Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Үрүҥ хамсааһын

Үрүҥ хамсааһын (эбэтэр «Үрүҥ гвардия», «Үрүҥ дьыала») — 1917—1922 сылларга Арассыыйаҕа гражданскай сэрии кэмигэр «Арассыыйаны большевиктартан босхолуур» сыаллаах үөскээбит бэлитиичэскэй өттүнэн араас күүстэр байыаннай-бэлитиичэскэй хамсааһыннара. Манна большевиктар диктатураларын ылымматах социалистар да, демократтар да бэрэстэбиитэллэрэ, уопсайынан патриотическай санаалаах байыаннайдар, большевистскай идеологияны утары түмсүбүт уонна «Улуу, биир сомоҕо уонна арахсыспат Арассыыйа» бириинсибинэн дьаһанар монархистар киирбиттэрэ. Арассыыйа гражданскай сэриитин кэмигэр үрүҥнэр хамсааһыннара, тутулуга суох буолуу иһин национальнай хамсааһыннары, Орто Азияҕа басмачество, ону тэҥэ тас дойдулар интервенционистарын, анархо-коммунистарын (махновецтар) уонна «күөхтэри» (Тамбов өрө туруута) кытта большевиктары утары саамай улахан байыаннай-бэлитиичэскэй күүс этэ. «Үрүҥ хамсааһын» диэн тиэрмин Сэбиэскэй Арассыыйаҕа үөскээбитэ, 1920-с сыллартан үрүҥнэр эмиграцияларыгар туттуллар буолбута[1].

Үрүҥнэр хамсааһыннарын идеологиятыгар улахан уратылар баалларын үрдүнэн, Арассыыйаҕа демократическай, парламентскай политическай систиэмэни, чааһынай бас билии уонна ырыынак сыһыаннаһыыларын сөргүтүү баҕата баһыйара. Үрүҥнэр хамсааһыннара, уопсайынан, бэлитиичэскэй өҥнөр баалларын үрдүнэн: өрөспүүбүлүкэлэр, монархистар, непредрешенецтар, столыпинскай Арассыыйа сыаннастарын көмүскүүр байыаннай-бэлитиичэскэй хамсааһын этэ[2].

Үрүҥнэр хамсааһыннара гражданскай сэрии атын большевиктары утары күүстэриттэн хас да уратылаах:

  1. Үрүҥнэр хамсааһыннара сэбиэскэй былааһы утары тэриллиилээх байыаннай-бэлитиичэскэй хамсааһын этэ уонна кини сойуустаах политическай тутуллара Сэбиэскэй былааска дьаныардаах буолуута Гражданскай сэрии ханнык баҕарар эйэлээх, компромисс түмүгүн суох оҥорбута;
  2. Үрүҥнэр хамсааһыннара сэрии кэмигэр биирдиилээн былааһы коллегиальнай былаастан, байыаннай былааһы гражданскай былаастан ордук туруоруутунан уратыланара. Үрүҥ бырабыыталыстыбалар[3] былааһы чуолкайдык араарыы суоҕунан бэлиэтэнэллэрэ, бэрэстэбиитэллээх уорганнар туох да оруолу оонньооботтор эбэтэр сүбэлиир эрэ функциялаах этилэр;
  3. Үрүҥнэр хамсааһыннара олунньу уонна алтынньы иннинээҕи Арассыыйаттан салҕанан барбытын биллэрэн, дойду таһымыгар бэйэтин сокуоннай оҥоро сатаабыта.
  4. Адмирал Александр Колчак бүтүн Арассыыйатааҕы күүһүн бары регионнааҕы үрүҥнэр бырабыыталыстыбалара билиниилэрэ бэлитиичэскэй бырагыраамалар уопсай буолууларын уонна байыаннай дьайыылары сөп түбэһиннэрии баҕа санаатыгар тириэрдибитэ. Аграрнай, үлэ, национальнай уонна да атын сүрүн боппуруостары быһаарыы төрдүттэн майгынныыр этэ.
  5. Үрүҥ хамсааһын уопсай бэлиэлээх этэ: үс өҥнөөх үрүҥ-күөх-кыһыл былаах, гиэрбэ уонна «Коль славен наш Господь в Сионе» диэн өрөгөй ырыа[4].

Быһаарыылар

  1. ↑ Цветков В. Ж. Белое движение // Большая российская энциклопедия: В 30 т. Т. 3: «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз / Председатель Науч.-ред. совета Ю. С. Осипов, отв. ред. С. Л. Кравец. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005.
  2. ↑ Первая лекция историка К. М. Александрова о Гражданской войне. Часть первая. — СПб., 5 января 2010. // Сайт Общественно-исторического клуба «Белая Россия» (www.belrussia.ru) 18-01-2010.
  3. ↑ Чьи государственные институты «мало чем отличались от походных управлений» Архивированная копия. Сигэнии күнэ: 22 Олунньу 2012. Архивировано 6 Олунньу 2010 года..
  4. ↑ Цветков В. Ж., 2008, с. 33−35

Категориялар