Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларытИһитиннэрии
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Носов Михаил Михайлович

Михаил Михайлович Носов (1887 алтынньы 3, Дьабыыл нэһилиэгэ — 1960 от ыйын 27, Дьокуускай) — сэбиэскэй худуоһунньук, этнограф уонна кыраайы үөрэтээччи, СССР Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ (1941 сылтан).

Саха АССР норуодунай худуоһунньуга (1946), РСФСР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1957).

Олоҕун олуктара

1887 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха уобалаһын Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгэр аҕабыыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Оҕо сааһын аҕата үлэҕэ анаммыт Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгэр ааспыта.

Уон сааһыттан Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияҕа үөрэммитэ, онно биэс кылааһы бүтэрбитэ. Арассыыйа империятын Европатааҕы өттүгэр барбыта; 1910 сыллаахха Петербург куоракка П. Ф. Лесгафт аатынан үрдүкү куурустарга (билигин П. Ф. Лесгафт аатынан физическэй култуура, успуорт уонна доруобуйа национальнай судаарыстыбаннай университета) киирбитэ. Устуоруйаны, этнографияны уонна археологияны үөрэппитэ, ону таһынан бэйэтэ үөрэммит худуоһунньук буолбута.

1912 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар төннүбүтэ уонна 1920 сыллаахха диэри тыа оскуолаларыгар (Чычымах, Чурапчы, Амма приходтаах оскуолатыгар), Дьокуускайдааҕы иккис сүһүөх оскуолатыгар (1925—1928) уонна Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ техникумугар (1928—1933) учууталлаабыта.

1920 сыллаахха Амма ревкомын сэкирэтээрэ; 1921—1922 сылларга Саха АССР холуобунай көрдөөһүнүн следователэ; 1922—1925 сылларга Саха АССР Сүрүн Суутун следователэ буола сылдьыбыта.

1933—1947 сылларга Саха АССР Совнаркомын уус-уран Салалтатыгар үлэлээбитэ, ону таһынан Саха АССР Госиздатыгар иллюстратор-худуоһунньук.

1947 сылтан ССРС НА Саха сиринээҕи филиалын Тыл, литература уонна история институтугар үлэлээбитэ.

1960 сыллаахха от ыйын 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. Маҕан кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ[1][2].

Айар үлэтэ

Уруһуй, графика уонна живопись жанрдарыгар үлэлээбитэ. Айымньыларын тиэмэлэрин устуоруйа-этнография матырыйаалларыттан ауонна фольклортан ылара. Пейзаж айымньыларын ахсааныгар «Хотугу сулус», «Күһүн» уонна «Полярнай түүн» (1948), ону кытта «Эркээни хочото» уонна «Куллаты хочото» (1957) киирэллэр. 1938 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар анаан былыргы үлэ тэриллэрин хартыыналарын сиэрийэтин бэлэмнээбитэ, ону кытта бурдугу, бугул уонна кэбиһии оту харайыы былыргы ньымаларын ойуулаабыта[3][4].

Үлэтин бүтэһик кэмигэр орнаменталист быһыытынан кыттыбыта; Дьокуускай куоракка баар ССРС БА СС Дьокуускайдааҕы филиалын сүрүн корпуһун конференц-саалатын фасадын, фойетын уонна плафонын оһуорун эскизтэрин бэлэмнээбитэ.

Сүрүн үлэлэрэ

  • «Якуты XVII века. Ысыах», акварель.
  • «Якутия в народном эпосе», акварель.
    Носов Михаил Михайлович 1935 сыллаахха Саха Сирин худуоһунньуктар мунньахтарыгар хаҥастан бастакы олорор

Этнографическай чинчийиилэрэ

1920-с сыллардаахха худуоһунньук уонна кыраайы үөрэтээччи быһыытынан үлэлээбитэ — Саха сирин элбэх киин улуустарын кэрийэ сылдьан былыргы маллары ойуулаан суруйбута[5]. «Саха кэскилэ» уопсастыбатын чилиэнинэн киирбитэ.

1924—1947 сыллардаахха Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр чинчийэюр уонна худуоһунньук-экскурсионнай үлэтигэр кыттыбыта. 1942—1959 сыллардаахха ССРС БА СС Дьокуускайдааҕы билим-чинчийэр базатын билим алын үлэһитэ этэ. Бу кэмҥэ сахалар XVII үйэттэн XX үйэ саҥатыгар диэри матырыйаалынай култуураларын туһунан биэс томнаах Атлаһы бэлэмнээбитэ; онно таҥас уонна ол киэргэлэ, олох-дьаһах маллара, үлэ тэриллэрэ, дьиэ уонна хаһаайыстыбаннай тутуулар, норуодунай оһуордар киирэллэр[4].

Талыллыбыт үлэлэр

  • Якутский орнамент // Сборник трудов научно-исследовательского общества «Саха кэскилэ». Якутск, 1928.
  • Одежда и ее украшения у якутов // Сборник научных статей Якутского республиканского краеведческого музея. Якутск, 1945.
  • Стилевые признаки в якутском орнаменте // Этнография Якутии. Якутск, 1949.
  • Эволюция якутской одежды в XIX в. // Сборник научных статей Якутского республиканского краеведческого музея. Якутск, 1956.
  • Художественные бытовые изделия якутов XVII — начала XX в. Якутск, 1989[6].
  • «Сахалар XVII үйэттэн XX үйэ саҥатыгар диэри матырыйааллык культураларын холобурдара» сиэрийэ графическай лиистэрэ «Ожившие картины» бырайыакка саха норуотун таҥаһын уонна сэргэстэрин былыргытын чөлүгээр төннөрүүгэ туһаныллыбыттара. Кини презентацията уонна чөлүгээр төннөрүллүбүт таҥастар көрдөрүүлэрэ 2024 сыллаахха сэтинньи ыйын 28 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай худуоһунньук музейыгар буолбуттара[7].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Саха АССР норуодунай худуоһунньуга (1946);
  • РСФСР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ (1957)[2].

Аатын үйэтитии

  • 1959 сыллаахха худуоһунньук төрөөбүтэ 70 сылыгар, худуоһунньук уонна чинчийэр үлэтин 50 сылыгар анаммыт «М. М. Носов» каталог тахсыбыта[6];
  • Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран түмэлин, П. А. Ойуунускай аатынан Литература түмэлин уонна Е. М. Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар устуоруйаларын уонна култуураларын Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай холбоһуктаах түмэлин пуондаларыгар харалла сыталлар;
  • 2017 сыллаахха «Музей и художник» сиэрийэҕэ «Михаил Носов» альбом-каталог тахсыбыта[8].
  • 2022 сыллаахха П. А. Ойуунускай аатынан Литературнай музейга худуоһунньук төрөөбүтэ 135 сылыгар анаммыт лекция ыытыллыбыта. Музейга кини хартыыналарын икки оригинала харалла сыталлар[9].

Быһаарыылар

  1. ↑ [[1](https://www.yakutskhistory.net/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C/) Якутская живопись]. Сигэнии күнэ: 10 Кулун тутар 2026. [[2](https://web.archive.org/web/20200603135617/https://www.yakutskhistory.net/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C/) Архивировано] 3 Бэс ыйын 2020 года.
  2. ↑ 1 2 [[3](https://xn-----6kcbac1azfofe4cmqhvgl0bzre.xn--p1ai/stati/kultura/jakutskaja-zhivopis.html/) Якутская живопись]. Сигэнии күнэ: 10 Кулун тутар 2026.
  3. ↑ [[4](https://sakha-pechat.ru/khudozhnik-nosov-m-m/) Художник Носов М. М.]
  4. ↑ 1 2 [[5](https://yakutia-daily.ru/hudozhnik-mihail-nosov/) Художник Михаил Носов — Yakutia-daily.ru], Yakutia-Daily.ru — свежие новости Якутии и Якутска – все важное и интересное (17 Ыам ыйын 2020). Сигэнии күнэ: 10 Кулун тутар 2026.
  5. ↑ [[6](https://www.alley-science.ru/domains_data/files/1_7November/VKLAD%20M.M.%20NOSOVA%20V%20IZUChENIE%20TRADICIONNOGO%20YaKUTSKOGO%20KOSTYuMA.pdf) Вклад М. М. Носова в изучение традиционного костюма]. Сигэнии күнэ: 10 Кулун тутар 2026.
  6. ↑ 1 2 [[7](http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87) Носов Михаил Михайлович — "Отечественные этнографы и антропологи. XX век"] (рус.). ethnographica.kunstkamera.ru. Сигэнии күнэ: 10 Кулун тутар 2026.
  7. ↑ [[8](https://sakhamuseum.ru/vystavki-i-sobytiya/novosti/PrezaAmga/)
    • В музее стартовали мероприятия, посвящённые Декаде Олонхо в РС (Я)]. Национальный художественный музей Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  8. ↑ [[9](https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_011719843/) Михаил Носов: альбом-каталог]. Национальная электронная библиотека. Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  9. ↑ [[10](https://ysia.ru/v-literaturnom-muzee-pochtili-pamyat-narodnogo-hudozhnika-yakutii-mihaila-nosova/) В Литературном музее почтили память народного художника Якутии Михаила Носова]. ЯСИА. Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.

Литература

  • Габышев Л. М. Михаил Михайлович Носов. Каталог выставки. — Якутск: издание ЯРМИИ, 1959.
  • Потапов И. А. Первые художники Советской Якутии. — Якутск: кн. изд-во, 1979.
  • Чемезов В. Н. Роль Якутской комиссии АН СССР в историко-этнографическом изучении Якутии. Развитие гуманитарных исследований в Якутии. — Новосибирск, 1981.
  • Новгородов И. Д. Археологические раскопки музея, вып. 1. — Якутск, 1955.
  • Винокуров П. В. Музеи Якутии. — Якутск, 1991.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар