Сэмэн Данилов

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии

Сэмэн Данилов
Данилов Семён Петрович
Төрөөбүт күнэ	1917 сыл алтынньы 20 күнэ(1917-10-20)
Төрөөбүт сирэ	Горнай улууhа, Саха АССР, РСФСР
Өлбүт күнэ-дьыла	1978 сыл сэтинньи 27 күнэ(1978-11-27) (61 сааһыгар)
Өлбүт сирэ	Дьокуускай, РСФСР, ССРС
Гражданствота (подданствота)	ССРС
Үөрэҕэ	ХИФУ
Идэтэ	бэйиэт, тылбаасчыт
Үлэлээбит сыллара	1937 — 1978
Жанра	хоһоон уонна бэйиэмэ[d]
Айымньыларын тыла	Саха тыла
Наҕараадалара

Семён Петрович Данилов — Сэмэн Данилов (1917 сыл алтынньы 20 күнэ, Горнай улууhа, Саха АССР — 1978 сыл сэтинньи 27 күнэ, Дьокуускай) — саха сэбиэскэй бэйиэтэ, прозаик, тылбаасчыт, уопсастыбаннай диэйэтэл. Саха норуодунай бэйиэтэ, РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, М. Горькай аатынан РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1971).

Саха АССР суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ (1961—1978), суруйааччы Софрон Данилов бииргэ төрөөбүт убайа.

Олоҕун олуктара

1917 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун (билигин Горнай улууһун сирэ-уота) Мытаах нэһилиэгин Эчирбэ диэн сиригэр бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Оҕо сааһа Мытаах эргин Бор алааска ааспыта.

Бор бастакы сүһүөх оскуолатын бүтэрэн, салгыы Бэрдьигэстээх 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.

Ликбез пуунугар учууталынан, холкуоска биригэдьииринэн, булчутунан, норуот суутугар суруксутунан, хомсомуол райкомун устурууктарынан үлэлээбитэ.

1943 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун тыл уонна литература салаатын бүтэрбитэ. Оскуолаларга уонна техникумнарга нуучча тылын уонна литературатын, институкка саха литературатын устуоруйатын биэрбитэ, «Сэргэлээх уоттара» устудьуоннар айар холбоһуктарын үлэтин салайбыта, «Хотугу Сулус» сурунаалга үлэлээбитэ.

1949 сыллаахха ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ буолбута.

1950-с сылларга «саха былыргытыгар, олоҥхоҕо, фольклорга аһара хасыһар» диэн омугумсуйууга буруйданан үлэтиттэн ууратылла сылдьыбыта.

1957 сыллаахха ССРС Суруйааччыларын сойууһун иһинэн Литература үрдүкү куурустарын бүтэрбитэ.

1961 сыллаахтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Саха АССР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.

1971 сыллаахха Максим Горькай аатынан РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата буолбута.

Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан уонна Президиумун чилиэнинэн, ССКБ Саха сиринээҕи обкомун чилиэнинэн, РСФСР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын сэкирэтээринэн, ССРС Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын чилиэнинэн, Азия уонна Африка дойдуларын суруйааччыларын сомоҕолоһууларын кэмитиэтин чилиэнинэн, ССКП XXIV сийиэһин дэлэгээтинэн талылла сылдьыбыта.

1978 сыл сэтинньи 27 күнүгэр Дьокуускайга ыалдьан өлбүтэ.

Уопсастыбаннай үлэтэ

Саха АССР Cуруйааччыларын cойууһун салайар кэмигэр (1961—1978) саха литературатын классиктара А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй, А. И. Софронов — Алампа уонна П. А. Ойуунускай айымньыларын нууччалыы тылбаастаналларын көҕүлээн тэрийбитэ, ол суруйааччылар ааттарын чөлүгэр түһэрэр, сөргүтэр үлэҕэ көмөлөспүтэ.

Былатыан Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхото нууччалыы тылбаастанан, бэчээттэнэн тахсарын тэрийбитэ. Тылбаасчыт быһыытынан В. В. Державин, консультант быһыытынан фольклорист И. В. Пухов үлэлээбиттэрэ.

Дьокуускайга 1970 сыллаахха аһыллыбыт П. А. Ойуунускай аатынан Литература түмэлэ тэриллэрин ситиспитэ. П. А. Ойуунускай аатынан Саха АССР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин олохтуурга үлэлэспитэ.

Саха сирин литературатын күннэрин Сойуус өрөспүүбүлүкэлэригэр тэрийбитэ, оттон Саха сиригэр ССРС араас муннуктарыттан суруйааччылар дэлэгээссийэлэрин ыҥыран ыалдьыттаппыта.

Саха суруйааччылара Литература үрдүкү куурустарыгар үөрэнэллэрин, М. Горькай аатынан Литература институтугар уус-уран тылбаас салаатыгар саха бөлөҕө арылларын тэрийсибитэ.

Литературалар доҕордоһуулара

1970 сыллаахха Азия уонна Африка суруйааччыларын кэмпириэнсийэлэригэр Делигэ (Ииндийэ) кыттыбыта.

1973 сыллаахха сэбиэскэй суруйааччылар дэлэгээссийэрин кытта Югославияҕа сылдьыбыта.

1977 сыллаахха сэбиэскэй суруйааччылар дэлэгээссийэлэрин кытта Польшаҕа ыалдьыттаабыта. Ол сыл кини көҕүлээһинэн Өксөкүлээх Өлөксөй айымньылара «Песни якута» диэн аатынан нууччалыы аан бастаан тахсыбыттара.

1978 сыллаахха Чехословакияҕа сылдьыбыта.

Айар үлэтэ

Сэмэн Данилов маҥнайгы айымньылара 1937 сыллаахха бэчээттэммиттэрэ. «Саха үҥкүүтэ» диэн саха бастакы балеринатыгар Евдокия Степановаҕа анаммыт хоһооно ырыа буолан ылламмыта.

Бастакы «Кэпсээннэр» диэн кинигэтэ 1945 сыллаахха тахсыбыта.

Бэйиэт быһыытынан төрөөбүт дойдутун айылҕатын, үлэ дьонун, Хоту дойдуну бырамыысыланнас өттүнэн баһылааһыны хоһуйбута.

40-тан тахса кинигэ ааптара, ол иһигэр: «Тымныы кыраай сарсыардалара» (1957), «Доҕор хорсун сүрэҕэ» (1960), «Хотой дьоло» (1961), «Күн кыырпахтара» (1962), «Бэйиэт доҕоттор» (1963), «Алаас сулустара» (1965), «Ыйдаҥатааҕы тайах» (1967), «Киэн туттар киһи» (1969), «Манчаары маҥан ата» (1969), «Үрүҥ түүн» (1968) уо. д. а., ону таһынан сахалыы уонна нууччалыы тахсыбыт оҕолорго аналлаах «Саҥа хаарга суруктар» уонна «Дьолу көрдүү» кинигэлэр.

Сэмэн Данилов

Сүрүннээн лирик буолан туран, публицистикалаах хоһоон, хоһоонунан фельетон, юмореска, литератураны ырытар ыстатыйа, фольклору хоһоонунан чочуйуу жанрдарыгар эмиэ үлэлээбитэ. Литература бөдөҥ форматыгар коллективизация туһунан «Комсомол төлөннөөх сүрэҕэ» уонна табаһыттар тустарынан «Хотой дьоло» бэйиэмэлэри суруйбута.

Хоһооннорун М. Светлов, В. Тушнова, Р. Рождественскай, Я. Смеляков, М. Львов, Р. Казакова тылбаастаабыттара. «Дружба народов», «Молодой коммунист», «Наш современник», «Москва», «Огонёк», «Смена», «Волга», «Сибирские огни», «Дальний Восток», «Полярная Звезда», «Памир» сурунаалларга бэчээттэммитэ. Айымньылара ССРС норуоттарын тылларыгар эмиэ тылбаастаммыттара, тас дойдуларга 20-тэн тахса судаарыстыбаҕа бэчээттэнэн тахсыбыттара.

Бэйэтэ А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Т. Г. Шевченко, И. А. Крылов, М. Горькай, А. П. Гайдар, А. Мицкевич айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

• Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (18.03.1967);
• М. Горькай аатынан РСФСР Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ (28.12.1971);
• Польша норуодунай өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1977);
• «Өктөөп Өрөбөлүүссүйэтэ» уордьан (18.03.1977);
• Саха АССР норуодунай бэйиэтэ (20.03.1977).

Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара

• Инитэ — Софрон Петрович Данилов, саха норуодунай суруйааччыта;
• Кэргэнэ — Анна Семёновна Гаврильева (1944 сыллаахха холбоспуттар);
• Ииппит кыыһа — Варвара, таайын Иван Яковлевич Тимофеев оҕото, «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера, Мииринэй куорат Ытык олохтооҕо;
• Уола — Семён Семёнович Данилов (1958 с.т.).

Аатын үйэтитии

• С. П. Данилов аата Дьокуускай куорат уулуссатыгар уонна Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ;
• Мытаах нэһилиэгэр норуодунай суруйааччылар, ини-бии Семён уонна Софрон Даниловтар литературнай түмэллэрэ аһыллыбыта;
• 2017 сыллаахха М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Педагогическай институтун дьиэтигэр бэйиэт төрөөбүтэ 100 сылын туоларыгар анаммыт өйдөбүнньүк дуоска аһыллыбыта;
• 2021 сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускай куорат Ленин бэрэспиэгэр ини-бии Даниловтар пааматынньыктара аһыллыбыта.

Быһаарыылар

Литература

• Л. Г. Николаев, А. Г. Николаев, Ф. Э. Данилов Саха саарыннара. — Дьокуускай: Кудук, 1998.
• Н. И. Харлампьева Семен Данилов. — Москва: Молодая гвардия, 2021. — 285 с. — ISBN 978-5-235-04489-0