Уваровскай Афанасий Яковлевич
Афанасий Яковлевич Уваровскай (1800 сыл балаҕан ыйын 10 күнэ, 1798 эбэтэр 1799, Эдьигээн улууһа — 1860 сыл алтынньы 2 күнэ [14 күнэ] эбэтэр 1861 сыл алтынньы 2 күнэ [14 күнэ], Дьокуускай) — Ыраахтааҕылаах Арассыыйа кэминээҕи олохтоох салалта чунуобунньуга, сырдатааччы, саха уус-уран литературатын бастакы суруйааччыта.
Олоҕун олуктара
1800 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр Эдьигээҥҥэ төрөөбүтэ (атын дааннайдарынан — 1798 эбэтэр 1799 сыллаахха)[1][2]. Аҕата Яков Уваровскай омугунан нуучча, обер-офицер, ыспыраанньык, оттон ийэтэ Екатерина Егоровна Уваровская Киллэмтэн төрүттээх саха. Биэс сааһыгар, аҕата өлбүтүн кэннэ, ийэтинээн Киллэмҥэ эһэтин аахха көспүттэр, онно эһэтэ ааҕарга үөрэппит.
1814 сыллаахха, 14 сааһыгар, ийэтэ өлөн тулаайах хаалбыт, Дьокуускай уобаластааҕы бырабылыанньатыгар кэнсэлээрийэ үлэһитинэн киирбитэ. 1819 сыллаахха кэллиэгийэ регистраторын солотун ылбыта. Үлэтин хайысхатынан Саха сирин араас улуустарын, Лаамы байҕал кытылыгар, Үт сиригэр тиийэ кэрийбитэ.
Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыллыбыт декабристары, Дьокуускайга олоро сылдьыбыт нуучча бэйиэттэрин Д. Давыдовы уонна М. Александровы кытта доҕордуу этэ.
Н. И. Мягкийи кытта М. М. Сперанскай 1822 сыллаахха оҥорбут «Устав о положении инородцев Сибири» диэн улахан суолталаах докумуонун олоххо киллэрэр туһугар дьаныардаах үлэни ыытыспыта. Ол түмүгэр «Истиэпэннээх дуума» диэн бэйэни салайыныы уоргана тэриллэрин ситиспитэ, бу уорган салайааччытынан Бороҕон улууһун кулубата Иван Мигалкин үлэлээбитэ. А. Я. Уваровскай уонна Н. И. Мягков кинилиин ыкса сибээһи тутуспуттара, күүс-көмө буолбуттара.
1830 сыллаахха, декабристарга чугас көрүүлэрин иһин, үлэтиттэн ууратыллыбыта, сойуолааһыҥҥа түбэспитэ. Ол курдук, 4 ый хаайыыга сыппыта, 9 сыл устата (1830—1839 сс.) сойуолааһыҥҥа түбэспитэ.
1839—1852 сс. Санкт-Петербург куоракка олорбута.
1852 сылтан Айааҥҥа эргиэн хонтуоратыгар буҕаалтырынан, Дьокуускайга Земскэй суут бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1860 сыллаахха (атын дааннайдарынан 1861 сыллаахха) алтынньы 2 күнүгэр (саҥа ааҕыынан алтынньы 14 күнүгэр) Дьокуускайга өлбүтэ[1].
«Ахтыылар»
Санкт-Петербург куоракка Уваровскай бастаан саха тылыгар, фольклоругар сыһыаннаах матырыйааллары хомуйбут биллиилээх айанньыты, академигы А. Ф. Миддендорфы кытта, онтон кининэн сиэттэрэн О. Н. Бетлинниин билсибит.
Бетлингк киниттэн Саха сирин туһунан ахтыыны, саха фольклорун холобурдарын сахалыы тылынан суруйарыгар көрдөспүтэ.
Афанасий Яковлевич Бетлиҥҥа суругар маннык суруйбут:
«Үтүөлээх Отто Ныкалайабыс! Эн эгин ааттаах омук тылын билиэх баҕаҕыттан ааспыт кулун тутар ыйга мин олорор дьиэбэр кэлэн кэпсиэбитиҥ, эн бары саха кэпсэтэр тылын сурукка уураары гынар санааҕын. Бу эрэйбэр көмөлөс диэн, эн мийигин көрдүөбүтүҥ. Саха дойдута мин төрүөбүт сирим, Саха тыла мин төрүөбүт тылым, бу гэннэ эн үтүө туһалаах үлэҕэр мин көмөлөһүмнэ киэр диэм баара дуо?» (Саха аахсыытынан сэттинньи ый аҕыс саҥата).
«Ахтыылар» аан бастаан 1848 сыллаахха А. Ф. Миддендорф «Сибиир хоту уонна илиҥҥи өттүгэр айан» диэн кинигэтигэр саха уонна ньиэмэс тылларынан бэчээттэммиттэрэ, маны таһынан бу кинигэҕэ Уваровскай «Эр соҕотох» олоҥхото киирбитэ. Онтон ити матырыйааллар 1851 сыллаахха Санкт-Петербурга тахсыбыт О. Н. Бетлингк «Сахалар тылларын туһунан» диэн улахан үлэтигэр киирбиттэрэ.
1851 сыллаахха «Новый журнал путешествий» диэн Парижка тахсар сурунаалга Уваровскай «Ахтыыларын» быһа тардыыта французтуу тылбаастанан «Путешествие в страну якутов» диэн ааттанан бэчээттэнэн тахсыбыта.
Дьиэ кэргэнэ
- Кэргэнэ — М. А. Соловьёва (1856 сылтан);
- Оҕолоро Екатерина 1861 сыллаахха алта саастааҕар өлбүт.
Аатын үйэтитии
- 2025 сыл от ыйын 18 күнүгэр «Арассыыйа — мин устуоруйам» пааркаҕа Афанасий Уваровскай туһунан мультимедийнэй быыстапка аһыллыбыта[3][4].