Чурапчы алдьархайа

1939 — 1942 сылларга Саха сиригэр кураан туран, сүөһү иитиитинэн уонна сир үлэтинэн дьарыктанар улуустар үгүс ыарахаттары көрсүбүттэр. 1941 сыллаахха 12 %, 1942 сыллаахха — 32 % туорахтаах култуура ыһыыта курааҥҥа былдьаммыт^[1]. Балаһыанньа Аҕа Дойду Улуу сэриитэ саҕаланан өссө уустугуран биэрбит. Дойдуга уонна фроҥҥа уустук балаһыанньа турбутунан сибээстээн, ССРС норуодунай комиссариата уонна Бүтүн Сойуустааҕы Коммунистическэй Паартыйа Киин Кэмитиэтэ 1942 сыл тохсунньу 6 күнүгэр «О развитии рыбных промыслов в бассейнах рек Сибири и Дальнего Востока» дьаһалы ылыммыт^[2]. Бу дьаһалга олоҕуран Л. П. Берия салалталаах ССРС НКВД 1942 сыл от ыйын 1 күнүгэр диэри Саха сиригэр балыктааһын көрдөрүүтүн 3,5 төгүл үрдэтэр былааннаах 6 тыһыынча киһини көһөрөн аҕаларга уураахтаабыт. Ол эрэн этиллибит болдьоххо 4150 эрэ киһи кэлбит, бу сүрүннээн Ленинград уобалаһыттан таһаарыллыбыт ингерманландецтар этэ.

Киһи ахсаана туолбатаҕынан сибээстээн, 1942 сыл атырдьах ыйын 11 күнүгэр Саха сиринээҕи обком бастакы сэкэрэтэээрэ И. Л. Степаненко салалтатынан «О мероприятиях по колхозам Чурапчинского района» уураах тахсыбыт. Ол уураахха олоҕуран балыктааһынынан дьарыктанар хаһаайыстыбаларга 41 колхуос, 1655 хаһаайыстыба, 4988 киһи көһөрүллүбүт. Олортон Кэбээйи улууһугар — 18 колхуос, 683 хаһаайыстыба, 2493 киһи; Эдьигээҥҥэ — 13 колхуос, 540 хаһаайыстыба, 1736 киһи; Булуҥҥа — 10 колхуос, 252 хаһаайыстыба, 759 киһи. Уопсайа 4988 киһи көһөрүллүбүт, ол иһигэр 990 оҕо. Хас биирдии киһи бэйэтин кытта илдьэ барарыгар 16 киилэ таһаҕас көҥүллэммит, онно аара сиир ыһык киирэр эбит.

Көһөрүү 1942 сыл балаҕан ыйын бүтэһигэр, алтынньы саҥатыгар, хаар түспүтүн кэннэ тымныы кэмҥэ ыытыллыбыт^[3]. Кэбээйигэ уонна Эдьигээҥҥэ көһөөччүлэргэ бэйэни кытта ынаҕы, сылгыны ылары көҥүллээбиттэр, оттон Булуҥ улууһугар көһөөччүлэргэ оннук көҥүл бэриллибэтэх, онон бу дьон хаалларбыт сүөһүлэрин судаарыстыбаҕа 1 киилэтин 41 кэпиэйкэҕэ туттарбыттар. Дьон тэлиэгэлэргэ тиэйиллэн Аллараа Бэстээххэ диэри 5 суукка айаннаабыттар, онно тиийэн 2-3 нэдиэлэ устата аһаҕас халлаан анныгар олорбуттар. Салгыы дьону таһарга сөбө суох баржаларынан айаннаан, элбэх киһи суолга кытаанах айаны тулуйбакка өлбүт. Сорохторун ханна түбэспит сирдэринэн биэрэккэ хаалларбыттар.

Кыттыыны ыллылар: бюро чилиэннэрэ Степаненко, Морозов, Аммосов, Смолянинов, Муратов, Родохлеб, Имуллин, Матвеев, Сидорова, Крылов, Николаев, Рудых (обком тыа хаһаайыстыбатын салаата), Потакуев (обком промышленнай балыктааһыҥҥа салаатын сэбиэдиссэйэ), Саввинов (НКВД), Анашин (Саха АССР сир боппуруостарыгар норуодунай комиссариата), Нестеров (Уполнаркомзаг), Кутырев (Госрыбтрест), Хомяков (Судаарыстыбаннай былаан), Кузнецов ( Норуодунай комиссардар сэбиэттэрин мобильнай салаата). Иһиттилэр: Чурапчы оройуонун колхуостарын тэрээһиннэрин туһунан. Хас да сыл устата Чурапчы оройуонугар айылҕа дьайыытыттан, кураан содулуттан туорахтаах култуураны хомуйуу көрдөрүүтэ аччаата, суөһү аһыгар анаммыт ас, саппаас суох. Быраабыла быһыытынан судаарыстыбаны кытта аахсар туорахтаах култуура сатаан тиэрдиллибэккэ турар. Сылтан сыл балаһыанньа уустугурар, туорахтаах култуура оннугар атын бородууксуйанан бэриллэ турар (эт, арыы уонна да атын). Сылтан сыл суөһү аһын бэлэмнээһиҥҥэ атын оройуоннарга элбэх дьону ыытарга күһэллэбит, ас суоҕунан сибээстээн суөһүлэрбитин ыраах сирдэргэ ыытабыт, ол иһин элбэх төбө сүтүктэнэбит. Чурапчы улууһун сопхуостарын улахан аҥарыгар сүөһүнү иитэр уонна сир үлэтин оҥорор кыахтан таҕыстыбыт, инникибит суох буолла. Сүөһүнү салгыы иитэргэ уонна сүөһү төбөтүн сүтэрэргэ куттал үөскээтэ. Дьиҥэр бу колхуостар үлэһит илиилэрин кыаҕын туһанан Өрөспүүбүлүкэ балыктааһыҥҥа бырамыысаланнаһыгар үлэлэтэр кыах баар, ол туһунан ВКП(б) Киин Кэмитиэтэ 6/I.1942 сыл быһааран турар Бүтүн Сойуустааҕы Коммунистическэй Паартыйа Саха сиринээҕи обкомун бюротун мунньаҕыттан 213 №-дээх боротокуол

Балтараа ыйынан 7 нэһилиэги суох оҥорбут уобаластааҕы кэмитиэт уурааҕа тахсыбыт: Танда-Бахсыт, Бахсыт, Белолюбскай, Алчаҕар, Мугудай, Мэлдьэхси уонна Төлөй. Мантан сорох нэһилиэктэр кэлин сатаан чөлгө түспэтэхтэр^[4]. Уураахха сурулларынан, көһөрүүгэ сааһыттан тулуга суох, дьиэ кэргэн бары чилиэттэрэ киирсэллэр.

Ыарахан усулуобуйаҕа дьон 3 сылы быһа сылдьыбыт (1942—1944 сыллар), элбэх өлүү-сүтүү буолбут (сүрүннээн кырдьаҕастар, дьахталлар, оҕолор). 1944 сыллаахха эрэ Саха АССР норуодунай комиссардарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ И. Е. Винокуров мэктиэ суругунан саҥа паартыйа уонна сэбиэскэй салайааччылар өйөөн, көһөрүллүбүт дьон дойдуларыгар эргиллэр кыахтаммыттар. Өрөспүүбүлүкэ салалтатын, обком бюротун чилиэннэрин уонна сир сыһыаннарыгар норуодунай комиссариат эксперименин түмүгэ иэдээннээх буолбут: 1947 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи дааннайдарынан, көһөрүүгэ анаммыт 4988 киһиттэн 1108 эрэ төрөөбүт дойдутугар эргиллибит, 41 колхуостан 15 колхуос, 1655 хаһаайыстыбаттан 433 эрэ хаалбыт. Аҕыйах киһи хоту улууска олохсуйан хаалбыт.

• Чурапчы улууһугар балаҕан ыйын 19 күнэ — көһөрүүгэ күһэйиллибит дьоҥҥо анаан өйдөбүл уонна кутурҕан күнүнэн биллэриллибит^[7].
• 2002 сыл бэс ыйын 4 күнүгэр 269 №-дээх СӨ президенин «О дополнительных мерах по возмещению ущерба, причинённого населению Чурапчинского района от переселения в 1942—1945 гг.» дьаһала тахсыбыт, дьаһал чэрчитинэн бу кэмҥэ тыыннаах дьоҥҥо харчынан көмө оҥоһуллар.^[8].
• 2012 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр иэдээни таһаарбыт түбэлтэ 70 сылын көрсө «Ийэ уонна оҕо» диэн көһөрүү сиэртибэлэригэр анаммыт өйдөбүнньүк бэлиэ саҥардыллан арыллыбыт^[9].