Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Быстах киин Тоҥус национальнай дьаһалтата

Быстах киин Тоҥус национальнай дьаһалтата (нууч. Временное центральное Тунгусское национальное управление) — судаарыстыба былааһын үрдүкү ситэриилээх дьаһалта уоргана, 1924 сыллаахха от ыйын 14 күнүгэр олохтоммут Тоҥус Өрөспүүбүлүкэтин салалтата, ССРС-ын кытта эйэ дуогабарын түһэрсиллибитин кэннэ 1925 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр үлэтин тохтоппута[1]:

Устуоруйата

Нэһилиэнньэ ОГПУ уонна олохтоох дьаһалта аһаҕастык репрессиялыыр үлэлэрин сөбүлээбэтэ сыыйа үрдээн иһиитин түмүгэр, ыам ыйын 10 күнүгэр 1924 с. тоҥустар өрө туруулара саҕаламмыта. Михаил Артемьев баһылыктаах 25-30 ополченец этэрээтэ Нельканы ылбыттара, сэбиэскэй чиновниктари билиэн ылбыттара эрээри, арыый хойут босхолообуттара.

Биир ыйга тиийбэт кэм иһигэр, бэс ыйын 6 күнүгэр, Карамзин уонна Артемьев салалталаах Тоҥус ополчениета Айааҥҥа сэбиэскэй гарнизону кытта кыргыспыттара уонна 18 чаастаах кыргыһыы кэнниттэн ОГПУ начальнигын уонна үс кыһыл армееһы өлөрбүттэрэ, нэһилиэги уонна пуорду былдьаабыттара, онон гарнизон ыһыллыбыта уонна билиэнтэн босхоломмута[2]. Инникитин, утарсар өрүттэр икки ардыларыгар актыыбынай бойобуой дьайыы оҥоһуллубатаҕа[3].

Үлэтэ-хамнаһа

Өрө туруу дьиҥнээх ситиһиитин кэнниттэн бэс ыйын саҥатыгар Нелькан сиригэр-уотугар айаан-нелькан, охуоскай-айаан уонна маймакан тоҥустарын сийиэһэ буолбута. Кинилэр 1924 сыл от ыйын 14 күнүгэр сийиэс үлэтин саҕалаабыттара уонна Тоҥус Өрөспүүбүлүкэтин тутулуга суох буолуутун биллэрбит Быстах Киин Тоҥус Национальнай Дьаһалтатын тэрийбиттэрэ:

« БКТНДь (ВЦНТУ) делегаттара аллараа пууннарга Сэбиэскэй Республикалар Сойуустарыгар биһиги дьоһуннаах сайабылыанньабытын аан дойдуга биллэрэргэ уураахтаатылар:

1) Тоҥус омуга толору тутулуга суох буолуутун туһунан, биһиги омукпут коммунизм уонна Сэбиэскэй былаас баттыгыттан быыһанар дьаһал быһыытынан;

2) Тоҥус омугун ис олоҕор Сэбиэскэй Сойуус ханнык да көрүҥүнэн булкуспатын туһунан;

3) биһиги төрүт сирбит бүтүннүүтэ - байҕал, хайа уонна ойуур промышленноһын барытын кытта тыытыллыбатын туһунан;

4) Сэбиэскэй былаас уонна коммунистар биһиги сирбитигэр күүс өттүнэн кимэн киирэр уонна ис олохпутугар кыттыһар түбэлтэлэригэр сэриилэһэргэ бэлэммит туһунан;

5) Омукпут тутулуга суох буолуутун уонна бэйэни салайыныы принцибэ тутулуга суох буолуутун, ирдэбиллэрбит бэлиэтин быһыытынан бастакы үс өҥнөөх, чуолаан «үрүҥ» сибиир хаарын, «күөх» сибиир тыаларын уонна «хара» сири - төрөөбүт сирбит биһиэнэ буоларын бэлиэтиир национальнай былааҕы көтөҕөбүт.
БКТНДь (ВЦТНУ) Тоҥус Өрөспүүбүлүкэтин суверенитетын туһунан Декларацията
 »

Декларация ылыллыбытын кэннэ, БКТНДь сэбиэскэй бырабыыталыстыбаҕа ирдэбиллэри туруоран барбыта, онно бэлиитикэ-социальнай өттүнэн ураты экономическай ирдэбиллэр эмиэ бааллара, холобур былыргы трактары Дьокуускай-Охуоскай, Нелькан-Айаан уонна Нелькан-Уус-Маайа айан суолларын сөргүтүү[4].

1925 сыл саҕаланыытыгар, БКТНДь быһаарыытынан «Гудзон бей» фирма Нельканскай отделениетын табаардара, ону таһынан кинилэр ыскылааттара саҥа тэриллибит судаарыстыба туһатыгар былдьаммыттара. Новай Устьеҕа кинилэр илиилэригэр 100 тыһ.солк. сыаналаах 10 тыһ. буукка тиийэ ас-үөл, Өймөкөөҥҥө 25 тыһ. солк. кэриҥэ суумалаах араас табаар, Абый — 25 тыһ. солк. тиийэ түүлээх. Былдьаммыт сирдэргэ өрө турааччыларга Якутпушнина маҕаһыыннара уонна ыскылааттара, «Холбос» кооператив, атын хаһаайыстыбаннай уонна эргиэн тэрилтэлэрэ тиксибиттэрэ. Сылгыны, ас-үөл саппааһын, оту былдьаан, эйэлээх нэһилиэнньэни халааһын түбэлтэлэрэ баара[2].

Уларыйа сылдьар ситиһиилээх кыргыһыылар кэнниттэн (үөһэ көр), Саха АССР партийнай-советскай органнара Москваттан ыйыыларынан салайтаран П.И. Оросинтан, А. В. Давыдовтан уонна П. И. Филипповтан турар кэпсэтии хамыыһыйатын тэрийбиттэрэ. Аны тохсунньуга, БКТНДь кэпсэтии хамыыһыйатын нөҥүө бэйэтин ирдэбиллэрин туруорбута:

« 1) Охуоскай кытылын Уһук Илинтэн араарыы уонна Саха сиригэр холбооһун;
2) Тоҥустар бэлиитикэлии, экэниэмикэлии уонна култуурунай боппуоруостарын бэйэлэрэ быһааралларыгар быраап биэрии;
3) террор бэлиитикэтин ыытар коммунистары былаастан тохтотуу.
БКТНДь Саха АССР кэпсэтии хамыыһыйатыгар хоруйа
 »

Кулун тутар 30 күнүгэр 1925 сыллаахха Саха АССР уонна Тунгус Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэллэрэ Р.Ф. Кулаковскай уонна М. К. Артемьев эйэлэһиигэ илии баттаабыттара.

1925 сыл ыам ыйыгар, эйэ-дэмнээх кэпсэтии кэмигэр, икки өрүт компромисска кэлбиттэрэ. М. К. Артемьев Саха сирин баһылыгар террор политикатыгар кыттыспатах коммунистар туралларын итэҕэйэн, Тоҥус Өрөспүүбүлүкэтин ЯАССР састаабыгар холбооһун туһунан боппуруос БКТНДь күннээҕи бэбиэскэтигэр киллэриллибитэ[2].

Кэпсэтии түмүгэр, ыам ыйын 9 күнүгэр 1925 с. Тоҥус эйэ дуогабара түһэрсиллибитэ, онно Тоҥус өрөспүүбүлүкэтин байыаннай штаба ыһыллыбыта, оттон БКТНДь бэйэтэ тарҕаммытын туһунан биллэрбитэ[2][5].

Састааба

Айаан-нелькан, охуоскай-айаан уонна маймакан тоҥустарын сийиэһигэр БКТНДь маннык састааба бигэргэммитэ[1]

  • БКТНДь бэрэссэдээтэлэ — К.Стручков;
  • БКТНДь бэрэссэдээтэлин солбуйааччы — Н. М. Дьячковский;
  • БКТНДь чилиэннэрэ— Е. А. Карамзин уонна Т. И. Иванов;
  • Тоҥус бартыһааннарын этэрээттэрин Кылаабынай штабын начальнига — П. В. Карамзин.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Антонов Егор Петрович. Тунгусское национальное восстание 1924-1925 гг // Россия и АТР. — 2007. — Вып. 4. — С. 41–47. — ISSN 1026-8804. Архивировано 16 Ыам ыйын 2022 года.
  2. ↑ 1 2 3 4 Гоголев З.В. Разгром антисоветских восстаний в 1924—1925 и 1927—1928 гг. (рус) // Научные сообщения. — Якутск, 1961. — Вып. 6.
  3. ↑ ФНА РС (Я). Ф. 3, оп. 20, д. 32, л. 115.
  4. ↑ Антонов П.Е. Тунгусское восстание: ошибок можно было избежать. — 1995.
  5. ↑ Башарин Г.П. Общественно-политическая обстановка в Якутии в 1921—1925 гг. (рус). — Якутск, 1996. — С. 267.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар