Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларытИһитиннэрии
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Байкалов Карл Карлович

Карл Карлович Байкалов (дьиҥнээх араспаанньата — Некундэ, латыш. Kārlis Nekunde; 1886 тохсунньу 2, Стопин кыраайа[d] — 1950 атырдьах ыйын 8, Мэҥэ Хаҥалас улууһа) — сэбиэскэй байыаннай, партийнай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэл, Арассыыйаҕа Гражданскай сэрии уонна Монголияҕа бойобуой дьайыылар кыттыылааҕа. 1922—1923 сылларга Саха уобалаһын уонна Хотугу кыраай сэриилэринэн хамаандалаабыта[1][2].

Олоҕун олуктара

1886 сыл тохсунньу 2 күнүгэр Лифляндскай күбүөрүнэ Ригатааҕы уездын Ульброк бөһүөлэгэр (уруккута Куртенгоф, билиҥҥитэ Улброка) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Түөрт кылаастаах куорат училищетын бүтэрбитэ.

1905 сылтан Латвийскай социал-демократическай үлэһиттэр баартыйаларын чилиэнэ этэ уонна өрөбөлүүссүйэ хамсааһыныгар кыттыбыта. 1909 сыллаахха Илиҥҥи Сибииргэ көскө ыытыллыбыта, онно Качугка таһаҕас таһааччынан уонна Иркутскайга тимир суолга хонтуора үлэһитинэн үлэлээбитэ[1][2].

1918—1919 сс. Колчак сэриилэрин утары охсуһар бартыһаан этэрээтин хамаандалаабыта. 1920—1921 сыл муус устар ыйыгар Иркутскай күбүөрүнэтин милициятын салайбыта. 1921 сыл балаҕан ыйыттан анал сорудахтаах 22-с этэрээт хамаандалааччыта буолан Арҕаа Монголияҕа сулууспалаабыта[1].

1922 сыл кулун тутарыттан 1923 сыл бэс ыйыгар диэри Саха уобалаһын уонна Хотугу кыраай сэриилэрин хамаандалаабыта. Сэбиэскэй былааһы утарар сэбилэниилээх холбоһуктары утары охсуспута, ол иһигэр генерал Анатолий Пепеляев Сибирдээҕи баҕа өттүнэн барбыт дружинатын похуотун кэмигэр. Байкалов сэриилэрэ Пепеляев этэрээттэрин кыайбыттара[3].

1923—1925 сс. 5-с аармыйа уонна 19-c стрелковай корпус байыаннай трибуналларын чилиэнэ этэ, ону тэҥэ Тоҥустар өрө турууларын хам баттааһыҥҥа анаммыт ЦК РКП(б) хамыыһыйатын салайбыта. 1926—1927 сылларга конфедералистар хамсааһыннарын саба баттыыр оперативнай тройка чилиэнэ уонна Саха сиринээҕи өрөбөлүүссүйэ суутун бэрэссэдээтэлэ этэ. 1927 сыллаахха Саха уобаластааҕы ВКП(б) кэмитиэтин сэкирэтээрин эбээһинэһин толорбута[1].

1920-с сыллар бүтүүлэриттэн 1930-с сыллар саҕаланыыларыгар Москваҕа уонна Хабаровскайга Хотугу кэмитиэккэ үлэлээбитэ. 1932—1936 сылларга «Якутлестрест» салайааччытынан, оттон 1936—1937 сылларга Саха АССР ис харабылын байыаннай трибуналын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Сэрии 1-кы рангалаах юриһын сыбаанньалааҕа[1].

1937 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр контрреволюционнай троцкистскай дьайыыларга буруйданан тутуллубута. 1940 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү суута кинини уон сылга көннөрөр үлэ лааҕырыгар бириигэбэрдээбитэ. 1941 сыл балаҕан ыйыгар хаайыы болдьоҕо биэс сылга диэри кыччатыллыбыта. Босхолонон баран 1946 сылтан Мэҥэ Хаҥалас улууһун оскуолатыгар хаһаайыстыба сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1950 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр Абалаахха өлбүтэ. 1956 сыллаахха өлбүтүн кэнниттэн реабилитацияламмыта[1][2].

Дьиэ кэргэнэ

Уола — Матвей Карлович Байкалов, байыаннай лүөччүк уонна сөмөлүөтү, бөртөлүөтү тургутан көрөр лүөччүк[4].

Наҕараадалара

Аатын үйэтитии

1957 сыллаахха 1-кы Колхознай уулусса кини аатынан Байкалов уулуссата диэн буолбут[5].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Некундэ (Байкалов) Карл Карлович (рус.). Мемориальный музей «Следственная тюрьма НКВД». Сигэнии күнэ: 16 Балаҕан ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Байкалов (Некундэ) Карл Карлович (рус.). История Якутии XX век; Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН. Сигэнии күнэ: 16 Балаҕан ыйын 2026.
  3. ↑ Антонов Е. П. (2018). «Якутия: последние сражения Гражданской войны (поход генерала А. Н. Пепеляева в Якутию в 1922—1923 гг.)». Северо-Восточный гуманитарный вестник: 34—43. DOI:10.25693/IGI2218-1644.2018.03.24.004.
  4. ↑ Лебедев А. Погибший в Якутии в засаде Каландаришвили и дважды репрессированный Байкалов (рус.). SakhaDay (27 Алтынньы 2024). Сигэнии күнэ: 16 Балаҕан ыйын 2026.
  5. ↑ YakutiaMedia.ru. Улица с историей: чьим именем названа Байкалова в Якутске - YakutiaMedia.ru. Сигэнии күнэ: 16 Балаҕан ыйын 2026.

Литература

  • Шамбаров В. Е. Белогвардейщина. — М.: Эксмо-Пресс, 2002.
  • Пётр Конкин. Драма генерала // Журнал «Илин». — 1998. — № 1 (13).
  • Пепеляевщина. 6 сентября 1922 — 17 июня 1923 гг. // Журнал «Илин». — 1998. — № 1 (13).
  • Г. Грачев Якутский поход генерала Пепеляева / П. К. Конкин.
  • Пестерев В. И. История Якутии в лицах. — Якутск: Бичик, 2001. — С. 209—212. — 464 с. — ISBN 5-7696-1606-7
  • Юзефович Л. А. Зимняя дорога. Генерал А. Н. Пепеляев и анархист И. Я. Строд в Якутии. 1922—1923. — М.: АСТ; Редакция Елены Шубиной, 2017. — 464 с. — ISBN 978-5-17-090038-1

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар