Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Кэбээйи (нэһилиэк)

Кэбээйи (нууч. Кобяйский наслег) — Саха сирин Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ. Сангаар кэннэ улаханынан иккис нэһилиэнньэлээх пуун. «Кэбээйи нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллиигэ Саҕа уонна Ойуун уҥуохтаах сэлиэнньэлэр киирэллэр, дьаһалталаах киинэ — Кэбээйи сэлиэнньэтэ.

1937 сылтан 1959 сыллаахха диэри Саха АССР Кэбээйи оройуонун административнай киинэ буола сылдьыбыта.

Этимологията

Кэбээйи улууһа уонна Кэбээйи нэһилиэгэ күөл аатынан ааттаммыттар. Кэбээйи диэн тыл тоҥус-маньчжур төрүттээх: эбэҥки тылыгар кэвэ, эбээн тылыгар — кэвэ, кэбээ «аллараа сыҥаах», «сэҥийэ» диэн суолталаахтар. Тыл бүтүүтүгэр баар -эйи диэн тоҥус-маньчжур тылларыгар өлүктүйбүт сыһыарыы буолар, бу тыл географическай термин быһыытынан көһөрүллүбүт суолтаҕа туттуллубутун көрдөрөр[2].

Географията

Нэһилиэк Саха сирин Киин намталыгар, Малыыда күөл кытылыгар, улуус кииниттэн Сангаартан 61 км соҕуруулуу-арҕаа уонна Дьокуускай куораттан 238 км хотугулуу-арҕаа сытар.

Күнүн-дьылын туруга, Саха сирин киин өттүгэр курдук, тосту континентальнай. Уһун уонна олус тымныы кыһыннаах, ону тэҥэ кылгас, ол гынан баран сылаас сайыннаах. Сирэ-уота ирбэт тоҥ тарҕанар зонатыгар киирэр[3].

Устуоруйата

Ковейская волость (билигин Кэбээйи нэһилиэгин сирэ-уота) туһунан сурукка аан бастаан хаһаах Парфен Ходырев 1639—1640 сс. дьаһах кинигэтигэр ахтыллар. 1771 сыллаахха Кэбээйи нэһилиэгэ Орто Бүлүү улууһугар киллэриллибитэ.

1898 сыллаахха Моҕоллой диэн сиргэ (билигин билигин Кэбээйи нэһилиэгин сирэ-уота) 450 кг ыйааһыннаах куолакаллаах Иннокентьевскай таҥара дьиэтэ аһыллыбыта. Нэһилиэккэ араас сылларга Н. Сокологорскай (1872 с.), М. И. Бояркин (1881 с.), В. Н. Лебедев (1881 с.), кытай киһитэ Лис-Гуй (1890 с.) көскө олорбуттара. Көскө кэлбит дьон ортолоругар Яков Потапов баара — кини 1876 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка Казан собуорун (нууч.) (сах. таһыгар буолбут демонстрация кэмигэр Арассыыйа устуоруйатыгар аан бастакынан кыһыл былааҕы күөрэччи туппут киһи этэ.

1917 сыллааҕы биэрэпис дааннайынан, Кэбээйи нэһилиэгэ үс аҕа ууһуттан турара: Үгүлүүр (161 киһи), Кыргыстаах (182 киһи) уонна Оҥорхой (224 киһи). Нэһилиэнньэ уопсай ахсаана 567 киһи этэ. Нэһилиэк бас билиитигэр 361 сылгы уонна 800 ынах сүөһү баара.

1923 сыллаахха Сэбиэт уонна ситэриилээх кэмитиэт тэриллибиттэрэ. Бастакы бэрэссэдээтэлинэн П. М. Сметанин, С. Д. Кобяков, И. А. Терехов уонна Н. С. Максимов үлэлээбиттэрэ.

1926 сыллаахха Моҕоллойго аҕабыт дьиэтигэр алын оскуола бастакы кылааһа аһыллыбыта. 1930 сыллаахха нэһилиэк Нам оройуонун састаабыгар киллэриллибитэ.

1932 сыллаахха бастакы холкуостар тэриллибиттэрэ: Калинин аатынан (бэрэссэдээтэл А. С. Терехов), «Кыһыл Кэбээйи» (Н. С. Максимов), «Кыһыл Малыыда» (Я. Е. Сметанин).

1935 сыллаахха Гражданскай сэрии геройа Г. В. Егоров салалтатынан Кэбээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын дьиэтэ тутуллубута. Дириэктэринэн бэйиэт П. Я. Тулааһынап анаммыта.

1937 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Нам, Горнай уонна Бүлүү оройуоннарын ыраах сытар нэһилиэктэриттэн Кэбээйи оройуона тэриллибитэ, административнай киининэн Кэбээйи сэлиэнньэтэ буолбута.

1940 сыллаахха Иннокентьевскай таҥара дьиэтин көтүрэн, маһынан бастакы 5 оронноох балыыһаны туппуттара. 1942 сыллаахха балыыһа 12 ороҥҥо диэри кэҥэтиллибитэ, амбулатория уонна клиническай лаборатория аһыллыбыттара.

Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Кэбээйи нэһилиэгиттэн 198 киһи ыҥырыллыбыта, олортон 55 фронтан төннүбэтэҕэ. Наҕараадаламмыт буойуттар ортолоругар: танкист Н. Н. Максимов — III истиэпэннээх Албан аат уордьаннаах уонна икки I степеннээх Аҕа дойду сэриитин уордьаннардаах; Е. С. Обутов — III истиэпэннээх Албан аат уордьаннаах; Т. Е. Сметанин уонна П. В. Обутов — «Хорсунун иһин» уонна «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээллээхтэр.

1951 сыллаахха сэттэ кылаастаах оскуола орто оскуолаҕа кубулуйбута. 1954 сыллаахха сэлиэнньэҕэ уот аан бастаан бэриллибитэ.

1959 сыллаахха оройуон киинэ Кэбээйиттэн Сангаар бөһүөлэгэр көһөрүллүбүтэ.

1961 сыл тохсунньу 1 күнүгэр «Кэбээйи» сопхуос тэриллибитэ.

1971 сыллаахха 35 оронноох нэһилиэктээҕи балыыһа аһыллыбыта. 1973 сыллаахха Т. Е. Сметанин аатынан Кэбээйи норуодунай театра аһыллыбыта.

1987 сыллаахха Саха сиригэр тыа сиригэр бастакынан 1200 кВт кыамталаах Кэбээйитээҕи ГДЭС тутуллубута.

1994 сыллаахха устуоруйа учуутала П. Д. Степанов 1958 сыллаахха тэрийбит оскуола кыраайы үөрэтэр түмэлигэр Т. Е. Сметанин аатынан улуустааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл ыстаатыһа бэриллибитэ. 2004 сыллаахха түмэл саҥа дьиэтэ тутуллубута.

1984 сылтан 1986 сылга диэри Кэбээйи сэлиэнньэтигэр Юрий Федорович Орлов — биллиилээх сэбиэскэй физик, ССРС-тан үүрүллүбүт быраабы көмүскээччи, диссидент, Москватааҕы Хельсинки бөлөх төрүттээччитэ көскө олоро сылдьыбыта.

2005 сыллаахха Е. Е. Эверстов аатынан 450 миэстэлээх, агроэкологическай хайысхалаах Кэбээйи орто оскуолатын саҥа үс этээстээх таас дьиэтэ үлэҕэ киирбитэ. 2008 сыллаахха М. Сметанина аатынан балыыһа саҥа дьиэтэ тутуллубута.

2020 сыллаахха Түгүөнэ үрэҕин туоруур муосталаах, сылы быһа үлэлиир «Кэбээйи» (Кэбээйи — Күөрдэм — Аһыма) диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи массыына суолун тутуута түмүктэммитэ.

2023 сыллаахха Култуура уонна сынньалаҥ паарката аһыллыбыта.

2026 сыллаахха от ыйын 3-5 күннэригэр Кэбээйи сэлиэнньэтин Уһун Хонуу сиригэр Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллыбыта[3][4][5][6].

Нэһилиэнньэтэ

Нэһилиэнньэтин ахсаана
2002[7]2010[1]2011[8]2012[9]2013[10]2014[11]2015[12]
2570↗2605↘2595↘2515↘2435↘2394↗2395
2016[13]2017[14]2018[15]2019[16]2020[17]2021[18]
↘2369↘2322↘2290↘2289↘2247↘2242

Нэһилиэк састааба

№Населённый пунктТип населённого пунктаНаселение
1Кэбээйисело, административный центр↗2605[1]
2Ойуун Уҥуохтаахпосёлок→0[1]
3Саҕапосёлок→0[1]

Экэниэмикэтэ

Сэлиэнньэҕэ «Сахаэнерго» АУо Кэбээйитээҕи ГДЭС-ин электрическэй ситимэ, «Сахатранснефтегаз» АУо УГРС гаас учаастага уонна «ЖКХ РС(Я)» ГУП Илин эҥэрдээҕи ЖКХ учаастага үлэлииллэр.

Экэниэмикэ сүрүн хайысхата — эт-үүт сүөһүтүн иитии, сылгы иитиитэ, үүнээйи үүннэриитэ. «Томтор» ТХПК, «Кэбээйи» ЖСПК, «Ворошилов» КФХ курдук бааһынай хаһаайыстыбалар үлэлииллэр. Нэһилиэк улууска тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыытынан бастыҥ көрдөрүүлээх. Күн аайы сибиэһэй үрүҥ ас оҥорон таһаарыллара ситиһиллэр. Ону таһынан ууну ыраастаан бытыылкаҕа кутар сулууспа үлэлиир.

Сэлиэнньэҕэ 20-тэн тахса урбаанньыт маҕаһыыннара, «Уйгу», «Чараҥ» кафелар бааллар. «Кэскил» оройуоннааҕы потребительскай уопсастыба нэһилиэнньэни аһынан-таһынан, эминэн-томунан уонна сүрүн табаардарынан хааччыйар (бэйэтэ маҕаһыын ситимнээх, кафелаах, эмтиэкэлээх, бэкээринэлээх).

Филиаллартан Сбербанк, «Алмазкредитсервис», «Мои Документы» офиһа, «Арассыыйа пуочтата», «Ростелеком», полиция отделениета, баһаарынай чаас, ветеринарнай лечебница, «Ай-Тал» бэчээт киинэ, «КобяйДорСтрой» ХЭТ уонна «Туймаада-Нефть» АУо АЗС-та үлэлииллэр[4].

Тырааныспара

Сылы быһа үлэлиир «Кэбээйи» эрэгийиэннээҕи массыына суола сэлиэнньэни Горнай улууһун нэһилиэктэрин кытта уонна Дьокуускай куораты кытта ситимниир (айан уһуна 5-6 чаас). Кыһын муниципальнай суолталаах «Лүүчүн» айан суола (Кэбээйи — Тыайа — Лүксүгүн — Мастаах — Сайылык-Чэй) үлэлиир.

Улуус киинин Сангаары кытта ситим дьыл кэмиттэн тутулуктаах: кыһын — сиринэн, сайын — уу транспорынан (Саҕаттан Луҥха уонна Өлүөнэ өрүстэринэн) эбэтэр көтөр аалынан.

Нэһилиэккэ «Кэбээйи» аэропорт үлэлиир. Сайын уонна күһүн Кэбээйи — Маҕан, Кэбээйи — Сангаар хайысхаларынан сөмөлүөт уонна бөртөлүөт сырыылара бааллар[4].

Үөрэҕирии уонна култуура

Үөрэх тэрилтэлэрэ

  • Е. Е. Эверстов аатынан Кэбээйи орто уопсай үөрэхтээһинин оскуолата (агроэкологическай хайысхалаах, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын оскуолаларын ситимигэр киирэр);
  • 12 №-дээх «Кэскил» уһуйаан (1957 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр аһыллыбыта);
  • 13 №-дээх «Кустук» уһуйаан;
  • 14 №-дээх «Сардаана» уһуйаан;
  • З. К. Степанов аатынан Кэбээйи оҕо ускуустубатын оскуолата;
  • Оҕо-ыччат успуордун оскуолата;
  • Экология уонна айар үлэ киинэ;
  • IT-киин[4][5].

Култуура тэрилтэлэрэ

  • Т. Е. Сметанин аатынан Кэбээйи норуодунай театра (1973 сыллаахха режиссер Ф. Д. Сметанин көҕүлээһининэн аһыллыбыта; онтон аан бастаан 1945 сыллаахха кулууп дириэктэрэ А. М. Масаев салалтатынан дыраама куруһуога тэриллэ сылдьыбыта);
  • «Сайдам» норуот айымньытын киинэ;
  • «Дьулуур» култуурунай сайдыы (сынньалаҥ) киинэ;
  • П. Д. Степанов аатынан улуустааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл;
  • Г. Г. Кобяков аатынан Кэбээйи модельнай бибилэтиэкэтэ (1938 сыллаахха оройуоннааҕы библиотека быһыытынан аһыллыбыта);
  • Калинин аатынан бибилэтиэкэ[4][6].

Кэрэхсэбиллээх сирдэр

  • П. Д. Степанов аатынан улуустааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл;
  • Т. Е. Сметанин аатынан норуодунай тыйаатыр;
  • Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарыгар паамытыынньык;
  • Чурапчы көһөрүллүүтүн сиэртибэлэрин кэриэһигэр паамытыынньык[3][6].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  2. ↑ Географическая справка — Кобяйский улус (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 3 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Географическая справка — село Кобяй (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 3 От ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Краткая характеристика Кобяйского наслега (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 3 От ыйын 2026.
  5. ↑ 1 2 Географическая справка — образование (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 3 От ыйын 2026.
  6. ↑ 1 2 3 Географическая справка — культура (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 3 От ыйын 2026.
  7. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2002 г.
  8. ↑ Якутия. Оценка численности населения на 1 января 2009-2015 годов
  9. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (рус.). Сигэнии күнэ: 31 Ыам ыйын 2014. Архивировано 16 Ыам ыйын 2013 года.
  10. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года (рус.). М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат (2013). — Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов. Сигэнии күнэ: 16 Сэтинньи 2013. Архивировано из оригинала 12 Алтынньы 2013 года.
  11. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (рус.). Сигэнии күнэ: 2 Атырдьах ыйын 2014. Архивировано 10 Атырдьах ыйын 2014 года.
  12. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (рус.). Сигэнии күнэ: 6 Атырдьах ыйын 2015. Архивировано 23 Балаҕан ыйын 2015 года.
  13. ↑ 2016 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэйэни салайыныы тэрээһиннэринэн олохтоохторун ахсаана
  14. ↑ 2017 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэйэни салайаныы уорганнарын олохтоохторун ахсаана (31 От ыйын 2017). Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2017. Архивировано 31 От ыйын 2017 года.
  15. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (рус.). Сигэнии күнэ: 25 От ыйын 2018. Архивировано 26 От ыйын 2018 года.
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (рус.). Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2019. Архивировано 2 Ыам ыйын 2021 года.
  17. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (рус.). Сигэнии күнэ: 17 Алтынньы 2020. Архивировано 17 Алтынньы 2020 года.
  18. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар