Саһыл Сыһыыны сэриинэн төгүрүйүү

Саhыл Сыhыы алаас (нууч. Лисья поляна) Амма улууһугар хас да саха ыала олохсуйан олорор сирэ, ол иһигэр Кармановтар дьиэ кэргэттэрэ.

1923 сыл олунньу 2 күнүгэр үрүҥнэр сүрүн сыалы ситиһэргэ улахан суолталаах Амма сэлиэнньэтин атаакалаабыттар, 45 билиэннэйи уонна 5 пулемёту ылаллар. Амманы баһылааһын Пепеляевка Дьокуускайга тиийэр суолу арыйар эбит, ол кэмҥэ туспа соруктаах этэрээт чааһа (ЧОН) аҕыйах буолан балаһыанньаны тутан олорбуттар. Ол күн Саха сиринээҕи обком Аммаҕа саба түһүүнэн суһаллык хомуллубут мунньах тэрийэн Өрөспүүбүлүкэ көмүскэлин күүһүрдэргэ сорудахтаабыт.

Олунньу 7 күнүгэр Саха сиринээҕи киин толорор кэмитиэт «пепеляевщинаны» кытта утары киирсии ыҥырыытын ылынан сэриигэ бэлэмин биллэрбит.

Олунньу 8 күнүгэр Иван Строд хамандыырдаах Петропавловскайдааҕы гарнизон Аммалар диэки буолбут.

Былаан быһыытынан, Строд 40 киһилээх бөлөҕүн кытта Пепеляевка икки парламентёры аҕалан үрүҥнэри бэринэргэ ылыннарыахтаах эбит. Строд, ойуур быыһыгар турар соҕотох ураһаҕа тиийэн баран, утарылаһааччытын суолун көрбүт уонна Пепеляевка Саха сиринээҕи ревком суругун хаалларан баран Аммаҕа төннүбүт. Аммаҕа кини эбии 40 киһини ылбыт уонна Дмитриев хамандыырдаах ыаллыы сытар батальону солбуйа Петропавловскайга айаннаабыт. Түмүгэр Амманы ылыыга үрүҥнэринэн тутуллубут Строд этэрээтин Кыһыл аармыйа саллааттара булбуттар уонна босхолообуттар.

Олунньу 13 күнүгэр Строд этэрээтэ Саһыл Сыһыыга кэлбит. Эргииргэ олорооччулар илиигэ туох түбэһэринэн харыстаммыттар, ол иһигэр тоҥ балбаах кытары туттуллубут.

Тыылга баар Строд этэрээтин туһунан билэн баран Пепеляев ону суох оҥорор сыаллаах генерал Евгений Вишневскай этэрээтин ыыппыт.

Олунньу 14 күнүн сарсыардатыгар Вишневскай этэрээтэ эмискэ алаас сиригэр баар буола түспүт. Бастакынан Вишневскай суолугар Дмитриев этэрээтэ түбэспит, соһуччута бэрт буолан сатаан көмүскэммэккэ, тутуллубуттар. Ол эрэн киниэхэ Строд этэрээтэ көмөҕө кэлэн, өстөөхтөн быыһыыр.

Бастакы кыргыһыыга Строд этэрээтэ 41 киһини сүтэрбит, 32 байыас бааһырбыт. Вишневскай этэрээтиттэн 49 киһи өлбүт, 61 киһи бааһырбыт, Табалаах хайысхатынан саҕарыйан биэрбиттэр. Киирсии түмүгэр аттар, оҕустар барыта өлбүттэр.

Пепеляев Строд Дьокуускайга тыллабырын аара туппут уонна элбэх киһи өлүүлээх кыргыһыы буолбутун, эргииргэ олорор дьон бойобуой санаалара түһэн сылдьарын билбит. Баҕа өттүнэн бэриниэхтэрэ диэн эрэллээх олунньу 18 күнүгэр диэри сыаннай бириэмэни халтайга бараабыттар. Уопсайынан 3 нэдиэлэ курдук сэрии эргииригэр олорбуттар, ол түмүгэр олунньу 17 күнүгэр Дьокуускайга кимэн киириилэрин былаана ыһыллыбыт.

Олунньу 18 күнүттэн олунньу 27 күнүгэр диэри Пепеляев сүрүн күүстэрэ тутуулары устуурумнуу сатаабыттар, ол эрэн бүлүмүөт уотуттан сырыы аайы төттөрү чугуйан испиттэр.

Эргииргэ олорооччулар балаһыанньалара уустугурбут. Уонунан киһи бэрт кыра ураһаҕа хааллан олорбуттар, буулдьа сотору-сотору курдары ааһар эбит, онон хамсанарга, турарга да уустук буолбут. «Кириэппэс» иһигэр түөрт атахтыы сылдьаллар эбит, онтон таҥастара да алдьанан барбыт. Ууга наадыйан таһырдьа хаар ыла тахсалларыгар үрүҥ бырастыынаны саба быраҕынан сыыллан тахсаллар эбит. Кыргыһыыга өлбүт ат, оҕус этин эрбээн, туустаах ууга оргутан сииллэр эбит. Өлбүт табаарыстарын өлүктэринэн, сылгы уонна ынах тоҥ балбааҕынан бөҕөргөтүү оҥостоннор, көмүскэнэн олорбуттар.

Балбааҕы «пепеляевецтар» эмиэ туттубуттар, 8-10 киһи салааскаҕа хахха гына ууран баран өстөөхтөрүн гранатанан эстэрэллэр эбит.

Олунньу 28 күнүгэр Пепеляев Дьокуускайтан Байкалов уонна Курашов хамандыырдаах икки улахан бөлөх кэлэн иһэрин туһунан иһитиннэрии туппут. Бу курдук балаһыанньа Сибиирдээҕи добровольческай дружина өттүгэр уустуктары үөскэппит. Кинилэр бу кэмҥэ аҥардас көмүскэнии эрэ аатыгар сылдьыбыттар. Айаннаан кэлбит икки бөлөх тэҥҥэ кимэн киирбиттэр, бастакы — Амма хайысхатынан, иккис — Саһыл Сыһыыга төгүрүйүүгэ олорор Строд этэрээтигэр.

Строд этэрээтэ бу кэмҥэ көмөҕө улаханнык эрэммэккэ, төһө кыах баарынан өлүөхпүтүгэр диэри бэйэбит көмүскэнэбит диэн олорбут эбит. Кини биир саамай улахан куттанара Пепеляев пушка аҕалан, саһан сытар сирдэрин эстэриэ диэн. Кыһыл аармыйа, оҥкучах хаһан, бойобуой сэбиргэллэрин барытын онно кистиир, отунан бүрүйбүт. Өстөөхтөр кимэн киирэр түгэннэригэр, оту уматан, бэйэлэрин уонна Пепеляев этэрээтин холбуу эстэрэргэ былааннаахтар.

Кулун тутар 2 күнүгэр К. К. Байкалов этэрээтэ 6 чаастаах күүстээх, ыарахан кыргыһыы кэнниттэн Амманы ылары ситиспит. Е. И. Курашов Кыһыл аармыйата Пепеляев этэрээтин кытта Амматтан хотугулуу-илин 35 килэмиэтирдээх, Билистээх диэн сиргэ киирсэллэр.

Кулун тутар 3 күнүгэр Пепеляев сэриинэн төгүрүйүүнү түмүктүүр уонна Петропавловскай диэки сыҕарыйалларын туһунан бирикээс таһаарбыт. Салгыы Пепеляевецтар Охотскай муора кытылыгар төттөрү тэскилииргэ быһаарыыны ылыммыттар.

Кулун тутар 5 күнүгэр (атын дааннайынан, кулун тутар 4 күнүгэр) Амматтан пепеляевецтары сырсыыга Мизин уонна Моторин этэрээттэрэ ылсыбыттар. Мизин 280 ыстыыктаах кыһыл аармыйатын этэрээтэ «куоппут өстөөҕү сырсан туһата суох диэн санаанан салайтарбыт» уонна Козлов бирикээһэ суох Аммаҕа төннөн кэлбит^[1]. Кыһыллар разведкаларынан Пепеляев айанын биир тутаах тэрийээччитэ П. А. Куликовский тутуллубут, кэлин бэйэтигэр тиийинэн өлбүт.

«Ледовай осада» миэстэтигэр өйдөбүнньүк бэлиэ арыллыбыта. Карманов уһаайбата 1973 сыллаахха, мууһунан төгүрүйэн сэриилээһин 50 сылын көрсө сөргүтүллүбүт^[2].

1997-1998 сылларга сааскы өрт кэмигэр мемориальнай комплекс улахан аҥара уокка былдьаммыт. Комплексы сөргүтүү бырайыагынан сиэмэнтэн тутуллубут ыллык баар буолан, Строд дьиэтэ уонна А. Ф. Петров пааматынньыга эмсэҕэлээбэтэхтэр^[2].

2015 сыллаахха Иван Строд уонна Анатолий Пепеляев утарсыыларыгар анаммыт Леонид Юзефович «Зимняя дорога» дьиҥнээх олоххо олоҕурбут кинигэтэ тахсыбыт. Роман 2016 сыллаахха «Большая книга» уонна «Национальнай бестселлер» бириэмийэлэрин кыайыылаахтара буолбут.

2018 сыл атырдьах ыйын 29-30 күннэригэр «Долгий путь к покаянию и примирению: Уроки гражданской войны в Якутии» диэн ааттаах киэҥ хабааннаах общественнай-научнай кэмпириэнсийэ ыытыллыбыт. Кэмпириэнсийэҕэ кыһыл этэрээт хамандыыра И. Я. Строд уонна үрүҥ генерал Пепеляев сиэннэрэ, хос сиэннэрэ кыттыыны ылбыттар. Строд уонна Пепеляев аймахтара Саһыл Сыһыыга тиийэ сылдьыбыттар уонна эйэлэһии бэлиэтинэн «Строд дьиэтигэр» мемориальнай дуоска туруорбуттар^[2].

2022 сыллаахха Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай Университет устудьуоннара киирсии 100 сылын көрсө «Осаждённая крепость» диэн киинэни устубуттар^[3].