Аржаков Степан Максимович

1899 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Бүлүү куоракка дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.

1907 сыллаахха Бүлүү церковнай-приходскай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1915 сыллаахха Бүлүү алын сүһүөх үрдүкү училищетын бүтэрбитэ^[1].

1915—1918 сылларга Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятыгар үөрэммитэ, онно П. А. Ойуунускайы, М. К. Аммосовы, И. Н. Бараховы, С. В. Васильевы, М. В. Мегежекскэйи уо. д. а. кытта сыылынай революционердары Е. М. Ярославскайы, Г. К. Орджоникидзены, Г. И. Петровскайы кытта билсэн, бобуулаах куруһуокка ылыллыбыта^[3].

1917 сыл олунньутугар Арассыыйа социал-демократ оробуочай баартыйатын (нууч.) (сах. (РСДРП) Саха сиринээҕи холбоһуктаах тэрилтэтин революционнай салаатын чилиэнэ буолбута. М. К. Аммосовы уонна П. А. Ойуунускайы кытта «Хара үлэһиттэр Сойуустарын» — саха дьадаҥыларын бастакы идэтийбит түмсүүлэрин тэрийбиттэрэ^[4].

1917 сыл кулун тутар-атырдьах ыйдарыгар Бүлүүгэ тахсан, учуутал П. Х. Староватов көмөтүнэн хара үлэһиттэр сойуустарын ячейкатын тэрийбитэ. 1918 сыл муус устар ыйыгар үрүҥ хамсааһыны утары охсуһарга Бүлүүгэ оробуочай дьокутааттарын бастакы Сэбиэттэрин тэрийбитэ. Ол сыл ыам ыйыгар Бүлүү уокуругун хамыһаара буолбута уонна сэбиэскэй былааһы тэрийии үлэтин саҕалаабыта. От ыйын 7 күнүгэр норуодунай мунньаҕы тэрийбитэ уонна Сэбиэттэр былаастара олохтоммутун туһунан биллэрбитэ, ол эрээри өр буолбакка, атырдьах ыйыгар, Саха сиригэр сэбиэскэй былаас сууллан, табаарыстарын кытта Өлүөхүмэ диэки күрээн иһэн, тутуллан хаайыллыбыта^[1][4].

Колчак былааһа сууллуор диэри, Бүлүү, Амма уонна Өлүөхүмэ хаайыыларыгар уопсайа 1 сыл 4 ый сыппыта.

1919 сыллаахха Дьокуускайга Күбүөрүнэ силиэстийэлиир хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн, онтон Бодойбо бириискэлэрин оробуочайдарын хааччыйыытыгар Губпродком боломуочунайынан үлэлээбитэ^[1].

1920—1921 сылларга Москваҕа Я. М. Свердлов аатынан Коммунистическай университекка алта ыйдаах кууруска ыытыллан үөрэммитэ. Ону тэҥэ, национальностар дьыалаларыгар Норуодунай комиссариат иһинэн Саха сиринээҕи салаатын тэрийэн салайбыта, онно Саха автономиялаах өрөспүүбүлүкэтин тэрийэр үлэни саҕалаабыта.

1921 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр автономия бырайыагын бэлэмниир сорудах ылбыта, онтон ыам ыйын 16 күнүгэр Наркомнац коллегиятыгар оҥорбут дакылаата бигэргэммитэ. 1920 сыл ахсынньытыгар VIII Бүтүн Арассыыйатааҕы Сэбиэттэр сийиэстэригэр уонна баартыйа ячейкаларын сэкирэтээрдэрин мунньаҕар В. И. Ленин тыл этэрин истибитэ.

1921—1922 сылларга Дьокуускайга Губревком Сэбиэскэй дьаһалтатыгар салаа сэбиэдиссэйинэн, Илиҥҥи улуустарга Губревком уонна Партия Губкомун ыксаллаах боломуочунайынан, Губчек боломуочунайынан уонна своднай этэрээт иһинэн анал отдел салайааччытынан, Аммаҕа байыаннай штаб чилиэнинэн үлэлээбитэ. Амма Солобуодатын үрүҥнэр төгүрүйүүлэриттэн биэс ыйдаах босхолооһунугар кыттыбыта^[1][4].

1922—1924 сс. — Саха АССӨ ис дьыала норуодунай хамыһаарынан уонна ОГПУ Уобаластааҕы салаатын салайааччытынан үлэлээбитэ^[5].

1924 сыл бэс ыйыттан ахсынньыга диэри Саха АССӨ Наркомун Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорбута, онтон 1926 сыл олунньутугар диэри ис атыы-эргиэн норуодунай хамыһаара этэ.

1926—1930 сылларга А. И. Рыков аатынан Москватааҕы бырамыысылыннас-экономика институтугар үөрэммитэ.

1930—1932 сылларга — Саха АССӨ хааччыйыы наркома, 1932—1937 сылларга — Саха АССӨ сири оҥоруу наркома.

1937—1938 сылларга — Саха АССӨ Наркомун Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. Ону кытта 1938 сыллаахха быстах кэмҥэ Дьокуускай куорат олорор дьиэ дьаһалтатын салайааччытынан үлэлии сылдьыбыта^[1].

1939 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр тутуллан хаайыллыбыта. Кинини АСФСӨ ХК 58-2 (сэбилэниилээх өрө туруу), 58-7 (судаарыстыбыннай бырамыысылыннаһы ыһыы) уонна 58-11 (контрреволюционнай тэрилтэҕэ кыттыы) ыстатыйаларынан буруйдаабыттара.

1940 сыллаахха муус устар — ыам ыйдарыгар «сүүрбэ биэс киһи процеһыгар» тардыллыбыта. Өлөрүллэргэ ууруллан баран, ыам ыйын 17 күннээҕи ССӨС ИДьНХ (нууч. НКВД) Оһуобай сүбэ мунньаҕын уурааҕынан бириигибэрэ сымнатыллан, аҕыс сылга лааҕырга ыытыллыбыта. Чукотка национальнай уокуругун Чаун оройуонун Певек бөһүөлэгэр көһөрүллэн, «Валькумей» рудник лааҕырыгар түбэспитэ^[1].

Дьыалата хат көрүллэн, 1942 сыл кулун тутар 5 күнүгэр ИДьНХ сэриитин Дальстрой байыаннай трибунала кинини ытан өлөрөргө уурбута^[1]. Бириигэбэр ол сыл ыам ыйын 17 күнүгэр толоруллубута^[6].

Певек оройуонугар хаайыылаахтар кылабыыһаларыгар аата суох көмүллүбүтэ.

1956 сыл кулун тутар 31 күнүгэр Саха АССӨ Үрдүкү суутун президиумун быһаарыытынан буруйа суоҕа мэктиэлэммитэ. 1964 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр толору реабилитацияламмыта^[1].

Наркомнац Саха сиринээҕи салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан, Саха автономнай өрөспүүбүлүкэтэ тэриллиитин бырайыагын бэлэмнээбит, онтон 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр Саха АССӨ тэриллиитин туһунан дэкириэккэ илии баттанарын ситиспит^[1][2][4].

«Саха АССӨ үлэһиттэрин бырааптарын уонна эбээһинэстэрин Декларациятын» ааптара^[4].

1924—1926 сылларга ис атыы-эргиэн наркомунан үлэлии сылдьан, өрөспүүбүлүкэ атыытын-эргиэнин эргиирин 8 мөл. солк. диэри улаатыннарбыта. Алдан көмүс бириискэлэрин Уһук Илиҥҥи кыраайга холбуу сатаабыттарын С. В. Васильевы кытта көмүскээбитэ. Хааччыйыы наркомун дуоһунаһыгар сылдьан, судаарыстыба таһымыгар тимир суолу тутуу уонна Саха сиригэр Хотугу муора суолун тэрийии боппуруостарын бастакынан көтөхпүтэ^[4].

1932—1937 сылларга, сири оҥоруу наркомун дуоһунаһыгар сылдьан, ыһыы үлэтигэр машинизацияны киллэрбитэ, ыһыы иэнин кэҥэттэрбитэ, ол түмүгэр 1936 сыллаахха бурдук үүнүүтэ муҥутуур көрдөрүүтүн ситиспитэ^[2].

Ону таһынан:

• Оҕо саадтарын уонна дьааһылаларын тэрийбитэ;
• Саха сиригэр бастакы ипподром тутуутун көҕүлээбитэ (1936);
• Кыра авиацияны тэрийсибитэ: Аммаҕа, Бороҕоҥҥо, Намҥа, Покровскайга, Уус Майаҕа уонна Чурапчыга авиабылаһааккалар баар буолбуттара.
• Ньиэби көрдөөһүн үлэтин көҕүлээбит;
• Саха оскуолаларыгар нуучча тылын үөрэтии туһунан уураах таһаарбыт;
• «Кыым» хаһыат тахсарын көҕүлээбит (1923 сылтан тахсан саҕалаабыт)^[2].

• Амманы көмүскээбитин иһин үрүҥ көмүс чаһынан наҕараадаламмыт;
• ССӨС Үрдүкү Сэбиэтин I ыҥырыытын дьокутаата;
• Бүлүү улууһун ытык олохтооҕо^[1][7].

• Аҕата — Максим Ильич Аржаков, хара үлэһит, мас ууһа, олоҕун устата олохтоох атыыһыкка үлэлээбит, 1924 сыллаахха өлбүтэ;
• Ийэтэ — Александра Никифоровна Аржакова;
• Ииппит (кииринньэҥ) аҕата — Гаврил Михайлович Кондаков;
• Быраата — Яков Максимович Аржаков (1907—1987), Москваҕа үөрэммит, сахалартан бастакынан үрдүк педагогическай физкультурнай үөрэҕи ылбыта, Дьокуускай оскуолаларыгар уонна пединститукка үлэлээбитэ;
• Кэргэнэ — Варвара Ивановна Аржакова (Бубякина);
• Кыыһа — Клара Степановна Аржакова, Саха АССӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ;
• Кыыһа — Аида Степановна Аржакова, инфекционист быраас, ССӨС доруобуйа харыстабылын туйгуна;
• Уола — Галилей Степанович Аржаков (1931 с. т.); Бауман аатынан МГТУ 3-с кууруһугар үөрэнэ сылдьан, норуот өстөөҕүн уола диэн тутуллан, сыылкаҕа ыытыллыбыт. 1953 сыллаахха амнистияламмыта. Кэтэхтэн үөрэнэн, Москватааҕы политехническай институту бүтэрбитэ. Новосибирскайдааҕы ыарахан станоктар уонна гидропресс собуотун генеральнай дириэктэрин солбуйааччытынан үлэлээбитэ^[1].

• Тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр С. М. Аржаков аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бириэмийэтэ олохтоммута^[4];
• С. М. Аржаков аата теплохокка, Дьокуускай, Бүлүү куораттар уонна Бүлүү улууһун Чинэкэ сэлиэнньэтин уулуссаларыгар иҥэриллибитэ^[3][4];
• Бүлүүгэ уонна Чинэкэҕэ С. М. Аржаков өйдөбүнньүктэрэ туруоруллубуттара^[4];
• 2019 сыллаахха Дьокуускай куоракка С. М. Аржаков аатынан уулуссаҕа боруонса пааматынньыга туруоруллубута (ааптара скульптор А. А. Романов)^[8];
• Бүлүү улууһугар 2024 сыл С. М. Аржаков сылынан биллэриллибитэ^[2].