Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Аргунов Иван Александрович

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии

Иван Александрович Аргунов (1922 сыл ахсынньы 24 күнэ, Игидэй нэһилиэгэ — 1988 сыл алтынньы 27 күнэ, Дьокуускай) — саха сэбиэскэй учуонайа, суруналыыс, Саха сирин Суруналыыстарын сойууһун бастакы бэрэссэдээтэлэ, устуоруйа билимин хандьыдаата. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Олоҕун олуктара

1922 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1941—1943 сс. Томпо улууһун Кириэс Халдьаайы орто оскуолатыгар учууталлаабыта.

1943—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыта. Украинаҕа, Польшаҕа, Германияҕа, Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспитэ.

1946—1954 сс. эрэдээксийэҕэ уонна кинигэ кыһатыгар араас дуоһунастарга үлэлээбитэ.

1950 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун бүтэрбитэ.

1953—1954 сс. Саха АССӨ үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччытынан үлэлээбитэ.

1954—1961 сс. «Эдэр коммунист» уонна «Молодежь Якутии» хаһыаттарга эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.

1959—1971 сс. — Саха АССР Суруналыыстарын сойууһун салайыытын бэрэссэдээтэлэ[1].

1956 сыллаахха ССКП КК Үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрбитэ.

1961—1965 сс. — «Сэбиэскэй Россия» хаһыат собкорреспондена. 1965—1970 сс. — «Кыым» уонна «Социалистическая Якутия» хаһыаттар холбоһуктаах эрэдээксийэлэрин эрэдээктэрэ[2].

1970—1974 сс. — ССКП Дьокуускайдааҕы обкомун пропагандаҕа уонна аҕытаассыйаҕа салаатын сэбиэдиссэйэ[2].

1970 сыллаахха устуоруйа билимин хандьыдаатыгар «Партийное руководство начальным этапом культурной революции в Якутской АССР» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбитэ. 1972 сыллаахха үрдүкү билим үлэһит аата иҥэриллибитэ.

1974—1988 сс. — ССРС БА СС Дьокуускайдааҕы филиалын социологияҕа чинчийиилэрин лабораториятын сэбиэдиссэйэ.

1988 сыл алтынньы 27 күнүгэр ыарахан ыарыыттан өлбүтэ.

Билим-чинчийэр үлэтэ

И. А. Аргунов Саха сиригэр социология билимигэр бастакы чинчийээччитинэн биллэр, 40-тан тахса билим үлэтин ааптара. Маны таһынан, баартыйа киин кэмитиэтин бэчээккэ уоргана буолар «Сэбиэскэй Россия» хаһыакка үлэлии сылдьан бүтүн дойдуга биллэр ыстатыйалары суруйбут үрдүк таһымнаах суруналыыс этэ.

Сүрүн үлэлэрэ

  • «У истоков социалистической культуры народов Якутии» (Якутск, 1971).
  • «Кэпсээҥҥит, хайдах олороҕут?» (Дьокуускай, 1979).
  • «Социальное развитие якутского народа» (Новосибирск, 1985).
  • «Социалистическая судьба якутского народа» (Якутск, 1986).
  • «Социальная сфера образа жизни в ЯАССР» (Якутск, 1988).

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннээх уордьана;
  • «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл;
  • «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан;
  • «Килбиэннээх үлэтин иһин. В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар» мэтээл;
  • Емельян Ярославскай аатынан суруналыыстар бириэмийэлэрин лауреата (1980; «Кэпсээҥҥит, хайдах олороҕут?» кинигэтин иһин);
  • Саха АССӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

Аатын үйэтитии

  • 1998 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин академията уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһа И. А. Аргунов аатынан бастыҥ суруналыыстарга бириэмийэ олохтообута.
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин 2010 сыл алтынньы 18 күнүнээҕи 313 №-дээх Ыйааҕынан И. А. Аргунов аата Таатта улууһун киин бибилэтиэкэтигэр иҥэриллибитэ[3].
  • 2015 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «Аргуновскай ааҕыылар» диэн билим кэнпириэнсийэ ыытыллар[4].

Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

  • Кэргэнэ — Нестерова У. Н.
  • Кыыһа — Аргунова-Лоу Татьяна Ивановна, философия билимин дуоктара.

Быһаарыылар

  1. ↑ РОО "Союз журналистов" РС (Я) - Председатели правления (рус.). sakhajour.narod.ru. Сигэнии күнэ: 9 Бэс ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 Хорсун буойун, хоһуун суруналыыс, уһулуччулаах учуонай. https://sakha-sire.ru (19 Муус устар 2025). Сигэнии күнэ: 9 Бэс ыйын 2026.
  3. ↑ Указ от 18 октября 2010 года // Якутия. — 2010. — 29 окт.
  4. ↑ ХI международная конференция–workshop «Аргуновские чтения-2025», – Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера Сибирского отделения Российской академии наук(биллибэт). igi.ysn.ru. Сигэнии күнэ: 9 Бэс ыйын 2026.

Литература

  • Кульчицкий С. В., Николаева В. В., Луковцев В. С. // Известия Сибирского отделения АН СССР. Серия истории, филологии и философии. — 1987. — № 3. — Вып. 1. — С. 59. — Рец. на монографию «Социальное развитие якутского народа». Новосибирск, 1985.
  • Борисяко А. Виноват ли барометр? // Еженедельник АН СССР. Поиск.— 1989. — 18—25 декабря.
  • Светлое эхо: Воспоминания об Иване Александровиче Аргунове // СПб., 1997.
  • Vytebsky P. In the article «Yakuts». In: Smith, Graham.1990. The Nationalities Questions in the Soviet Union. London, Longman, 1990.
  • Balzer M. Homelands, leadership and self rule: observations on interethnic relations in the Sakha Republic. In: Polar Geography, 1995, vol.19, № 4, pp. 284—305.
  • Khazanov A. After the USSR: Ethnicity, nationalism and politics in the Commonwealth of Independent States. Madison: University of Wisconsin Press, 1995.
  • Cruinshank J. and Argounova T. Reinscribing Meaning: Memory and Indigenous Identity in Sakha Republic (Yakutia). In: Arctic Anthropology, 2000, vol.37, № 1, pp. 96-119.

Сигэлэр

Категориялар