Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай Уус-уран түмэлэ
РФ Култуура министиэристибэтэ
Арассыыйа Федерациятын Култуура министиэристибэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай Уус-уран түмэлэ (нууч. Национальный художественный музей Республики Саха (Якутия)) — 1946 сыллаахха Дьокуускай куоракка тэриллибит тас дойдулар, Арассыыйа уонна Саха сирин уус-уран урамньыларын харалтата.
Тэрилтэ Сибиир хотугулуу-илин өттүн биир бөдөҥ уус-уран түмэлэ буолар, үс туспа салаалаах: М. Ф. Габышев аатынан Тас дойдулар урамньыларын галереята, академик Афанасий Осипов галереята уонна Быыстапкалыыр саала. Ону таһынан, өрөспүүбүлүкэ улуустарыгар түөрт салаалаах: Намҥа, Сунтаарга, Тааттаҕа уонна Булуҥҥа[1][2].
Устуоруйата
1920-с сылларга «Саха кэскилэ» диэн сырдатар-чинчийэр уопсастыба иһинэн ускуустуба салаатын суруйааччылар, култуура диэйэтэллэрэ П. А. Ойуунускай уонна А. И. Софронов — Алампа салайбыттара.
1928 сыллаахха Судаарыстыбаннай Третьяков галереятыттан Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 27 хартыынаны бэлэх биэрбиттэрэ, онон Дьокуускайга хартыына саалата арыллыбыта.
1946 сыллаахха чинчийээччи-этнограф Сэһэн Боло, Саха сирин бастакы худуоһунниктара П. П. Романов уонна М. М. Носов утумнаах үлэлэрин түмүгэр хартыына саалата Дьокуускайдааҕы ойуулуур-дьүһүннүүр урамньы түмэлэ диэн буолбута[3].
1970 сыллаахха түмэлгэ профессор М. Ф. Габышев аата иҥэриллибитэ.
1995 сыллаахха профессор М. Ф. Габышев аатынан ойуулуур-дьүһүннүүр урамньы түмэлэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран түмэлэ диэн буолбута, оттон тас дойдулар урамньыларын галереята түмэл салаатын быһыытынан араарыллыбыта. Ону кытта, уус-уран түмэл салаалара түөрт улууска аһыллыбыттара:
- Харбалаахтааҕы хартыына галереята;
- Бүлүүчээннээҕи Э. И. Пахомов аатынан уус-уран галерея;
- Намнааҕы уус-уран түмэл;
- Тиксиитээҕи Арктика ойуулуур-дьүһүннүүр урамньытын уонна култууратын түмэлэ.
Коллекциялара
Түмэл хомуллуутун улахан аҥаара Саха сирин XVIII—XX үйэлэрдээҕи живопись, графика, скульптура, норуодунай уонна декоративнай-прикладной урамньы уус-уран айымньыларыттан турар.
Муос оҥоһуктарга туспа саала анаммыт. Саха уустара муоһу кыһан уһанар урамньылара XVIII үйэттэн биллэр. Манна норуот маастардарын, И. Е. Репин аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаттарын Т. В. Аммосов, С. Н. Пестерев, С. Н. Петров, ону тэҥэ аныгы биллиилээх уустар оҥоһуктарын көрүөххэ сөп. Саха төрүт урамньытын оҥоһуктарын көрдөрүүтүгэр тимиртэн уһаарыллыбыт, мастан, туостан оҥоһуллубут, сиэлтэн, кылтан баайыллыбыт уус-уран оҥоһуктар уо. д. а. үлэлэр киирэллэр[4].
XX үйэ урамньытын саалатыгар Саха сирин худуоһунньуктарын бары жанрдарга, истииллэргэ уонна хайысхаларга үлэлэрэ бааллар: живописецтар И. В. Попов, П. П. Романов, М. М. Носов, А. Н. Осипов, Э. И. Васильев, И. Е. Капитонов, А. Д. Васильев; графиктар Э. С. Сивцев, В. Р. Васильев, А. П. Мунхалов, В. С. Карамзин, М. А. Рахлеева, М. Г. Старостин, Т. Е. Шапошникова, Н. А. Павлов, В. П. Быков, М. М. Лукина, Н. П. Желтушко, В. Т. Давыдов уо. д. а[5].
Оттон нуучча XVI—XX үйэлэрдээҕи урамньытын саалатыгар классик худуоһунньуктар В. А. Тропинин, И. К. Айвазовскай, И. И. Шишкин, К. Е. уонна В. Е. Маковскайдар, И. И. Левитан, А. И. Куинджи, К. А. Коровин, М. Ф. Володин, Б. Г. Шахназаров, В. М. Тришкин, М. А. Новиков, П. А. Ласс уо. д. а. хартыыналара бааллар[4].
Быһаарыылар
Литература
- Галина Сафронова, Галина Неустроева, Людмила Подпругина, Ася Габышева Национальный художественный музей Республики Саха (Якутия): изобразительное искусство Якутии. — НХМ РС (Я), 2001. — 365 с. — ISBN 978-5-85259-583-6.