Чаҕылҕан (суруйааччы)

1914 сыллаахха от ыйын 31 күнүгэр Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэр^[2] (атын дааннайдарынан — Куонта Кириэс сэлиэнньэтигэр^[3]) төрөөбүтэ.

1929 сыллаахха, уон биэс саастааҕар, сир түҥэтигин ыытар хамыыһыйаҕа суруксуттаабыта. Маассабай холбоһуктааһын саҕана Байаҕантай улууһугар батараактар кэмитиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.

1932 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика техникумун бүтэрбитэ уонна техникумҥа саха тылын уонна литературатын үөрэтэ хаалбыта^[4]. Кэлин дойдутугар тахсан Нам райисполкуомун норуоту үөрэхтээһинин салаатын иниспиэктэринэн үлэлээбитэ. Онтон Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын эрэдээктэринэн, араадьыйа кэмитиэтин уус-уран литературнай салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ^[2]. 1937—1938 сс. Москваҕа Судаарыстыбаннай кинигэ кыһатыгар ССРС норуоттарын литературатын салаатыгар эрэдээктэринэн үлэлээбитэ^[5].

1942 сыллаахха РСФСР ХКК (УК) 58-10-2 ыстатыйатынан сымыйанан буруйданан, тутуллан хаайыллыбыта. 1943 сыл ыам ыйын 13 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү суутун бириигэбиринэн буруйа суоҕа дакаастанан босхоломмута^[6]. 1944—1945 сылларга Москваҕа саха оператын уонна муусукатын репертуарын айар биригээдэтин үлэтигэр кыттыбыта^[2][4].

Хаайыыга сылдьан доруобуйата улаханнык мөлтөөн тахсыбыта. Өр кэм устата сэллигинэн ыалдьан, 38 сааһыгар 1952 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ^[3][4]. Намҥа көмүллүбүтэ^[7].

• Бастакы кэргэнэ — Петровская Ольга Францевна^[8];
• Уола — Винокуров Артур Ильич (1934-2016), фотограф, Хотугу сир физикаҕа уонна тиэхиньикэҕэ кыһалҕаларын институтун фотолабораториятын сэбиэдиссэйэ;
• Иккис кэргэнэ — Полякова Ольга Пантелеймовна;
• Уола — Винокуров Леонид Ильич, режиссёр.

Үчүгэйдик уруһуйдуура, муусуканы таптыыра. Хоһооннору, ырыалары 1931 сылтан саҕалаан суруйар буолбута^[3]. «Чаҕылҕан уоттара» диэн бастакы кинигэтэ 18 саастааҕар 1933 сыллаахха Күннүк Уурастыырап эрэдээксийэтинэн бэчээттэммитэ. 1935 сыллаахха «Дабаан» диэн иккис улахан кинигэтэ тахсыбыта^[5]. Бэйиэт айар үлэтэ 1930-с сыллардааҕы сэбиэскэй литература хайысхатынан сайдыбыта; кини хоһооннорун дьоруойдарынан челюскинецтар, холкуостаахтар уонна үөрэнэр ыччат буолбуттара^[5].

1937 уонна 1938 сылларга Москваҕа тахсыбыт «Хоһооннор, поэмалар» уонна «Ньургуһун» кинигэлэригэр Илья Винокуров-Чаҕылҕан бэйэтин туспа истиилин булбут, ураты суоллаах-иистээх лирик быһыытынан көстөр^[5][9]. Сэрии иннинээҕи поэзиятыгар айылҕа уонна таптал лириката улахан миэстэни ылбыттара («Түүн», «Күһүҥҥү түүн», «Күһүн», о.д.а.)^[5].

Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Чаҕылҕан поэзията норуокка киэҥник биллибитэ. Патриотическай тыыннаах «Хайыһар» диэн ырыата норуот ырыатыгар кубулуйбута. Маны таһынан «Кыайыы марша», «Көрсүһүү», «Герой туһунан ырыа», «Биһиги сүрэхпит» диэн хоһоонноругар эмиэ музыка суруллубута^[3][5]. Сэрии уонна сэрии кэннинээҕи айымньылара «Саргылаах дойду» (1944), «Ыраах айан» (1948) уонна «Биһиги күннэрбит ырыалара» (1952) диэн хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэрэ^[3]. Бу кэмҥэ сүрүн тиэмэнэн айымньылаах үлэ-хамнас, норуоттар доҕордоһуулара уонна эйэ туһугар охсуһуу буолбуттара^[2][3].

Бэйиэт саха поэзиятыгар романс, ода, соната, элегия жанрдарын, ону тэҥэ хоһоонунан новеллалары («Манчаары», «Кыайыы») киллэрбитэ^[5][9]. Норуот тылынан уус-уран айымньытын сюжеттарыгар олоҕуран поэмалары, остуоруйалары уонна номохтору суруйбута («Ньургустай Куо», «Моҕус уонна чыычаах», «Ат уонна ынах», «Туллуктай», «Тииҥ»)^[5]. И. Избековтыын кыттыһан «Сыгый Кырынастыыр» диэн муусукалаах дыраама суруйбута^[5]. Саха хоһоонун тутулун (метрикатын) уонна рифматын байытыыга улахан кылаатын киллэрбитэ^[5].

Нуучча уонна тас дойду бэйиэттэрин айымньыларын сахалыы саҥардыбыт тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Олор истэригэр: А. С. Пушкин «Бахчисарайский фонтан», «Русалка», «Моцарт уонна Сальери» айымньылара, М. Ю. Лермонтов, Н. А. Некрасов, Г. Гейне, И. В. Гёте, Ш. Петёфи, М. Горькай, В. В. Маяковскай уонна да атын бэйиэттэр хоһоонноро бааллар^[2][5][9].

Т. Г. Шевченко айымньыларын тылбаастааһына кини айар үлэтигэр ураты миэстэни ылар: 1939 с. «У всякого своя судьба», «Завещание» («Кэриэс»), 1951 с. «Огни горят, музыка играет» хоһооннорун тылбаастара бэчээттэммиттэрэ^[10][5]. «Сон» («Түүл»), «Кавказ», «Петрусь» поэмаларын уонна «Хотя лежачего не бьют» хоһоонун тылбаастара 1939 с. Дьокуускайга тахсыбыт «Художественная литература» альманах 2-с кинигэтигэр күн сирин көрбүттэрэ^[10]. «Причинная» баллада киириитэ («Ревет и стонет Днепр широкий») Шевченко атын тылбаастарын кытта 1954 с. «Писатели Украины» хомуурунньукка бэчээттэммитэ^[10].

Маны таһынан, «Евгений Онегин», «Алеко», «Демон» (биир акт) опералар либреттоларын уонна да атын уонунан классическай романстары, ариялары сахалыы тылбаастаабыта^[2][4].

• И. Д. Винокуров — Чаҕылҕан аатын Намнааҕы орто үөрэхтээһин алын сүһүөх оскуолата сүгэр.