Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Олоҥхо

Олоҥхо (нууч. Олонхо) — саха уус-уран айымньыта. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Олоҥхоhуттар араас айымньылары холбоон уhун олоҥхолору айаллара. Үгүс олоҥхо 10-15 тыh. хоhоон устуруокаларыттан турар эбит. Бөдөҥ олоҥхолор 20 тыh. тахса буолаллар үһү. Хас биирдии кэпсэнэр дьоруой туспа куолаhынан ылланар. Сорох олоҥхолор хас да күн ылланаллар үһү.

Ордук биллиилээх олоҥхо «Дьулуруйар Ньургун Боотур» буолар.

2009 сыллаахха олоҥхо ЮНЕСКО киhи аймах тыл баайын-дуолун аан дойдутааҕы испииһэгэр киирбитэ[1].

Олоҥхо устуоруйата

Бастакынан 1843—1845 сылларга «Эриэдэл Бэргэн» олоҥхо кылгас ис хоһоонун А. Ф. Миддендорф (нууч.) (сах. суруйар. Хас да сыл ааһан барбытын кэннэ Афанасий Яковлевич Уваровскай «Эр Соҕотох» диэн олоҥхону хайдах өйдүүрүнэн суруйар. XIX үйэ бүтүүтүгэр И. А. Худяков, Э. К. Пекарскай, С. В. Ястремскай уо. д. а. хас да олоҥхону суруйаллар уонна бэчээккэ таһаараллар[2].

undefined

Тутула

Барыллаан 10 000 — 15 000 хоһоон устуруокалаах айымньылары олонхоһуттар толороллор. Былыргы кэмҥэ саха олонхоһуттара араас сюжеттары контаминациялаан (нууч.) (сах., өссө улахан кээмэйдээх сурукка киирбэккэ хаалбыт олоҥхолору айаллара. Олонхоһут үгүс өрүттээх талааннаах буолуохтаах. Кини артыыстыыр уонна ыллыыр дьоҕуруттан ураты тута айар уонна тыл устар араатар маастарыстыбатын баһылыахтаах. Олоҥхо ханнык да муусука доҕуһуола суох толоруллар. Дьоруойдар тыллара ким буоларыттан тутулуктаахтык тус-туспа матыыбынан ылланаллар, онтон атын тиэкис кэпсээн курдук этиллэр. Олоҥхоһуттар этэллэринэн, саамай улахан олоҥхолору сэттэ суукка (күнүстэри-түүннэри) быһа толороллоро. Саха олоҥхолоруттан саамай биллибэтэ «Дьулуруйар Ньургун Боотур» 36 тыһыынча хоһоон устуруокаттан турар.

Олоҥхо сюжета

Олоҥхоҕо дьайыылар Үөһээ Дойдуга, Орто Дойдуга уонна Аллараа Дойдуга буолан ааһаллар. Аан дойду ортотугар Аал Луук Мас диэн Аан дойду маһа (нууч.) (сах. турар. Мас силистэрэ хараҥа, өстөөх күүстэр олорор сирдэригэр Аллараа дойдуга бааллар. Мас умнаһа дьон-аймах олорор Орто Дойдутугар үүнэр, онтон лабаалара Үөһээ Дойду таҥаралара олорор халлааннарыгар тахсаллар.

Олоҥхо бигэ сюжеттара дьоруойдар ураты систиэмэлэрин үөскэппит. Сүрүн дьоруой Айыылартан (эбэтэр айыы аймаҕыттан) төрүттээх боотур эр киһи эбэтэр дьахтар. Сүрүн дьоруой төрүөҕүттэн сөҕүмэр сатабыллаах (күүстээх, өйдөөх, үтүө дьүһүннээх) буолар. Кини сүрүн сыала дьылҕатын толоруу: дьиэ кэргэн тэриниитэ, бэйэтин ууһун, аймаҕын эбэтэр бүтүн дьон-аймах интириэһин көмүскээһин. Олоҥхоҕо утары турар күүһүнэн Абааһылар дьоҥҥо өстөөх хараҥа харамайдар боотурдара буолар. Атын дьоруойдар боотур уонна кини өстөөҕүн тула түмүллэллэр, кинилэр дьиэ кэргэттэрин уонна аймахтарын чилиэннэрин курдук көрдөрүллэллэр. Олоҥхо дьоруойдарыгар номох персонажтара бааллар: Үрдүкү таҥара Үрүҥ Айыы Тойон, сылгыны араҥаччылааччы Күн Дьөһөгөй, дьон төрүүрүгэр уонна сүөһү ууһууругар көмөлөһөр айыы хотуттара Иэйиэхсит уонна Айыыһыт, ону таһынан сүрүн дьоруой анала туох буоларын ыйан биэрэр эбэтэр киниэхэ атыннык (сүбэнэн, кэһиитинэн уо. д. а.) көмөлөһөр айыылар.

Емельянов Н. В. санаатынан олоҥхо тутула[3]:

  1. Экспозиция — Дойдуну ойуулааһын, боотуру ойуулааһын;
  2. Төрүөттэнии — боотур хорсун быһыытын төрүттэниитэ;
  3. Дьайыылар — ыарыхаттары тулуйуу;
  4. Кульминация — өстөөҕү кытта кыргыһыы;
  5. Дьайыылар салгыылара — төннүү, уодаһыны туоруу;
  6. Түмүк — боотур кэргэнин кытта баайдык олорор, саха омугун элбэтэр.

Олоҥхо көрүҥнэрэ

Олоҥхо сүрүн тиэмэтэ дьон-аймах төрдө буолбут Айыы аймаҕын дьылҕата, Орто Дойдуга дьоллоох уонна баай олоҕу олохтооһун. Олоҥхо биир сүрүн уратытынан историзм буолар. Олоҥхо бүтүн киһи аймах уопсастыбатын устуоруйатын курдук айыллыбыт, оҥоһуллубут (үксүн эпическэй номохторго буоларын курдук).

Николай Емельянов олоҥхо үс көрүҥүн араарар:

  • Орто Дойдуну олохтооһуну туһунан олоҥхо. Холобур Дыырай Бөҕө, Нэриэн Мүлгү;
  • Урааҥхай саха төрүттээччитин туһунан олоҥхо (Эр Соҕотох, Эр Санаалаах Окуолай уонна Хара Кыырчыт уо д. а.). Холобур Эр Соҕотох олоҥхоҕо, боотур бэйэтин төрүтүн туһунан билбэт. Иэйэхсит диэн Аал Луук маска олорор Орто Дойдутааҕы иччититтэн ыйытылаһар уонна кини урааҥхай саха төрүттээчитэ буолуоҕун билэр.

Толоруу

Хас биирдии кэпсэнэр дьоруой туспа куолаhынан ылланар. Олоҥхоҕо араас мелодия баар, араас персонаажтар бөлөхтөрө кинилэргэ аналлаах мелодиялаахтар. Сүрүн мелодиялар Айыылар уонна Абааһылар ыккардыларынааҕы уратыларын көрдөрөр. Орто уонна Аллараа дойдулар ыккардыларыгар медиатор буолар трикстердар бэйэлэрэ туспа музыкальнай мэтириэттээхтэр. Үксүн сүрүн дьоруой быраата, сүөһү көрөөччү Симэхсин Эмээхсин уонна да атыттар.

Эбиитин туспа мелодиянан зооморфнай (нууч.) (сах. персонажтар бэлиэтэнэллэр. Холобур боотур ата ырыанан сэһэргиир. Үөһээҥҥи таҥаралар сүрүн дьоруойга көмө ыытар айыы кыыллара кыталыктар; ону таһынан боотуру оҕо эрдэҕинэ абааһы күүстэриттэн көмүскүүр чыычаах[4].

Аатырбыт олоҥхолор

  • Алаатыыр Ала Туйгун
  • Алаҥхаҕа төрөөбүт айаас ала аттаах Ала-Булкун бухатыыр
  • Аргыһаккаан оҕонньор
  • Баһымньы баатыр Эрбэхчэй бэргэн икки
  • Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө
  • Бэрт Хара
  • Дыырай Бөҕө
  • Дьуларытта Дохсун
  • Дьулуруйар Ньургун Боотур — биллэр олоҥхолортон биирдэстэрэ. Ниэмэс, француз, ааҥыл, нуучча, түрк, кэриэй, алтаай, эбээн тылынан тылбаастаммыт. Казаах уонна тыва тылынан тылбаас баран турар[5].
  • Дьырыбына Дьырылыатта Кыыс бухатыыр
  • Көҕүл Бөҕө
  • Көҥүл Буурай
  • Көтөр Мүлгүн
  • Кулан Кыыртай бухатыыр
  • Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур
  • Күн Мөҥүрүөн оҕонньор икки Күн Тэйгэл эмээхсин икки
  • Күн Эрили
  • Кыыдааннаах Кыыс Бухатыыр
  • Мас Батыйа Боотур
  • Модун Эр Соҕотох
  • Нэриэн Мүлгү
  • Ньургун Бөҕө
  • Өлүү Үөдүлбэ Бухатыыр
  • Сидьи Босхоҥ
  • Тамаллаайы Бэргэн
  • Тойон Дуолан
  • Тойон Дьаҕарыма
  • Тоҥ Саар Боотур
  • Төбөт Мэник Бухатыыр
  • Тура төрөөбүт Дьура Бөҕө
  • Уол Дуолан Бухатыыр
  • Үөлэн Хардааччы
  • Хаан Дьаргыстай
  • Хара Кыырчыт
  • Хардааччы Бэргэн
  • Хорсун-хоодуот Хатан Боотур
  • Элик-боотур Ньыгыл-боотур икки
  • Элэс Боотур — кэриэй, ааҥыл уонна нуучча тылынан тылбааһа баар.
  • Эр Санаалаах Окуолай
  • Эрбэхтэй Бэргэн
  • Эрбэхчин Бэргэн
  • Эрчимэн Бэргэн

Олоҥхоһуттар

Г. В. Ксенофонтов суруйарынан былыр хас биир нэһилиэк иһин уонча олоҥхоһут баара. Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ 15 улууска 83 олоҥхоһуту аахпыттар эбит. XX үйэ 70-с сылларыгар сүүрбэччэ олоҥхоһуту аахпыттар[6].

Идэтийбит олоҥхоһуттар үксүн дьадаҥытык олороллоро. Кинилэр олоҥхону өйдүүргэ, атын олоҥхоһуттары истиигэ, ырыаҕа уонна хоһоонноон этиигэ өр кэм эрчиллэллэрэ. Ол иһин бэйэлэрин хаһаайыстыбаларын көрөр бириэмэлэрэ суох буолара. Олоҥхолообуттарын иһин төлөбүрдэрин үксүн нотууранан: этинэн, арыынан, туорах бурдугунан ылаллара. Былыргы улуу олоҥхоһуттар — Табаахырап, Чээбий, Говоров, Кынат, Тоҥ Суорун ааттара киэҥник биллэллэр. Кэлиҥҥи кэм биллэр олоҥхоһуттарыттан маннык дьону ахтан ааһыахха сөп:

Чинчийии

Олоҥхо чинчийээччилэрэ:

Култуураҕа

Худуоһунньуктар айымньыларыгар олоҥхо уобарастара норуот фольклорун поэзиятын уонна остуоруйа алыптаах уобарастарын кытта холбууллар.

Тимофей Степанов «Олоҥхо» сиэрийэтиттэн хартыыната, 1985 сыл

Саха норуодунай худуоһунньуга Тимофей Степанов үлэлэрэ олоҥхону таарыйар. 1983 сыллаахха Ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба түмэлигэр (билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай уус-уран түмэлэ) худуоһунньук бастакы тус быыстапката аһыллыбыта. Кини хартыыналара норуот төрүт ситимигэр ураты көрүүлэрин уонна ол төрүтэ буолбут олоҥхону көрдөрөллөрө[8].

Быһаарыылар

  1. ↑ Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. UNESCO, 2009. Сигэнии күнэ: 25 Ахсынньы 2025.
  2. ↑ Илларионов В. В. Искусство якутских олонхосутов. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1982. — С. 126.
  3. ↑ 1 2 Емельянов Н. В. Сюжеты якутских олонхо. — Москва: Наука, 1980. — С. 374.
  4. ↑ Решетникова А. П. Олоҥхо уонна төрүт култуура: сиэр-туом, ырыа-тойук алтыһыылара. — Дьокуускай: РИО медиа-холдинга, 2016. — С. 279.
  5. ↑ Якутский эпос "Нюргун Боотур" перевели на башкирский язык. https://nazaccent.ru. Сигэнии күнэ: 25 Ахсынньы 2025.
  6. ↑ 1 2 3 Илларионов В. В. Олонхосуты — сказители якутского эпоса олонхо : учебное пособие для студентов направления подготовки бакалавров 51.03.02 «Народная художественная культура» и направления подготовки магистров 45.04.01 «Филология» профиль «Фольклористика и мифология» вузов региона / В. В. Илларионов, Т. В. Илларионова; [отв. ред. д.филол.н., проф. Л. С. Ефимова] ; М- во образования и науки Рос. Федерации, Сев.- Вост. федер. ун-т им. М. К. Аммосова, Ин-т языков и культуры народов Северо-Востока Рос. Федерации. — Якутск : ИД СВФУ, 2016. — 134 с.
  7. ↑ Илларионов В. В. Эпосоведение : из истории изучения якутского героического эпоса : учебное пособие. — Якутск: ИЦ НБ РС (Я), 2023.
  8. ↑ 22 ноября народному художнику РС (Я), реставратору Тимофею Андреевичу Степанову исполняется 80 лет со дня рождения. https://www.sakhamuseum.ru. Сигэнии күнэ: 25 Ахсынньы 2025.

Литэрэтиирэ

  • Емельянов Н. В. Сюжеты якутских олонхо / Н. В. Емельянов; [ответственный редактор Б. Н. Путилов] ; Академия наук СССР, Сибирское отделение, Якутский филиал, Институт языка, литературы и истории. — Москва : Наука, 1980. — 374, [1] с.
  • Илларионов В. В. Эпосоведение : из истории изучения якутского героического эпоса : учебное пособие / В. В. Илларионов, Т. В. Илларионова; рецензенты: О. К. Павлова, А. А. Кузьмина ; Министерство науки и высшего образования Российской Федерации, Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова, Институт языков и культуры народов Северо-Востока РФ. — Якутск : ИЦ НБ РС (Я), 2023. — 1 файл (76, [1] с. ; 5,31 Мб).

Сигэлэр

Категориялар