Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Кэбээйи улууһа

Улуус
Кэбээйи улууһа
Кобяйский улус
Гиэрбэтэ
Coat of Arms of Kobyaisky rayon (Yakutia).png
Дойду  АрассыыйаFlag of Russia.svg Арассыыйа
 Саха ӨрөспүүбүлүкэтэFlag of Sakha.svg Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
Улуус киинэ  Сангаар
Иһигэр киирэллэр  13 олохтоох тэриллии
Улуус баһылыга  Левин Иван Иванович
Олохтоммут күнэ-дьыла  1937, муус устар 20
Иэнэ  107,8 тыһ. км²
Олохтоох дьонун ахсаана  ↘11 188[1] киһи (2023)
Кэбээйи улууһа Саха Сирин каартатыгар
Кэм зоната  MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10)
Официальнай ситим-сир

Кэбээйи улууһа (нууч. Кобяйский улус) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа. Киинэ — Сангаар бөһүөлэгэ. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1937 сыл муус устар 20 күнэ.

Географията

Сирин иэнэ — 107,8 тыһ. км². Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 334 км; уунан — 322 км; салгынынан — 240 км. Киин Саха сирин хотугу өттүгэр сытар. Хоту өттүттэн Эбээн-Бытантай улууһунуун, хотугулуу-илин — Үөһээ Дьааҥы, илин — Томпо улууһунуун, соҕуруу — Уус-Алдан, Нам уонна Горнай улуустарыныын, арҕаа — Бүлүү, оттон хотугулуу-арҕаа өттүттэн — Эдьигээн улууһун кытта быысаһар.

Айылҕатын усулуобуйата

Улуус рельебэ хайалаах-сыһыылаах: хоту уонна хотугулуу-илин өттүгэр — Үөһээ Дьааҥы сис хайата, оттон улуус атын өттүн Саха сиринээҕи Киин намтал ылар.

Тохсунньуга орто температурата: хайаларга −36 °C, хочоҕо −40 °C; от ыйыгар хайаларга +10 °C, хочоҕо +18 °C. Сылга түһэр сөҥүү кээмэйэ илин өттүгэр 200—250 мм, хайаларга 500—600 мм тиийэр.

undefined

Бөдөҥ өрүстэр — Өлүөнэ (Алдан уонна Лииндэ салааларын төрдүлэрин икки ардыгар) уонна кини салаата Бүлүү өрүс аллараа сүүрүгэ. Атын өрүстэр: Лээмпэ (уһуна 299 км), Лүҥкүбэй (уһуна 114 км), Мунаалык (уһуна 103 км), Балабакаан (уһуна 65 км). Элбэх күөллэрдээх, онтон саамай улаханнара — Нидьили (ньуурун иэнэ 119 км², уһуна 33,5 км), ону таһынан Быраҥаатталаах диэн улахан күөл баар[2].

Устуоруйата

Былыргы дьон тохтоон олорбут сирэ (быһа холуйан 6 тыһ. сыл анараа өттүгэр) Сангаар бөһүөлэгиттэн 20 км ыраах Уҥаайы диэн сиргэ көстүбүтэ. Дьүүкэ өрүскэ археолог А. П. Окладников Саха сирин бастакы тимир уһаарааччыларын уонна уустарын сирдэринэн ааттаабыт тимир үйэ саҕанааҕы тохтобул булуллубута.

Былыр-былыргыттан бу сиргэ таба иитиитинэн, булдунан уонна балыктааһынынан дьарыктанар эбээннэр олорбуттара. XVII үйэттэн сүөһү уонна сылгы иитиитин аҕалбыт сахалар көһөн саҕалаабыттара. Улууска кэбээйилэр, куокуйдар, сииттэлэр, тэйииннэр, нидьилилэр диэн биис-уустар олорбуттара. Ковейскай, Кокуйскай уонна Буяназейскай буоластар тустарынан бастакы суругунан ахтыылары 1639 сыллаахха хаһаак П. Ходырев дьаһах хомуйар кинигэтигэр киллэрбитэ. XVII үйэ бүтүүтүгэр киис эстиитэ дьаһах реформатыгар — натуральнай нолуогу харчынан солбуйууга — тиэрдибитэ. XVIII үйэҕэ Уус Бүлүү кыстыгар Екатерина I чугас киһитэ — Франция граба Ф. Санти саагыбарга уорбаланан көскө ыытыллан олорбута. XIX үйэҕэ Кэбээйи нэһилиэгэр (Моҕоллой диэн сиргэ) 1876 сыллаахха Петербург куоракка демонстрацияҕа кыһыл былааҕы көтөхпүт Я. Потапов сыылкаҕа олорбута; ону таһынан Н. Сокологорскай, М. Бояркин, В. Лебедев, кытай киһитэ Лис-Гуй сыылкаҕа ыытылла сылдьыбыттара. Сииттэҕэ 1867 сылтан Польша өрө туруутун кыттыылаахтара И. Заенчинавскай уонна А. Козловскай сыылкаҕа олорбуттара.

Сири-уоту чинчийэн үөрэтии XVIII үйэттэн саҕаламмыта: Иккис Камчаткатааҕы эспэдииссийэ кыттыылаахтара (В. Прончищев, Х. уонна Д. Лаптевтар, П. Ласиниус) Өлүөнэ кытылын каартаҕа киллэрбиттэрэ. 1854—1855 сс. Р. Маак Бүлүүтээҕи эспэдииссийэтэ (Куокуй нэһилиэгин кинээһэ С. Гуляев кыттыылаах) Бүлүү төрдүн уонна чугастааҕы күөллэрдээх намталы ойуулаабыта. XIX үйэ бүтүүтүгэр Ламыҥха нэһилиэгин эбээнэ С. Сергеев Э. Толь эспэдииссийэтигэр сирдьитинэн үлэлээбитэ.

Сэбиэскэй былаас 1923 сыллаахха (Кировскай нэһилиэккэ — 1928 с.) олохтоммута. 1931—1932 сс. бастакы холкуостар тэриллибиттэрэ: «Кыһыл Кэбээйи», «Кыһыл Малыыда», Калинин аатынан холкуос, «Карл Маркс» — бу хаһаайыстыбалар сүөһү, сылгы иитиитинэн, балыктааһынынан дьарыктаммыттара. 1933 с. Китчээҥҥэ хара саһыллары иитэр Саха сиригэр бастакы кыыл иитэр пиэрмэ аһыллыбыта (кэлин ССРС үрдүнэн бастыҥынан билиниллибитэ).

1936 сыллаахха Таас-Тумус диэн сиргэ Кэбээйитээҕи балык собуота тэриллэн, өрөспүүбүлүкэҕэ 30 тыһ. т тахса балыгы туттарбыта. Кэбээйи оройуона 1937 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Нам, Горнай уонна Бүлүү оройуоннарын ыраах нэһилиэнньэлээх пууннарыттан тэриллибитэ, киинэ Кэбээйи сэлиэнньэтэ буолбута. 1959 сыллаахха дьаһалталаах киинэ Сангаар бөһүөлэгэр көһөрүллүбүтэ. 1962 сыллаахха ыһыллыбыт Саккырыыр оройуонун Сэбээн-Күөл, Сэгэн-Күөл нэһилиэктэрэ холбоспуттара.

1928 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы чох хаһааһа, онтон «Сангаар» шахтата аһыллан, 13 мөл. т кэриҥэ чоҕу биэрбитэ, «Якутуголь» тэрилтэ төрүтэ буолбута. 1956 сыллаахха Уус Бүлүүтээҕи гаас баар сирэ арыллыбыта (Саха сиригэр бастакы гаас фонтана), кэлин — Соболоох-Нидьили, Мастаах уо.д.а. арыллыбыттара. 1967 сыллаахха гаас Дьокуускайга кэлбитэ. 1976 сыллаахха Кэбээйигэ гаас ситимэ тардыллыбыта.

1942 сылтан улууска күүс өттүнэн көһөрүллүбүт дьон (финнэр, ньиэмэстэр, калмыктар, чурапчылар — барыта 2493 киһи) үлэлээбиттэрэ. Элбэх киһи манна олохсуйан хаалбыта. Чурапчы көһөрүллээччилэрин кэриэстээн Саһа диэн сиргэ, Кэбээйи, Сайылык сэлиэнньэлэригэр, Сангаар бөһүөлэгэр пааматынньыктар туруоруллубуттара.

Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар улуустан 1082 киһи фроҥҥа барбыта, онтон 305-һэ өлбүтэ эбэтэр сураҕа суох сүппүтэ. Дьахталлар эр дьону шахталарга уонна булка солбуйбуттара. 1950-с сыллар бүтүүлэригэр холкуостар сопхуостарга («Кэбээйи», «Кировскай» уо.д.а.) кубулуйбуттара.

1997 сыллаахха «Сангаар» шахтата сабыллыбыта, бу нэһилиэнньэ көһөн барыытыгар уонна социальнай эйгэҕэ кириисис үөскүүрүгэр тиэрдибитэ. XXI үйэ саҕаланыытыттан сүөһү иитиитэ, урбаан уонна бырамыысылыннас сөргүтүллэн барбыта[3].

Нэһилиэнньэтэ

2025 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи дааннайынан, нэһилиэнньэтин ахсаана 10 970 киһи, онуоха үс гыммыт биирэ (3 189) Сангаар бөһүөлэгэр олорор[4].

Дьон ахсаана
1970[5]1979[6]1989[7]200220052009[8]
15 040↗18 914↗20 352↘14 178↘14 002↘13 164
201020112012[9]2013[10]2014[11]2015[12]
↗13 680↘13 628↘13 324↘13 048↘12 881↘12 880
2016[13]2017[14]2018[15]2019[16]20202021[17]
↘12 755↘12 554↘12 429↘12 262↘12 139↘11 352
20222023
↘11 293↘11 188
5000
10 000
15 000
20 000
25 000
30 000
2005
2013
2018
2023

Нэһилиэнньэ орто сааһа — 30 саас.

Сэбээн Күөлгэ былыргыттан эбээннэр олороллор.

Дьаһалталарынан араарыы

Кэбээйи сиригэр-уотугар 12 муниципальнай тэриллии уонна 23 нэһилиэнньэлээх пуун баар.

№Муниципальнай тэриллииСэлиэнньэлэрэХас нэһилиэнньэлээх пуунтан турараНэһилиэнньэтин ахсаана (киһи)Иэнэ (км²)
1Сангаар бөһүөлэгэАвиапорт, Смородничнай3↗3270[1]18298,01[18]
2Арыктаах нэһилиэгэАрыктаах, Лүксүгүн, Хатырык Хомо3↗495[19]2584,31[18]
3Киров (эбэҥки национальнай) нэһилиэгэСиэгэн Күөл, Батамай2↘536[19]14521,43[18]
4Кэбээйи нэһилиэгэОйуун Уҥуохтаах, Саҕа3↘2242[19]3992,36[18]
5Куокуй нэһилиэгэАрҕас, Кальвица2→744[19]2173,19[18]
6Ламыҥха нэһилиэгэСэбээн Күөл1→774[19]51283,50[18]
7Бастакы Лүүчүн нэһилиэгэБаҕадьа, Арыылаах2↗296[19]773,13[18]
8Иккис Лүүчүн нэһилиэгэМастаах, Быраҥаатталаах, Иккис Мастаах3↘618[19]228,54[18]
9Мукучу нэһилиэгэСайылык1↗1128[19]2806,87[18]
10Нидьили нэһилиэгэЧагда1↗527[19]2405,06[18]
11Сииттэ нэһилиэгэСииттэ1↗469[19]5877,79[18]
12Тыайа нэһилиэгэТыайа1↗454[19]2845,10[18]

Экономиката

Олохтор сүрүн дьарыктара — тыа хаһаайыстыбата (сүөһү, сибиинньэ, сылгы, таба, көтөр, күндүү түүлээх иитиитэ, оҕуруот аһын үүннэрии, балыктааһын, түүлээҕи бултааһын). Таба иитиитигэр улуус Саха сиригэр 1-кы, күндү түүлээх ахсаанынан 2-с миэстэни ылар. Тыа сирин хаһаайыстыбатыгар туһаныллар сирин кээмэйэ — 59,2 га.

Нэһилиэнньэҕэ анаан типография, кулууп, Кэбээйитээҕи норуот тыйаатыра, орто идэтийбит үөрэх кыһата, уопсай үөрэхтээһин оскуолалара, успуорт уонна оҕо ускуустубатын оскуолалара үлэлииллэр.

Сир баайа

Улууска кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, сибиньиэс, сыыҥка, гаас, таас уонна бороҥ чох саппаастара, тутуу матырыйааллара бааллар. Чоҕу уонна гааһы туһаҕа таһаарыы барар.

1998 сыллаахха Арассыыйа энергетикэҕэ министиэристибэтин быһаарыытынан Сангаардааҕы чох шахтата, оттон 2008 сыллаахха Мастаах газоконденсата сабыллыбыттара.

Суола-ииһэ

Кыһыҥҥы кэмҥэ «Кэбээйи» («Аһыма— Кэбээйи— Сангаар») массыына суола үлэлиир.

Сангаарга аэропорт баар, Дьокууйскайга рейстэр толоруллаллар.

Өлүөнэ өрүскэ Сангаар, Батамай, Бүлүү өрүскэ — Промышленнай, Хатырык Хомо, Бакыр бириистэннэр бааллар.

Култуурата

Улууска 18 култуура-сынньалаҥ тэрилтэтэ үлэлиир, норуот айымньытын кэлэктииптэрэ бааллар:

  • Кэбээйи сэлиэнньэтин Сынньалаҥ киинин иһинэн үлэлиир Т. Е. Сметанин аатынан Кэбээйитээҕи норуодунай тыйаатыр;
  • Сэбээн-Күөл сэлиэнньэтин «Мэрлэҥкэ» норуодунай эбээн фольклорнай ансаамбыла;
  • Мукучу сэлиэнньэтин «Дэриэбинэчээн» норуодунай тыйаатыра;
  • «Тэлээрис» норуодунай үҥкүү ансаамбыла[20].

Олоҥхо ыһыаҕа

2026 сыллаахха от ыйын 3 күнүттэн 5 күнүгэр диэри Уһун Хонуу диэн сиргэ (Кэбээйи сэлиэнньэтэ) өрөспүүбүлүкэтээҕи «Олоҥхо ыһыаҕа» национальнай бырааһынньык ыытыллыбыта. Тэрээһин киин түгэнинэн аан дойду айыллыытыгар, айылҕаны ытыктааһыҥҥа, саха уонна эбээн норуоттарын сомоҕолоһуутугар анаммыта, тыһыынчаттан тахса киһи кыттыылаах тыйаатырдыы туруоруу буолбута. Бырааһынньык маассабай оһуокайынан түмүктэммитэ.

Бырагыраамаҕа 40-тан тахса күрэх киирбитэ, ол иһигэр олоҥхоһуттар, оһуокайдьыттар, уустар күрэхтэрэ, ону таһынан «Саха сирин улуустарын амтана» диэн ас-үөл бэстибээлэ. Ыалдьыттарынан Башкортостан, Тыва, Алтай, Хакасия, Кыргызстан уонна Казахстан бэрэстэбиитэллэрэ буолбуттара[21].

Биллиилээх дьон

Кэбээйи улууһуттан суруйааччылар уонна бэйиэттэр Т. Е. Сметанин, П. А. Ламутскай, А. В. Кривошапкин, В. С. Кейметинов-Барҕачаан, Н. А. Лугинов, В. Н. Фёдоров, режиссёр А. С. Борисов төрүттээхтэр, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа А. П. Зейберлин (нууч.) (сах., Үлэ Дьоруойдара Л. Г. Горбунов, П. П. Кочнев, М. Ф. Спиридонов, Е. С. Попов үлэлээн, олорон ааспыттара[3].

Ытык кэрэ сирдэр

«Уус-Бүлүү» айылҕа паарката — өрөспүүбүлүкэтээҕи суолталаах судаарыстыбаннай айылҕа паарката (1997 с. тэриллибитэ, иэнэ 1 016 000 га). Өлүөнэ өрүс хочотугар («Түөрт уон арыы»), Лээпискэ уонна Дээнискэ өрүстэр тардыыларыгар сытар. Аан дойдутааҕы суолталаах сыаналаах уулаах-бадарааннаах сир ыстаатыстаах. Пааркаҕа кыыл 30 көрүҥэ (тайах, эһэ, чубуку, киис), балык 23 көрүҥэ (80 кг тиийэр ыйааһыннаах сибиир билигэр тиийэ) үөскүүр, сэдэх көтөрдөр (мохсоҕол, кыырт, хотой) уйаланаллар. 340 үүнээйи көрүҥэ баара быһаарыллыбыт, ол иһигэр биир эрэ сиргэ үүнэр эндемик — редовския двоякоперистая.

«Белянка» — өрөспүүбүлүкэтээҕи суолталаах эркээйи сир (1997 с. тэриллибитэ, иэнэ 262 400 га). Кэбээйи улууһун соҕуруу өттүгэр сытар; Белянка, Хаҥчаалы, Туручу өрүстэр төрдүлэрин, Өлүөнэ кытылын хабар. Хотугу табаны, тайаҕы, кииһи, ону таһынан бил, быйыт, дьарҕаа уонна хатыыс балыктар ыамнарын сирдэрин харыстыыр сыалтан тэриллибитэ. Толору бокуойдаах, үгэс буолбут айылҕаны туһанар уонна лицензиялаах бултуур сирдэрдээх. Балыктыыр туризмы сайыннараллар.

«Кэлэ» — өрөспүүбүлүкэтээҕи суолталаах эркээйи сир (1996 с. тэриллибитэ, иэнэ 450 000 га). Улуус илин өттүгэр, Кэлэ өрүс тардыытыгар сытар. Соруга — чубукуну, хара төбөлөөх таарбаҕаны (Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит), уу көтөрүн харыстааһын. 20-тэн тахса сэдэх уонна эндемик үүнээйи көрүҥэ үүнэр.

«Китчээн» — олохтоох (муниципальнай) суолталаах эркээйи сир (1999 с. тэриллибитэ, иэнэ 700 000 га). Өлүөнэ уҥа кытылыгар сытар, Лукунбуй өрүс аллараа өттүн хабар. Уу көтөрүн, түүлээҕи, тыа кыылларын (тайах, хотугу таба, бүүчээн), сэдэх көтөрдөрү уонна үүнээйилэри харыстыыр уонна ууһатар сыалтан тэриллибитэ.

Нидьили күөл — айылҕа ураты кэрэ-мэҥэ сирэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи суолталаах күөл (1994 сылтан). Киин Саха сиринээҕи дэхси сиргэ саамай улахан күөл (ууну хомуйар иэнэ 101 000 га, ньуурун иэнэ — 119 га, уһуна 33,5 км, дириҥэ 7 м диэри). Күҥкэй уонна Харыйа-Үрэх диэн үрэхтэр түһэллэр, Сиэн диэн өрүс тахсар. Харыстанар сүрүн эбийиэгинэн көмүс собо популяцията буолар, кини саппааһа 1980-с сыллардааҕы аһара балыктааһынтан аҕыйаабыта. Ыам сирдэрэ үүнээйилээх чычаас өттүлэригэр бааллар. Сиэн өрүскэ быһыт тутуллубута гидрологическай эрэһиими уларытан, ыам сирдэрин уу ылбыта.

Быраҥаатталаах күөл — Киин Саха сиринээҕи дэхси сиргэ баар сүүрүктээх уулаах ураты бөдөҥ күөл (иэнэ 17 200 га). 1994 сылтан харыстанар. Собо, быраҥаатта, алыһар, кыһыл харах, сордоҥ үөскүүллэр. Күөл чычааһырыыта уонна гидрологическай эрэһиимэ мөлтөөһүнэ бэлиэтэнэр, быраҥаатта сүтэр кутталаммыт.

Сыалаах күөл бөлөҕө — Бүлүү өрүс хаҥас кытылыгар баар өрөспүүбүлүкэтээҕи суолталаах сүүрүктээх күөллэр уулаах күөллэр систиэмэлэрэ. Быраҥаатта балыгы үөскэтэр ньыманы туһана сылдьыбыттара (Чернышевскайдааҕы балык собуота). 1990-с сылларга искэҕи хомуйар үлэ тохтотуллубута.

Сэбээн-Күөл — өрөспүүбүлүкэтээҕи суолталаах ураты күөл (иэнэ 500 га). Үөһээ Дьааҥы сис хайатын быыһыгар сытар. Майаҕас, дьарҕаа, муҥур, чыыр балыктар үөскүүллэр[22].

  1. ↑ 1 2 Оценка численности населения на 1 января 2023 года по муниципальным районам
  2. ↑ Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия) (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 6 От ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 ЯСИА. “Жизнь в районах”: Кобяйский улус — первенец угольной, газодобывающей и рыбной промышленности | Архив новостей(биллибэт). archive.ysia.ru. Сигэнии күнэ: 6 От ыйын 2026.
  4. ↑ Статистический портрет Кобяйского улуса: от угольного рудника до наших дней — Yakutia-daily.ru, Yakutia-Daily.ru — свежие новости Якутии и Якутска – все важное и интересное (2 От ыйын 2026). Сигэнии күнэ: 6 От ыйын 2026.
  5. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям.
  6. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность наличного населения РСФСР, автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек.
  7. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и ее территориальных единиц по полу.
  8. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  9. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  10. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года.
  11. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  12. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  13. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  14. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  15. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  17. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  18. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования. Сигэнии күнэ: 4 Муус устар 2016. Архивировано 21 Тохсунньу 2018 года.
  19. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года.
  20. ↑ Кобяйский улус |, | Автономное учреждение Республики Саха (Якутия) "Республиканский Дом народного творчества и социально-культурных технологий" (14 Алтынньы 2015). Сигэнии күнэ: 5 От ыйын 2026.
  21. ↑ В Якутии стартовал праздник традиций, единства и древней культуры Ысыах Олонхо, Российская газета (5 От ыйын 2026). Сигэнии күнэ: 6 От ыйын 2026.
  22. ↑ Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия) (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 5 От ыйын 2026.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар