30 апр.
  • Аргунов И. А. Исследователь истории Якутии — доктор исторических наук В. Н. Иванов // «Наука в Сибири». — 1985. — 8 авг.
  • Василий Николаевич Иванов: Биобиблиографический указатель / Национальная библиотека РС(Я); Сост. А. Н. Алексеева. — Якутск,1995. — 32 с.
  • Аргунова Т. В. 70 лет со дня рождения В. Н. Иванова // Время и события.
  • Календарь-справочник по Дальневосточному федеральному округу на 2005 г. — Хабаровск, 2004. — С. 44—45.
  • Спиридонов Г. Василий Иванов «История учит, если о ней пишут правду…» // «Якутия». — 2010. — 12 мая.

Быһаарыылар

  1. ↑ V. N Vasiliĭ Nikolaevich) Ivanov // код VIAF
  2. ↑ 19 июня 2021 года на 87-м году ушёл из жизни выдающийся учёный. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026. Архивировано 24 Бэс ыйын 2021 года.
  3. ↑ 1 2 Захарова, Анна. В Якутске открыли памятную мемориальную доску российскому, якутскому учёному-историку, д.и.н., академику АН РС (Я), организатору науки Василию Николаевичу Иванову - Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Федеральный исследовательский центр, Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Федеральный исследовательский центр (10 Сэтинньи 2023). Сигэнии күнэ: 6 От ыйын 2026.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар