Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларытИһитиннэрии
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Гурвич Илья Самуилович

Илья́ Самуи́лович Гу́рвич (1919 от ыйын 7, Минскай — 1992 кулун тутар 12, Москва) — сахалары уонна хотугу омуктары чинчийбит сэбиэскэй этнограф, устуоруйа билимин дуоктара, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата[1][2]. Хотугу норуоттар этногенезтарын уонна этническэй устуоруйаларын араас өрүттэрин чинчийэр 400-тэн тахса билим үлэтин ааптара[2].

Олоҕун олуктара

1919 сыл от ыйын 7 күнүгэр Минскэй куоракка суол инженерин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Бу сыл Гурвичтар дьиэ кэргэннэрэ Москваҕа көспүттэрэ, онно Илья оҕо сааһа уонна эдэр сааһа ааспыта.

1928 сыллаахха, урукку тиэхиньиическэй интэлигиэнсийэни сойуолааһын чэрчитинэн, аҕатын НКВД дьыалаҕа тардыбыта, ол түмүгэр кини ыам ыйын 4 күнүгэр өлбүтэ. Салгыы Ильяны уонна кини быраатын Константины ийэлэрэ уонна эдьиийдэрэ ииппиттэрэ[2].

1937 сыллаахха орто оскуоланы туйгуннук бүтэрэн баран, Илья Гурвич Москватааҕы университет устуоруйа факультетыгар киирбитэ. Бастакы куурустан М. О. Косвен этнографическай куруһуогар дьарыктаммыта. 1938 сыллаахха Москватааҕы Киин итэҕэли утарыы түмэлигэр (1942 сылтан Итэҕэл уонна атеизм устуоруйатын Киин түмэлэ диэн ааттаммыта) билим үлэһитинэн үлэлиир С. А. Токаревтыын билсибитэ.

1941 сыллаахха университеты бүтэрэн баран, Саха сиригэр Өрөспүүбүлүкэ Үөрэҕириитин норуодунай хамыһарыйаатыгар анаммыта. Өлөөн улууһугар учууталынан, салгыы толорута суох орто оскуола дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1944 сыллаахха учууталлар сойуустарын оройуоннааҕы кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Илья Гурвич ССРС БА Дьокуускайдааҕы филиалын Тыл, литература уонна устуоруйа билим-чинчийэр институтун (НИИЯЛИ) кытта сибээс олохтообута уонна бу институт кэрэспэдьиэнин быһыытынан, олохтоох нэһилиэнньэ итэҕэлин, фольклорун, сиэрдэрин-туомнарын уонна олоҕун-дьаһаҕын матырыйаалларын хомуйан үлэлээбитэ. 1946 сыллаахха Москваҕа кэлэн ССРС БА Этнография институтун аспирантуратыгар киирбитэ, манна 1949 сыллаахха «Оленекские и анабарские якуты (историко-этнографический очерк)» диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ; кини научнай салайааччыта Сергей Александрович Токарев этэ.

Аспирантураны 1950 сыллаахха бүтэрэн баран, эмиэ Саха сиригэр төннүбүтэ, манна ТЛИНЧИ-гар алта сыл устата бастаан билим алын, онтон үрдүкү үлэһитин дуоһунаһыгар үлэлээбитэ. 1956 сыллаахха эмиэ Москваҕа төннөн ССРС БА Этнография институтугар үлэлээбитэ. Бу институкка, Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарга социалистическай тутууну чинчийэр салааҕа (кэлин Хоту Уһук Сир уонна Сибиир салаата диэн ааттаммыта) үйэтин тухары үлэлээбитэ: маҥнай салааны салайбыта, салгыы билим сүрүн үлэһитэ буолбута. 1966 сыллаахха «Этническая история Северо-Востока Сибири» диэн үлэтин иһин устуоруйа билимин дуоктарын истиэпэнин ылбыта.

Иитэр-үөрэтэр үлэтигэр устудьуоннарга лиэксийэ ааҕара, ол иһигэр Москватааҕы уонна Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай университеттар устудьуоннарыгар. Кини уон икки үөрэнээччитэ хандьыдаат уонна дуоктар диссертацияларын көмүскээбиттэрэ. Уопсастыбаннай үлэнэн эмиэ дьарыктаммыта — ССРС БА Президиумун уопсастыбаннай наука Сэкирэтээрийэтин иһинэн национальнай кыһалҕаларга Билим сүбэтин чилиэнэ, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Национальностар сэбиэттэригэр сүбэһит, ВАСХНИЛ Хоту дойду кыһалҕаларыгар Межведомственнай хамыыһыйатын чилиэнэ, ССРС БА Этнография институтун дуоктар диссертацияларын көмүскэтэр Билим сэбиэтин чилиэнэ этэ[1][2].

1992 сыл кулун тутар 12 күнүгэр Москваҕа өлбүтэ; кини күлэ Донской кылабыыһа сабыылаах колумбарийыгар ийэтин аттыгар хараллыбыта[3].

Дьиэ кэргэнэ

  • Аҕата — Самуил Константинович Гурвич, суол инженерэ;
  • Ийэтэ — Евгения Ильинична Гурвич (1886—1971), Сорбоннаҕа үөрэммит быраас;
  • Кыыһа — Мария Ильинична Бойчук-Гурвич, АХШ-га олорор, Google хампаанньа антрополога[4][5].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл (1946);
  • Устуоруйа билимин дуоктара (1966);
  • ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ (1981, «Сэбиэскэй Сойууска аныгы этническэй быһыылар-майгылар» диэн коллективнай манагыраапыйа сүрүн ааптардарыттан биирдэстэрэ уонна эрэдээксийэлиир кэллиэгийэ чилиэнэ быһыытынан).

Сүрүн үлэлэрэ

Манагыраапыйалара уонна кинигэлэрэ

  • «История Якутской АССР» (Т. II. — М., 1957) — (главы 10, 11, 13, 15, 19, 21).
  • Корякский национальный округ (совместно с К. Г. Кузаковым). М., 1960.
  • Этнические изменения на Северо-Востоке Сибири за последние три столетия. М., 1964.
  • Этническая история Северо-Востока Сибири. М., 1966. — монография.
  • «Общественный строй у народов Северной Сибири» (М., 1970) — (главы 1, 8, 14).
  • Современные этнические процессы у народов Сибири. М., 1973.
  • Культура северных якутов-оленеводов. М., 1977.
  • «Современные этнические процессы в СССР» (М., 1977).

Ыстатыйалара

  • Космогонические представления и пережитки тотемического культа у населения Оленекского района // СЭ. 1948. № 3. С. 148—151.
  • Оленекские и анабарские якуты. Историко-этнографический очерк // КСИЭ. Вып. XI. 1950. С. 100—106.
  • По поводу определения этнической принадлежности населения бассейнов рек Оленека и Анабара // СЭ. 1952. № 2. С. 73-85.
  • Якуты (совместно с С. А. Токаревым) // Народы Сибири. М.; Л., 1956. С. 267—328.
  • Юкагиры (совместно с М. В. Степановой) // Народы Сибири. М.; Л., 1956. С. 885—895.
  • Русские старожилы долины реки Камчатки // СЭ. 1963. № 3. С. 31-41.
  • Русские на Северо-Востоке Сибири в XVII в. // ТИЭ. Научный сборник. 1963. Т. 85. С. 71-91.
  • Алеуты Командорских островов (историко-этнографический очерк) // СЭ. 1970. № 5. С. 112—123.
  • Юкагирская проблема в свете этнографических данных // Юкагиры. Историко-этнографический очерк. Новосибирск, 1975. С. 12-83.
  • Юкагиры в советское время // Юкагиры. Историко-этнографический очерк. Новосибирск, 1975. С. 135—153.
  • Contemporary Ethnic Processes in Siberia // Perspectives on Ethnicity, La Haye, Mouton Publishers, 1978, pp. 411—419.
  • «К вопросу о картографировании элементов духовной культуры народов Сибири» (Народы и языки Сибири: Ареальные исследования. — М., 1978).
  • «Коллекция музеев США по народам Северо-Западной Америки и Сибири» (Советская этнография. — 1980. — № 5; в соавт. с Р. Г. Ляпуновой).
  • «Полвека автономии народностей Севера СССР» (Советская этнография. — 1980. — № 6).
  • «Основные направления этнографических исследований Сибири» (Сб. Гуманитарные исследования в Сибири: итоги и перспективы. — Новосибирск, 1984).
  • «Сохранение этничности у народностей Севера СССР» (Этнические процессы в СССР и США. — М., 1986).
  • «Современные этнокультурные процессы у народностей Крайнего Севера (Проблемы современного, социального развития народностей Севера)». — Новосибирск, 1987; в соавт. с Ю. В. Бромлеем).
  • «Этнокультурное развитие народностей Севера в условиях научно-технического прогресса на перспективу до 2005 года» (Концепция развития. — М., 1989; участие).

Эппиэттиир эрэдээктэр быһыытынан үлэлэрэ

  • Традиционные культуры Северной Сибири и Северной Америки (ответственный редактор). М., 1981.
  • Этническая история народов Севера (ответственный редактор). М., 1982.
  • Этнокультурные процессы у народов Сибири и Севера (ответственный редактор). М., 1985.
  • Этническое развитие народностей Севера в советский период (ответственный редактор). М., 1987.
  • Этнокультурные процессы в национально-смешанной среде (ответственный редактор). М., 1989.
  • Традиционная обрядность и мировоззрение народов Севера (ответственный редактор). М., 1990[6].

Аатын үйэтитии

  • 2019 сыллаахха Дьокуускайга Гурвич И. С. төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах тэрээһиннэр буолбуттар:
    • Тас дойдулартан кыттыылаах бүтүн Арассыыйатааҕы «Эхо арктической Одиссеи: судьбы этнических культур в исследованиях ученых-североведов» Билим-практическай конференция[7];
    • Ем. Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы түмэлгэ «Север: страна холодная, но живая» быыстапка[5];
  • 2025 сыллаахха Саха сирин национальнай бибилэтиэкэтэ И. С. Гурвичка аналлаах «Север: этнографический мир Ильи Самуиловича Гурвича» виртуал быыстапка тэрийбитэ[8].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 ГУРВИЧ ИЛЬЯ САМУИЛОВИЧ (1919—1992). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Илья Самуилович Гурвич (рус.) (27 Тохсунньу 2026).
  3. ↑ ГУРВИЧ Илья Самуилович (1919—1992). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 11 Сэтинньи 2019 года.
  4. ↑ Посвящается выдающемуся североведу. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 16 Сэтинньи 2019 года.
  5. ↑ 1 2 В Якутском музее открылась этнографическая выставка «Север: страна холодная, но живая». Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 16 Сэтинньи 2019 года.
  6. ↑ Гурвич Илья Самуилович — "Отечественные этнографы и антропологи. XX век". ethnographica.kunstkamera.ru. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026. Архивировано 21 Балаҕан ыйын 2021 года.
  7. ↑ Посвящается выдающемуся североведу. В Якутске состоится конференция к 100-летию Ильи Гурвича (рус.). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.
  8. ↑ 7 июля — родился этнограф и северовед Илья Гурвич (рус.). Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2026.

Сигэлэр

Литература

  • Батьянова Е. П., Жорницкая М. Я. И. С. Гурвич // Этнографическое обозрение. 1992. № 5;
  • Батьянова Е. П., Бойчук Л. Л. Якутская переписка // Этнографическое обозрение. 1999. № 6.

Категориялар