Пухов Иннокентий Васильевич

Иннокентий Пухов 1904 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Бороҕон улууһун (билиҥҥи Уус-Алдан улууһа) Бастакы Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүт.

1923 сыллахха Байкалов К. К., Якутскай уобалас уонна хотугу кыраай хамандьыырын ситимнээччинэн сылдьыбыт^[1], Саһыл Сыһыыны босхолооһуҥҥа кыттыбыт. Саха сирин бырабыыталыстыбата (ЦИК) бу сэриигэ өҥөлөрүн иһин бинтиэпкэнэн наҕараадалаабыт^[2].

Сэрии бүппүтүн кэннэ Саха АССР Наркомпроһун аппараатыгар үлэлээбит, 1924-25 сылларга ликбезкэ кыттыбыт. 1926 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Педтехникуму бүтэрбит уонна 1927-28 сылларга Иркутскайдааҕы университекка устудьуоннарга саха тылын үөрэппит. 1930 сыллаахха ИГУ педфагын нуучча тылын салаатын бүтэрбит.

1930—1936 сс. — Дьокуускайга Педтехникум преподавателэ, ону таһынан оскуолаларга үөрэх программаларын уонна учебниктарын бэлэмнээбитэ. Саха тылын букубаарын бэлэмнээбитэ. Бу букубаар уончата бэчээттэнэн тахсыбыта.

1936—1941 сс. — Саха издательствотын Москубатааҕы отделениетын эрэдээктэрэ. Ол сылдьан 1938-41 сылларга Москуба Сокольники оруйуонун оскуолаларыгар нуучча тылын үөрэппитэ.

Сэриини Москубаҕа көрсүбүтэ. Бастакы күннэртэн Сокольники ополчениетыгар сылдьан салгынтан саба түһүүлэр содулларын суох оҥорууга кыттыбыта, Москуба тула көмүскэнэр тутуулары оҥорууга сылдьыбыта^[3]. Кыһыл Аармыйаҕа Москва уобалаһын Пушкинскай оройуонун военкоматынан 1941 сыл сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт. 1942 сыл балаҕан ыйыгар диэри 1203 стрелковай полка 354-с стрелковай дивизиятыгар Арҕаа уонна Калинискай фроннарга сэриилэспит^[4]. Младшай лейтенант. Пулемет взводун хамандыырынан Москваны көмүскэспит. 1942 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр ыараханнык бааһырбыт уонна сыл кэриҥэ госпиталларга эмтэммит, ол сытан госпиталга аан дойду балаһыанньатын туһунан лиэксийэ ааҕар эбит. 1943 сыллаахха этин-сиинин туругунан аармыйаттан ууратыллыбыт уонна дойдутугар төннүбүт.

1943—1944 сс. — Дьокуускайга Учууталлар таһымнарын үрдэтэр институтун научнай үлэһитэ.

1944—1947 сс. — Москуба университетыгар фольклористика идэҕэ аспирантураҕа үөрэммит уонна эмиэ дойдулаабыт.

1947—1954 сс. — Дьокуускайга Тыл, литература уонна история институтугар научнай үлэһит.

1954 сылтан ССРС НА бөрөсүүдьүмүн дьаһалынан Москубаҕа А. М. Горькай аатынан Аан Дойду литературатын институтугар (ИМЛИ) научнай үлэһит быһыытынан көспүт.

1956 сыллаахха МГУ-га хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбит. Тиэмэтэ «Идеи и образы олонхо Д. М. Говорова „Мюльдю Сильный“»^[5] (Мүлдьү Бөҕө).

1966 сыллаахха ИМЛИ үрдүкү билим үлэһитэ буолбут, уонна онно өлүөр диэри үлэлэлээбит.

1979 сыл сэтинньи 24 күнүгэр Москубаҕа өлбүтэ. Уҥуоҕа Дьокуускайга Маҕан кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ^[6].

• Кыһыл Сулус уордьана (30.05.1951);
• «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941—1945 сс.» мэтээлэ^[7];
• Саха АССР билимин үтүөлээх деятелэ (1976).

Саха норуодунай суруйааччыта Софрон Данилов «Биир олох үөрүйэҕэ» диэн эссетигэр аатын ааттаабакка эрэ, таайтаран, биир үөрэх кинигэлэрин ааптарын, Москубаҕа үлэлээбит биллиилээх саха учуонайын туһунан суруйар. Онно кэпсэнэр киһи былаастан куттанан саха литэрэтиирэтин устуоруйатын токурутууга кыттыһарга күһэллибитин, ол эрээри кэлин эр ылан, өссө да ол токуруйуу көнө илигинэ, Москубаҕа саха устуоруктара мустубут мунньахтарыгар ол алҕаһын билинэрдии уоттаах-төлөннөөх тыллары эппитин кэпсиир уонна маннык түмүктүүр:

Төрөөбүт ийэ буора олох очуруттан бүдүрүйэн ылбыт уолун, кырдьык иһин турунар күүһү булуммутун иһин бырастыы гынан, сымнаҕас, сылаас хоонньугар уктан сытар… Бу киһи олоҕун суола эдэр дьоҥҥо үөрүйэх буоллар дуу…

• Грамматика русского языка для якутской школы. Учебник для 5 класса. — Якутск, 1938.
• Грамматика якутского языка Учебник для 4 класса. — Якутск, 1939.
• Букварь. Якутск, 1938—1963.
• Якутский героический эпос олонхо. — М., 1962.
• От фольклора к литературе. — Якутск, 1980.

• 1935 сыллаахха И. В. Пухов Саха сирин саахымакка бастакы чөмпүйэнээтигэр кыттыбыта уонна өрөспүүбүлүкэ саахымакка бастакы чөмпүйүөнэ буолбута. 1998 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Саахымакка федерациятын уонна Уус-Алдан улууһун дьаһалтатын быһаарыытынан, Дьокуускайга сыл аайы Саха сирин бастакы чөмпүйүөнэ И. В. Пухов кэриэстэбилин мемориала ыытыллар^[6].
• 2004 сыл муус устар ыйыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбыта, РФ БА СО Гуманитарнай чинчийии уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын институтун, ону таһынан РФ БА А. М. Горькай аатынан Аан дойду литературатын институтун кытта үрдүк таһымҥа И. В. Пухов төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтээбиттэрэ. Ол иһинэн Дьокуускайга «Түүр-монгол норуоттарын эпоһа» диэн Бүтүн Арассыыйатааҕы научнай конференция буолбута.
• 2014 сыл балаҕан ыйыгар М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илинни федеральнай университет, Олоҥхо билим-чинчийэр институтун уонна РФ БА Горькай аатынан Аан дойду литературатын институтун кытта кыттыһан, И. В. Пухов төрөөбүтэ 110 сылыгар анаммыт «Түүр-монгол эпостарын тэҥнээн үөрэтии» диэн Бүтүн Арассыыйатааҕы билим конференцияны ыыппыттара.