Сметанин Тимофей Егорович
Сметанин Тимофей Егорович (1919 сыл сэтинньи 25 күнэ, Кэбээйи нэһилиэгэ, Саха АССР — 1947 сыл атырдьах ыйын 4 күнэ, Покровскай, Саха АССР) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, прозаик, бэйиэт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа[1].
Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун (билигин Кэбээйи улууһа) Тыайа нэһилиэгин Маҥан Кэрэх диэн сиригэр (атын дааннайдарынан, Кэбээйи нэһилиэгин Чомчyhax диэн сиригэр[2]) дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ бастакы оҕонон төрөөбүтэ.
Оскуолаҕа хойутаан, төрөппүттэриттэн көҥүлэ суох, 11 сааһыгар 1930 сыллаахха, үөрэх дьыла бүтэрэ чугаһаабытын кэннэ киирбитэ. 1933 сыллаахха түөрт кылааһы бүтэрбитэ.
13 сааһыгар Калинин аатынан холкуоска көмөлөһөөччү суоччутунан анаммыт. Намҥа суоччуттар куурустарыгар үөрэммитэ, 1934 сыл олунньутуттан холкуоһугар суоччут буолбута.
1936—37 үөрэх дьылыгар Кэбээйи оскуолатыгар кэлин биллиилээх бэйиэт буолбут, оскуола дириэктэрэ Пантелеймон Тулааһынап ыытар литература куруһуогар дьарыктаммыт, илиинэн тахсар сурунаалга худуоһунньуктаабыта. 1937 сыллаахха бэһис кылааһы көтөн туран алтыс кылааска үөрэнэ киирбитэ[3].
1938 сыллаахха Нам улууһун «Колхоз сирдьитэ» хаһыатыгар «Былатыан суолунан бардарбыан!» диэн ааттаах бастакы хоһооно бэчээттэммитэ.
1939 сыллаахха сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрбитэ. Ол сылга «Эдэр коммунист» хаһыакка бэйиэт Чаҕылҕан «Ньургуһун» диэн кинигэтигэр рецензията тахсыбыта, ол кэнниттэн кини оройуон хаһыаттарыгар куруук бэчээттэнэр буолбута.
1942 сыллаахха потребкооперация техникумун бүтэрбитэ уонна Кэбээйи оройуонун потребительскай уопсастыбатыгар устурууктар-буҕаалтырынан киирбитэ.
Суруйааччы бастакы кинигэтэ — оҕолорго аналлаах «Мэхээлэчээн булчут» диэн сэһэнэ сэрии иннинэ суруллубута. Ол эрээри фроҥҥа сырыттаҕына 1943 сыллаахха эрэ күн сирин көрбүтэ[4][5].
Сэрии кэмигэр
1942 сыл атырдьах ыйыгар Кэбээйи оройуонун военкоматынан аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. 284-с минометнай полкаҕа сулууспалаабыта, старшай телефонист.
Прибалтикатааҕы, Хотугулуу-арҕаа уонна Соҕуруу фроннарга сэриилэспитэ. Курскай дуга кыргыһыытыгар кыттыыны ылбыта.
Ленинград төгүрүктээһинин көҥү көтүүтүн хааччыйбыт Насво-Маевскай эппэрээссийэ кыттыылааҕа. Бу эппэрээссийэ сүрүн түгэнигэр, 1944 сыл тохсунньу 14-гэр түүн, Ян Райнберг хамаандалаах хайыһардьыттар холбоһуктаах батальоннара (700 кэриҥэ киһи) аһаҕастык, строевой колоннанан киирэн ньиэмэс харабылларын аймаабыта. Кинилэр Федорухново дэриэбинэ аттыгар ньиэмэстэр бөҕөргөтүллүбүт оборуоналарын соһуччу тоҕо түспүттэрэ[6] уонна өстөөх тыылыгар тахсан Новосокольники—Дно тимир суолун быспыттара. Итинник гынан, өстөөх 22-с аармыйа сүрүн охсууну оҥорор хайысхатыгар эбии күүстэрин ыытарын тохтоппута. Бу кыргыһыы кэмигэр ньиэмэс сапёрнай батальонун штабын, офицердарын, докумуоннарын уонна знамятын кытта билиэн ылбыттара. Тимир суолу тоҕо тэптэрбит сирдэрин тутан олорон, бөлөх өстөөх тааҥка 8 атаакатын уонна пехотанан 11 атаакатын төттөрү охсубута. Кинилэр өстөөх 9 тааҥкатын уонна үс батальон кэриҥэ пехотатын суох гыммыттара. Холбоһуктаах батальон 700 киһититтэн 50 эрэ киһи тыыннаах ордубута.
Федорухново дэриэбинэ иһин кыргыһыыларга өстөөх күүстээх минометнай уотун анныгар, 1944 сыл тохсунньу 14 күнүгэр эрэ сибээс линиятын 18 быстыытын чөлүгэр түһэрбитэ. Итинник гынан кэтээн көрөр пуун уонна огневой позициялар икки ардыларыгар тохтоло суох сибээс баар буоларын ситиспитэ, өстөөххө уоту кэмигэр аһары уонна биһиги пехотабыт ситиһиилээхтик инники түһэрин хааччыйбыта.
— 284-с минометнай полк командира майор Беляев 1944 сыл тохсунньу 18 күнүгэр илии баттаабыт «Хорсунун иһин» мэтээлгэ наҕараадалыыр лииһиттэн
Фронтан, ыалдьан, 1944 сыллаахха төннүбүтэ.
Сэрии кэннэ
1945 сыллаахха кини фроҥҥа суруйбут хоһооннорун түмэр «Саллаат сүрэҕэ» диэн хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта. 1946 сыллаахха ССРС Суруйааччыларын сойууһугар киирбитэ.
Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай институт устуоруйа факультетыгар үөрэнэ киирбитэ, ол эрээри сыл буолан баран дьиэ кэргэнин туругунан кэтэхтэн үөрэххэ көспүтэ.
Покровскай куоракка оройуон хаһыатыгар литсотруднигынан үлэлээбитэ.
1947 сыллаахха кини саамай биллэр айымньыта - саха снайперын фроннааҕы олоҕун туһунан «Егор Чээрин» сэһэнэ тахсыбыта. Бу айымньы тута өрөспүүбүлүкэтээҕи иккис бириэмийэнэн бэлиэтэммитэ.
1947 сыл атырдьах ыйын 4 күнүгэр Покровскайга 27 сааһыгар олохтон туораабыта.
Айар үлэтэ
Айар үлэтин оҕо суруйааччыта быһыытынан саҕалаабыта. Кини оҕолорго аналлаах айымньылара: «Мэхээлэчээн булчут» сэһэнэ, «Күөрэгэй» остуоруйата, «Куоска олоҥхото» уонна да атыттар киэҥник биллибиттэрэ.
Суруйааччы киэҥник биллиитэ уонна биһирэниитэ сэрии кэнниттэн «Саллаат сүрэҕэ» диэн фроннааҕы хоһооннорун хомуурунньуга уонна сэрии тиэмэтигэр суруллубут айымньылара: саха снайперын туһунан «Егор Чээрин» сэһэнэ, «Анюта» бэйиэмэтэ уонна «Аксаана сибэкки» кэпсээнэ бэчээттэммиттэрин кэннэ кэлбитэ.
Суруйааччы саамай сүрүн айымньытынан саха фольклоругар олоҕуран суруллубут «Лоокуут уонна Ньургуһун» диэн хоһоонунан дыраама буолар.
«Саллаат сүрэҕэ» хомуруунньук
«Саллаат сүрэҕэ» хоһоон хомуурунньуга 1945 сыллаахха, бэйиэт бааһырыытын түмүгэр демобилизацияланан кэлбитин кэннэ тахсыбыта. Хомуурунньукка фроҥҥа суруллубут хоһооннор киирбиттэрэ: «Кырдьык иһин кыргыс» (1942), «Ийэ дойду иһин!» (1942), «Босхоломмут дэриэбинэ» (1943), «Хааннаах хара баттах» (1943), «Саха нууччабын» (1943), «Сүрэхтэн кэпсэтии» (1943) уонна госпиталга суруллубут «Чуумпуга» (1944) уонна да атыттар.
«Анюта» поэма
Поэма эпиграбынан С. Я. Маршак «Голуби» диэн хоһоонун строфата буолар, айымньы ис хоһооно эмиэ ону кытта майгыннаһар: Кыһыл Аармыйа кимэн киириитин кэмигэр саха саллаата Украина биир дэриэбинэтигэр түбэһэр. Онно кини ньиэмэстэр умаппыт дьиэлэрин оннугар кырдьаҕастарга саҥа хаата туталларыгар көмөлөһөр. Бу кэмҥэ кинилэр ньиэмэстэргэ билиэн ылыллыбыт, кыһыл көмүс баттахтаах Анюта диэн кэрэ кыыстарын туһунан сурах кэлэр. Кыайыы кэннэ, Берлинтан дойдутугар төннөн иһэн, саха саллаата эмиэ бу украиннар дьиэ кэргэттэригэр сылдьар уонна билиэнтэн төннүбүт Анютаны кытта көрсөр. Литературовед Борис Лукин поэма лирическэй тыыннааҕын бэлиэтээбитэ.
Бэйиэмэ ис хоһооно Тимофей Сметанин «Аксаана сибэкки» диэн кэпсээнин кытта ситимнэһэр. Онно суруйааччы сэрии кэнниттэн фроннааҕы доҕорун, 1944 сыллаахха Киевы босхолооһун кэмигэр илиитин сүтэрбит саха булчутун Өлөксөй Слепцову кытта көрсөр. Суруйааччы кини Өлүөнэ кытылыгар турар соҕотох балаҕаныгар ханнык эрэ сибэккини уу кута турарын көрөн олус дьиктиргиир.
«Егор Чээрин» сэһэн
1947 сыллаахха тахсыбыт «Егор Чээрин» сэһэнигэр суруйааччы күннүк быһыытынан саха снайперын уонна кини бииргэ сэриилэспит табаарыстарын фроннааҕы олохторун туһунан кэпсиир.
Ааптар сэһэнин оҕолорго анаабыта. Айымньы кыра быраатыгар уонна балтытыгар суруйбут суругун быһыытынан саҕаланар.
Айымньы көрүҥэ уонна оҕолорго анаммыта ааптар ыарахан, сүрүн тиэмэлэри чэпчэки юморынан суруйарыгар кыах биэрбитэ: эдэр снайпер-саллааттар Егор Чээрин уонна Михаил Гурьянов бэйэлэригэр уонна тулалыыр эйгэҕэ эрэллээхтик сыһыаннаһаллар. Сэрии кэмигэр суруллубут хоһооннордооҕор уратыта диэн бу сэһэни ааптар демобилизацияланан кэлэн баран суруйбута. Айымньытын фронтан быһа биэрэр тыыннаах репортаж курдук оҥорбута.
Литературоведтар бэлиэтииллэринэн, бу сэһэн бэйэтин охсуһуулаах тыынынан уонна эрэллээх туругунан А. Твардовскай «Василий Тёркин» диэн бэйиэмэтигэр майгынныыр.
Сүрүн дьоруой сэбиэскэй саллаат хомуйар уобараһа, ону таһынан сэһэн уус-уран айымньы буоларын быһыытынан айыллыбыт түгэннэрдээх. Ол эрээри суруйааччы сэриигэ бииргэ сылдьыбыт доҕотторо — радист Михаил Гурьянов, саллааттар Николаев уонна Беляев сэһэҥҥэ бэйэлэрин ааттарынан киирбиттэрэ[7].
1947 сыллаахха бэчээттэнэн таҕыспытын кытта сэһэн өрөспүүбүлүкэтээҕи иккис бириэмийэнэн бэлиэтэммитэ.
2015 сыллаахха «Сахафильм» киинэ хампаанньа сэһэни экранизациялаабыта. Ол эрээри кинигэ уонна киинэ ис хоһооннорор арыый уратылаахтар. Киинэҕэ Саха сириттэн сылдьар хас да фронтовик олоҕун устуоруйата, ол иһигэр сэһэн ааптарын Тимофей Сметанин бэйэтин уобараһа киллэриллибиттэрэ[8][9][10][11]. Киинэ Дьокуускайдааҕы IV дойдулар ыккардыларынааҕы киинэ бэстибээлгэ питчинг түмүгэр гран-при ылбыта[12].
Сыанабыл
Литературовед Н. З. Копырин «Куоска олоҥхотун» — икки сыл биир кылааска хаалбыт оҕо туһунан айымньыны — суруйааччы саамай табыллыбыт, үтүө сырдык юморынан арчыламмыт айымньыларыттан биирдэстэринэн ааттаабыта.
Т. Е. Сметанин оҕолорго анаан ураты остуоруйалары, кыыллар уонна көтөрдөр тустарынан араас интэриэһинэй кэпсээннэри айан, төрөөбүт литэрэтиирэтин саҥа уус-уран ньымаларынан байыппыта. Кини тыйыс айылҕалаах дойду оҕолорун уйулҕаларын, майгыларын, сытыы өйдөрүн уонна саҥаҕа тардыһыыларын арыйбыта.
— литературовед, специалист по якутской литературе Сибирского отделения АН СССР, Николай Захарович Копырин[13]
Тимофей Сметанин эрдэ олохтон туораан, «Өлүөнэ долгуннара» диэн айымньытын бүтэрбэккэ хаалларбыта. Бу айымньыны кини сэриигэ сылдьан былааннаабыт буолуон сөп. Ол эрээри, Н. З. Копырин бэлиэтээбитинэн, хаалбыт чааһа бэйэтэ туспа сиппит-хоппут поэтическай айымньы буолар уонна ааҕааччы болҕомтотун тардар.
Поэмалара сабардамнаахтар, хас биирдиилэригэр ситимнээх сюжет баар, элбэх дьоруой, дьон уонна кыыл, бэйэлэрэ туспа олохтоохтор, майгылаахтар уонна саҥалаахтар. Холобур, оҕолор барсуктары бултуулларын туһунан поэманы тылбаастыырга улаханнык үлэлээбитим… Бу үлэ кэнниттэн Сметанины деталлары чопчу биэрэрин, саха оҕолорун күннээҕи олохторуттан урут билбэтэх дьикти хартыыналарын иһин сөбүлээбитим.
— Борис Лукин, поэт, критик, переводчик, редактор отдела литературы «Литературной газеты»[14]
Библиографията
- Талыллыбыт айымньылар: Хоһооннор, кэпсээннэр уонна драма. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1951. — 252 с.
- Талыллыбыт айымньылар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1969—464 с.
- Күөрэгэй: Остуоруйа. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1945. — 20 с.; 1984. — 24 c.
- Саллаат сүрэҕэ: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1945. — 59 с.
- Куоска олоҥхото: Кыра оҕолорго остуоруйа. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1946. — 18 с.; 1961. — 20 с.; 1976. — 16 с.
- Егор Чээрин: Орто уонна улахан саастаах оҕолорго. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1947. — 60 с.; 1963. — 75 c., 1985. — 56 с.
- Көрүдьүөс күн: Кыра саастах оҕолорго. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1947. — 24 с.
- Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ: Кыра уонна орто саастаах оҕолорго / Т. Е. Сметанин, Я. В. Стручков. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1961. — 44 с; 1986 — 56 с.
- Көрсүһүөхпүт: Кэпсээннэр, сэһэннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1979. — 175 с.
- Айымньылар: 2 т. — Дь.: Бичик, 1999. 1 т. — Кэпсээннэр, сэһэннэр, пьесалар, хоһооннор. — 204 с.— 2 т. — Хоһооннор, поэмалар, кэпсээннэр, драмалар. — 204 с.
- Сүрэхтэн кэпсэтии: Хоһооннор, поэмалар, кэпсээннэр, сэһэн, драма/ Хомуйан оҥордо уонна аан тылын суруйда П. Аввакумов. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1989. — 191 с.
Дьиэ кэргэнэ
- Аҕата — Егор Николаевич Сметанин;
- Ийэтэ — Анастасия Степановна Левина;
- Кэргэнэ — Матрена Тарасова (1945 сыллаахха ыал буолбуттар);
- Кыыһа — Татьяна Тимофеевна Сметанина (1946 сыл муус устарыгар төрөөбүт)[3].
Наҕараадалара
- «Хорсун быһыытын иһин» (1944);
- «Бойобуой үтүөлэрин иһин» (1943);
- «Германияны кыайыы иһин» (1945).
Аатын үйэтитии
- 1973 сыллаахха Кэбээйи нэһилиэгэр Т. Е. Сметанин аатынан Кэбээйитээҕи норуодунай тыйаатыр арыллыбыта[15];
- Т. Е. Сметанин аата Кэбээйитээҕи улуустааҕы бибилэтиэкэҕэ иҥэриллибитэ[16];
- Дьокуускай куорат Гагарин уокуругар Тимофей Сметанин аатынан уулусса баар; уулусса саҕаланыытыгар суруйааччыга өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубут[17];
- Кэбээйи сэлиэнньэтигэр Т. Е. Сметанин аатынан Кыраайы үөрэтэр түсэл үлэлиир[18] .
Кини туһунан
- Тимофей Сметанин (Олоҕо уонна айымньыта). Н. З. Копырин. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1976—128 с.
Экранизациялара
- «Рядовой Чэрин» (2021, режиссер Дмитрий Кольцов)[19];
- «Саллаат сүрэҕэ» (2021, режиссер Руслан Тараховскай)[20];
- «Мэхээлэчээн булчут» (2026, режиссер Александр Лукин)[21].
