Саха сиринээҕи өрө туруу

Өрө туруу Саха сирин илин өттүгэр (билигин Хабаровскай кыраай хоту өттө) күөдьүйбүтэ: эрэгийиэн нэһилиэнньэтэ (250 тыһ.кэриҥэ киһи, олортон 10 % эрэ нууччалар), сүрүннээн тус сэбиргэллээх булчуттар уонна сүөһү иитээччилэр олорбуттара, 1919 сыл ахсынньытыгар Саха сиригэр сөргүтүллүбүт сэбиэскэй былаас дьаһалларын утарылаһан көрсүбүтэ. 1921 сыллаахха балаҕан ыйыгар Майа оройуонугар корнет Михаил Коробейников баһылыктаах үрүҥ этэрээт (200 киһи) тахсыбыта, онтон алтынньыга Охотскайга Приморье куораттан манна ыытыллыбыт есаул Бочкарев кыра этэрээтэ түспүтэ. Өрө туруу 1922 сыл сааһыгар Саха, Камчаатка, Халыма, Өлүөхүмэ уонна Өлүөхүмэ уйуостарын хабан тарҕанан барбыта. 1922 сыл кулун тутарыгар Чурапчыга өрө турааччылар Саха уобалаһын норуотун быстах кэмҥэ салайыыны олохтообуттар (кылг. СУНБКС (ВЯОНУ). Кулун тутар 23 күнүгэр Коробейников «Саха наруодунай аармыйата» Дьокуускай куораты ылбыт, кыһыл аармыйа гарнизонун суох гыммыт, сорох өттүн билиэн ылбыт, 6 пулемету былдьаабыт.

Муус устар ыйга өрө турааччылар Владивостоктааҕы Быстах Приамурскай бырабыыталыстыбатын (сэбиэскэй историографияҕа «Хара буфер» диэн ааттаммыт) кытта көмө көрдөһөн сибээстэспиттэр. Муус устар 27 күнүгэр Сэбиэттэр Саха АССР тэриллибитин туһунан биллэрбиттэр уонна өрө турууну хам баттыырга эспэдииссийэ ыыппыттар. Ол түмүгэр элбэх сахалар, эбээннэр уонна эбэҥкилэр сэптэрин уурбуттар, атыттар тайҕаҕа күрээбиттэр. 1922 сыл сайыныгар үрүҥнэр Дьокуускайтан үтүрүллүбүттэр уонна Чуумпу далай кытылыгар чугуйбуттар, Охотскай уонна Айаан порт куораттары ылбыттар уонна эмиэ Владивостоктан көмө көрдөөбүттэр.

Атырдьах ыйын 30 күнүгэр генерал Анатолий Пепеляев салайааччылаах «Сибиир добровольческай дружинатын» 750 доброволецтаах Сибиирдээҕи байыаннай флотилия өрө турааччыларга көмөлөһөр сыаллаах Владивостоктан айаннаабыт. Үс хонон баран Пепеляев этэрээтэ Айааҥҥатүһэн Дьокуускайга барбыт. Охуоскай байҕал кытылыгар түһэн баран Дьокуускайы ыларга, онтон өрө турааччылар күүстэрин түмэн Иркутскайы ыларга уонна онно Саҥа Быстах Кэмнээҕи Сибиир бырабыыталыстыбатын тэрийэргэ былааннаммыта. Сахалар уонна уопсайынан сибиир дьонун санааларын учуоттаан, Пепеляев үрүҥ-күөх-кыһыл былаах аннынан буолбакка, сибиирдээҕи үрүҥ-күөх — 1918 сыллаахха тэриллибит Сибиир автономиятын былааҕын аннынан тахсарга быһаарыммыта. Алтынньы бүтүүтүгэр Пепеляев Нелькан куораты ылбытыгар Кыһыл Аармыйа Владивостоктан үрүҥ гвардеецтары үтүрүйбүтүн туһунан биллэрбиттэр.

Ахсынньы 31 күнүгэр Сэбиэскэй Сойуус тэриллэр кэмигэр Пепеляев хонтуруоллуур Айаан, Охотскай уонна Нелькан киирбит кыра оройуона, үрүҥнэр тутан олорор арассыыйа соҕотох сиринэн-уотунан хаалбыта.

Тохсунньуга пепеляевецтар Уус-Маайа, Уус-Миил уонна Амма сэлиэнньэлэрин ылбыттара. Амманы ылыы Дьокуускайга тахсар суолу арыйбыта, онно байыаннай балаһыанньа биллэриллибитэ, тиэтэлинэн бөҕөргөтүүлэр тутуллубуттара уонна суһаллык атын кыһыл чаастар тардыллыбыттара.

Олунньуга Пепеляевы утары Иван Строд баһылыктаах большевиктар этэрээттэрэ ыытыллыбыта. Олунньу 14 күнүгэр Саһыл Сыһыы аттыгар Пепеляев этэрээтин кытта кыргыһыыны саҕалаабыттар, кулун тутар 3 күнүгэр үрүҥнэр Амматтан букатыннаахтыы үүрүллүбүттэр.

Муус устар 24 күнүгэр 1923 с. «Ставрополь» уонна «Индигир» хараабыллар Владивостоктан Степан Вострецов кыһыл армеецтар этэрээттэрин кытта Айааҥҥабарбыттара. Муус устар 6 күнүгэр Айаан куоракка кэлээт, Вострецов Пепеляев бары күүһүн Нелькаҥҥа эвакуациялаабытын билбит. Үрүҥ аармыйа тобохторо маҥнай Охуоскайга, онтон Айааҥҥа бэс ыйын 18 күнүгэр кыргыһыыга иккиэннэригэр хотторбуттар. Пепеляев генерал, хаан тохтубатын туһугар биир да ытыыта суох бэринэргэ бирикээстээбит. Генералы бэйэтин, ону тэҥэ, 103 үрүҥ офицеры уонна 230 саллааты тутан ылан Владивостокка ыыппыттара. Генерал-майор Вишневскай баһылыктаах хас да уонча доброволецы дьоппуон балыксыттара быыһаабыттара.

Повстанецтар атын өттүлэрэ бэриниэхтэрин баҕарбакка саха тайҕатыгар ыһыллан, салгыы өссө хаста да сэбиэскэй былааһы утары өрө турууга (1924—1925 сс. тоҥустар өрө турууларыгар, 1927-1928 сс. конфедералистар өрө турууларыгар) кыттыыны ылбыттара, түмүгэр охсуһууну тохтоторго күһэллибитэ.