Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Борисов Семен Захарович

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Борисов.

Семён Захарович Борисов (1911 сыл атырдьах ыйын 24 күнэ, Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) — 1999 сыл алтынньы 7 күнэ, Дьокуускай) — сэбиэскэй судаарыстыбаннай уонна баартыйа диэйэтэлэ, 1951-1965 сыллардаахха ССКП Саха уобаластааҕы кэмитиэтин бастакы сэкиритээрэ.

Олоҕун олуктара

1911 сыл атырдьах ыйын 24 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1926 сыллаахха Ороссолуодатааҕы сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэр, 1930 сыллаахха орто үөрэҕи Дьокуускайга бүтэрэр.

1929 сыллаахха Нөөрүктээйи нэһилиэк сэбиэтин сэкрэтээринэн үлэтин саҕалыыр.

1930—1932 сс. Дьаҥхаады оскуолатын сэбиэдиссэйинэн, Мэҥэ-Хаҥалас райисполкомун устурууктарынан, норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1932 сылга ЯЦИК устурууктара, баартыйаҕа киирэр. 1934 сылга 23 саастаах сылдьан Сунтаар райисполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.

1938 сылга Москубаҕа сэбиэт тутуутун үрдүкү куурустарыгар үөрэххэ ыытыллар уонна 1939 сыллаахха бүтэрэр.

1939—1941 сс. — устурууктар, көһөрүү салаатын начаалынньыга. Ити салааУкраинаттан уонна Бөлөрүүстэндьоннору көһөрүүнэн дьарыктаммыта.

Сэрии саҕаланаатын кытта Совнарком бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

1944 сыллаахха сири оҥоруу наркома, сүөһү иитии миниистирэ.

1946 сыллаахха Миниистирдэр Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ.

1951 сыллаахха ССКП Саха Сиринээҕи обкомун сэкэрэтээрэ. Бу дуоһунаска киириэн иннинэ ахсынньы 10 күнүгэр «Правда» хаһыакка «Саха литературатын историятын сөпкө сырдатар туһугар» диэн ыстытыйата тахсар. Ол ыстатыйаҕа Кулаковскай А. Е., Софронов А. И. уонна Неустроев Н. Д. тустарынан «Три якутских просветителя-реалиста» диэн кинигэ ааптарын Г. П. Башарины устуоруйаны токурутууга буруйдаабыта, суруйааччылары бэйэлэрин саралаабыта (холобур, Өксөкүлээҕи аһаҕастык үрүҥнэргэ сулууспалаабыта диэбитэ, Алампа «Ытык хайалар кэпсэтиилэрэ» айымньытын «контрреволюцоннай националистыы» диэн сыана быспыта), ону таһынан бэчээккэ, билим тэрилтэлэригэр уонна Саха сирин суруйааччыларын сойууһугар баччааҥҥа диэри бу «омсолоох» кинигэ аһаҕастык кириитикэлэнэ илигин ыйбыта, өрөспүүбүлүкэ идиэйнэй үлэһиттэрин уталыппакка манан дьарыктанарга ыҥырбыта[1].

Сойуолаһыытын салҕаабыта, 1952 сыл олунньу 5-6 күннэригэр буолбут Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомун бюротун мунньаҕа Башарин кинигэтин уонна үс суруйааччы кинигэлэрин боппута, 1944 сыл алтынньы 16 күнүгэр Ылдьаа Винокуров дьаныарынан тахсыбыт үс суруйааччыны сөргүтэр уурааҕы көтүрбүтэ, бэчээккэ Өксөкүлээх, Алампа уонна Н. Неустроев «реакционнай айымньыларын уонна көрүүлэрин» саралыырга сорудахтаабыта, оскуола программаларын уларытарга, учуонайы уонна суруйааччылары көмүскэспит дьону эппиэккэ тардарга уураахтаабыта[2].

Бу уураах 1962 сыллаахха эрэ сүнньүнэн көтүрүллүбүтэ, олунньу 16 күнүгэр буолбут ССКП Саха сиринээҕи обкуомун бюротун мунньаҕын быһаарыытыгар обкуом бастакы сэкиритээрэ Башарины олоҕо суохтук буруйдааһыҥҥа уонна саха норуотун литэрэтиирэҕэ нэһилиэстибэтин дьадатыыга буруйдааҕа этиллибитэ, ол эрээри, Борисов бэйэтин алҕастарын аһаҕастык билиммитин туһунан бэлиэтээбитэ[3]. Ол эрээри саҥа уураах урукку уурааҕы олоччу көтүрбэтэҕэ (ону Наталья Харлапьева бэйэтин кинигэтигэр[4] Борисов дуоһунаһыгар хаалбытынан быһаарар), онон уураах 1989 сыллаахха эрэ толору көтүрүллүбүтэ.

1965 сыллаахха пенсияҕа тахсар.

1999 сыл алтынньы 7 күнүгэр, 88 сааһын туолан баран өлбүтэ.

Аатын үйэтитии

  • С.З. Борисов аата 2001 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Тыыллыма орто оскуолатыгар (Лоомтука сэлиэнньэтэ) иҥэриллибитэ. Оскуола иһинэн түмэл-кабинет аһыллыбыта, онно 2022 сыллаахха кини олоҕор аналлаах саҥардыллыбыт экспозиция аһыллыбыта[5][6];
  • 1999 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Айхал байытар кэмбинээтин 14 №-дээх фабрикатыгар хостоммут 64,57 караттаах ювелирнай алмааска «Семён Борисов» диэн аат иҥэриллибитэ;
  • 2011 сыллаахха Лоомтука сэлиэнньэтигэр С.З. Борисовка пааматынньык туруоруллубута[7];
  • 2016 сыллаахха Мирнэйгэ С. З. Борисовка өйдөбүнньүк дуоска аһыллыбыта[8];
  • Дьокуускайга киниэхэ аналлаах боруонса мэҥэ турбута, 2022 сыллаахха ахсынньы 10 күнүгэр үөрүүлээх аһыллыыта буолбута. Ааптар — скульптор Афанасий Романов[9][10][11];
  • 2016 сыллаахха кини туһунан кинигэ «Бичик» кинигэ кыһатыгар «Выдающиеся люди республики» сиэрийэҕэ тахсыбыта. Ааптар Афанасий Кириллин.

Мөккүөрдээх санаалар

Борисов Семен Захарович салалтатынан Чурапчы холкуостарын сэрии кэмигэр хоту көһөрүү буолбута. Ол кэмҥэ кини көһөрүү наркомунан үлэлиирэ, арҕаа дойдулартан көскө кэлбит дьону оннуларын буллартыыра. Билиҥҥигэ дылы чурапчылары улахан алдьархайга тиэрдибит дьаһалы ким ылбыта чопчу биллибэт, көһөрүү оруннааҕын туһунан мөккүөрдэр да бааллар. Ол гынан баран, көһөрүү олохтоох, объективнай төрүөттээх да этэ диир буоллахха, көһөрүүнү бэлэмнээһин быстар мөлтөхтүк ыытыллыбыта, онтон сылтаан элбэх өлүү-сүтүү буолбута мөккүөрэ суох.

Быһаарыылар

  1. ↑ С. Борисов, А. Сурков, Л. Климович. За правильное освещение истории якутской литературы // газета «Правда», 1951, 10 декабря
  2. ↑ Протокол № 93 заседания бюро Якутского обкома ВКП(б) от 5-6 февраля 1952 г. // НА РС(Я), фонд П-3, опись 128, дело 22
  3. ↑ Протокол № 18 заседания бюро Якутского обкома КПСС от 16 февраля 1962 г. // НА РС(Я), фонд П-3, опись 220, дело 32
  4. ↑ Наталья Харлампьева Семен Данилов. — 2-е изд., испр.. — Москва: Молодая гвардия, 2021. — С. 137. — 285 с. — (Жизнь замечательных людей). — 1000 экз. — ISBN 978-5-235-04489-0
  5. ↑ АЛРОСА передала копию алмаза «Семён Борисов» музею его родной школы в селе Ломтука. ЯСИА. Сигэнии күнэ: 18 Бэс ыйын 2026.
  6. ↑ История школы. Тыллыминская СОШ имени С. З. Борисова. Сигэнии күнэ: 16 Кулун тутар 2014. Архивировано 16 Кулун тутар 2014 года.
  7. ↑ Памятник видному государственному и партийному деятелю Якутии С. З. Борисову. Карта России. Сигэнии күнэ: 18 Бэс ыйын 2026.
  8. ↑ Мужественный человек, оставивший яркий след в истории Якутии. Сигэнии күнэ: 30 От ыйын 2026.
  9. ↑ В Якутске открыли памятник видному государственному деятелю Семену Борисову // ЯСИА
  10. ↑ В Якутии открыли памятник видному государственному деятелю Семену Захаровичу Борисову. Дебри-ДВ. Сигэнии күнэ: 18 Бэс ыйын 2026.
  11. ↑ Памятник С. З. Борисову. 2ГИС. Сигэнии күнэ: 18 Бэс ыйын 2026.

Категориялар