Саха сиригэр 1941—1945 сыллардааҕы сут

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин 18 улууһуттан барыта 62 тыһ. тахса киһи Кыһыл аармыйаҕа ыҥырыллыбыта, онтон 37 965 киһи төннүбэтэҕэ. Маны таһынан, хоргуйуу уонна араас ыарыы түмүгэр тыылга барыта 60 тыһ. тахса киһи өлбүтэ^[1][2].

Сут 1940 сылтан улам саҕаламмыта. Дьон аччыктаан өлүүтэ өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар бэлиэтэммитэ, ол эрэн ордук күүстээх хоргуйуу киин уонна арҕаа улуустарга (Аммаҕа, Бүлүүгэ, Үөһээ Бүлүүгэ, Куорунайга, Мэҥэ Хаҥаласка, Намҥа, Ньурбаҕа, Сунтаарга, Тааттаҕа, Уус Алдаҥҥа, Чурапчыга) буолбута^[3].

Саха сирин киин уонна арҕаа улуустарыгар сэрии саҕаланыаҕын инниттэн, 1939—1940 сс., улахан кураан түһэн, от, бурдук мөлтөхтүк үүммүтэ, ону кытта сүөһү ахсаана аҕыйаан барбыта. Балаһыанньа сэрии саҕаламмытыгар өссө кытааппыта: холкуостаахтар тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын улахан аҥарын судаарыстыбаҕа туттарар буолбуттара. 1941—1942 сс. эмиэ кураан турбута^[4].

1941 сыллаахха 865 холкуостан 68 эрэ эт туттарбыта, бурдук туттарыыта эмиэ мөлтөх этэ. Судаарыстыбаннай былааннары толорорго, ол оннугар холкуостаахтары сүөһүлэрин туттаралларын күһэйбиттэрэ.

1940—1943 сылларга өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сүөһү ахсаана 28 % аччаабыта. Сүөһүтэ суох хаһаайыстыба өлүүтэ ити кэм иһигэр 10,6%-тан 51,2 %-ҥа диэри улааппыта. Хамыыһыйа түмүгүнэн, 1941—1943 сс. нэһилиэнньэ улахан аҥара үрүҥ аһынан аһылыктанар кыаҕа суоҕа^[4].

Ону кытта, устуорук В. Пестерев хоргуйуу атын төрүөттэрин эмиэ ааттыыр:

• Холкуостаахтары араас нолуоктары, түһээннэри төлөтөргө, фроҥҥа ас-таҥас ыытарга, сэрии сэбигэр харчы хомуйарга модьуйуу;
• Өрөспүүбүлүкэ дьаһалтатын алҕастара;
• Бүтүн дойду үрдүнэн экэниэмикэ айгырааһына^[5].

В. Н. Луковцев суруйарынан, «аһатыах-сиэтиэх чэгиэн-чэбдик, эдэр-хоһуун үлэһит дьон Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ барбыттара, тыаҕа кырдьаҕас оҕонньоттор, эмээхситтэр, дьахталлар уонна оҕолор хаалбыттара. Кинилэр үлэни кыайбаттара… Куорат олохтоохторо, оройуон киинин сулууспалаахтара „нуорма“ килиэп, арыы, саахар, эт ылаллара. Оттон тыа олохтоохторугар — холкуостаахтарга туох да нуорма диэн суоҕа…»^[6].

1941 сылтан 1945 сылга диэри Саха сиригэр төһө киһи хоргуйан өлбүтэ чопчу биллибэт, ол эрэн, араас сыанабылларынан, 40 тыһыынчаттан 60 тыһыынчаҕа диэри киһи өлбүт буолуон сөп. Ол саҕанааҕы кистиир бэлиитикэ быһыытынан, хоргуйан өлбүттэри араас ыарыыттан өлбүт курдук көрдөрөллөрө, ханарытан «дьэҥкэрэн өлбүт» диэн ааттыыллара^[5].

1941—1944 сс. Совнарком (нууч.) (сах. бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан олорбут С. З. Борисов «Алмазы и вожди» диэн кинигэтигэр Саха сиригэр 40 тыһыынча киһи хоргуйан өлбүтэ диэн ыйбыта.

Чинчийээччи С. И. Сивцева сэрии сылларыгар 65 тыһыынча киһи өлбүтэ диэн көрдөрөр, ол иһигэр: 5593 киһи — сэлликтэн, 2013 киһи — араас сыстыганнаах ыарыыттан, 51 366 киһи — «атын биричиинэттэн»^[7].

СӨ Национальнай архыыбын үлэһитэ Н. С. Степанова 2005 сыллаахха тахсыбыт ыстатыйатыгар 1941—1944 сс. тыылга барыта 58 962 киһи өлбүтэ, ол иһигэр тыа киһитин ахсаана 43 364 диэн суруйбута.

Улуустарынан арааран көрдөххө, дьон өлүүтэ ордук Сунтаар улууһугар тахсыбыта: 1940 сыллаахха 706 киһи, оттон 1941—1944 сс. барыта 4500 киһи өлбүт^[8].

Уус Алдаҥҥа 1940 сыл тохсунньутугар киһи ахсаана 16 тыһ. эбит буоллаҕына, 1942 сыл бэс ыйыгар (икки аҥаар сыл иһигэр) 11 тыһыынча буолбут. Ону тэҥэ, Тааттаҕа, Чурапчыга, Мэҥэ Хаҥаласка уонна Аммаҕа элбэх киһи өлбүт^[3].

Хоргуйуу биир улахан содулунан Чурапчы алдьархайа буолбута. Чурапчы улууһуттан Саха сирин хоту улуустарыгар күүс өттүнэн көһөрүү түмүгэр 1700-тэн тахса киһи өлбүтэ.

• Баартыйа Саха сиринээҕи обкомун 1939—1943 сс. бастакы сэкирэтээрэ — Степаненко Ион Лукич;
• Совнарком 1940—1943 сс. бэрэссэдээтэлэ — Муратов Владимир Алексеевич;
• Совнарком 1939—1943 сс. сир оҥоруутун наркома — Анашин Николай Григорьевич;
• Обком тыа хаһаайыстыбатын салаатын 1939—1943 сс. салайааччыта — Маркеев Федор Алексеевич.