Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Саха сиринээҕи Билим киинэ

Саха сиринээҕи Билим киинэ (нууч. Якутский научный центр Сибирского отделения Российской академии наук) — Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар киирэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин билим тэрилтэлэрин түмэр бөдөҥ федеральнай чинчийэр киин.

Тэрилтэ айылҕа, тиэхиньикэ уонна гуманитарнай билим чинчийиилэрин Саха сирин килиимэтин уонна ирбэт тоҥ усулуобуйаларыттан олохтоох нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын уратытын учуоттаан туран оҥорор[1].

Устуоруйата

ССӨС билимин Академията эспэдииссийэлэри тэрийэн, Саха сиригэр систиэмэлээх чинчийиилэр оҥоһуллан саҕалаабыттар.

1924 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр ССӨС Бүтүн Сойуустааҕы Киин ситэриилээх кэмитиэтин (нууч. ВЦИК) Президиумун иһинэн Саха АССӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэстэбиитэлэ М. К. Аммосов академик С. Ф. Ольденбургка өрөспүүбүлүкэ сиригэр эспэдииссийэлээх чинчийиилэри тэрийэр туһунан сурук ыыппыта.

АСФСӨ Совнаркома 1925 сыл муус устар 7 күнүнээҕи уурааҕынан ССӨС билимин Академиятыгар Саха АССӨ сиригэр-уотугар кэлим чинчийиилэри ыытарыгар сорудахтаабыта уонна онно ирдэнэр үбү көрбүтэ.

1925—1934 сылларга ССӨС билимин Академията Саха сиригэр бүтүн Сойуустааҕы суолталаах кэлим эспэдииссийэни тэрийэн ыыппыта. Биэс сыл иһигэр Саха сирин бүтүннүүтэ бары өттүнэн чинчийиллиэхтээх этэ. Ол курдук, кэлим эспэдииссийэ иһинэн 10 анал этэрээт тэриллибитэ: этнографияҕа, мэдиссиинэҕэ уонна санитарияҕа, статистикаҕа уонна экономикаҕа, тыа экономикатыгар, булт, балык көрүҥнэрин үөрэтиигэ, агрономияҕа, геоморфологияҕа, гидрологияҕа уонна аэрометеорологияҕа.

Чинчийиилэр киэҥ хабааннаахтык — өрөспүүбүлүкэ соҕуруу кыраныыссатыттан Халымаҕа, Үөһээ Дьааҥыга уонна Новосибирскай арыыларыгар тиийэ ыытыллыбыттара.

Эспэдииссийэ үлэтигэр үгүс биллэр учуонайдар кыттыбыттара: академиктар А. Е. Ферсман, В. Л. Комаров, К. Д. Глинка, П. Н. Сушкин, профессордар Л. С. Берг, А. А. Борисов, Г. Г. Доппельмайер уо. д. а. Чинчийиилэргэ барыта 186 киһи кыттыбытыттан, 73-э — Москваттан уонна Ленинградтан кэлбит сүрүн үлэһиттэр, онтон 34-э — олохтоох интеллигенция бэрэстэбиитэллэрэ. Олортон сорохторо — холобур, Г. М. Кокшарскай, Г. А. Попов, А. Я. Тарабукин, Н. Н. Грибановскай, А. Н. Скалозубова — бэйэлэрэ туспа билим чинчийээччилэр буолбуттар.

Эспэдииссийэ билим түмүктэрэ Саха сирин экономиката уонна култуурата сайдар суолларын уонна инники кэскиллэрин быһаарарга тирэх буолбуттара.

Саха АССӨ миниистирдэрин Сэбиэтин 1946 сыл атырдьах ыйын 15 күнүнээҕи 625 №-дээх уурааҕынан, ССӨС миниистирдэрин Сэбиэтигэр (нууч.) (сах. уонна ССӨС билимин Академиятын Президиумугар Саха сиригэр билим-чинчийэр база тэриллиитин туһунан хадаатайыстыба ыытыллыбыт.

1946 сыл балаҕан ыйыгар Саха АССӨ миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ И. Е. Винокуров ССӨС билимин Академиятын бэрэсидьиэнигэр академик С. И. Вавиловка тэриллиэхтээх база сүрүн хайысхаларын, сыалларын уонна соруктарын быһаарар сурук ыыппыта.

ССӨС миниистирдэрин Сэбиэтин 1947 сыл муус устар 28 күнүнээҕи 1755 №-дээх уурааҕынан, ССӨС билимин Академиятын иһинэн Саха сиринээҕи билим-чинчийэр база тэриллибитэ.

Ол сыл бэс ыйын 19 күнүгэр ССӨС билимин Академиятын Президиума тэриллибит база тутулун бигэргэппитэ:

  • Дьокуускайдааҕы тыл, литература уонна устуоруйа института;
  • Саҥа алта салаа: зоология уонна сүөһү иитиитэ, кырыс буору үөрэтии уонна ботаника, экономика, ускуустубаны үөрэтии, геология уонна география салаалара);
  • Химия лабораторията;
  • Космос сардаҥаларын үөрэтэр станция.

Саха сиринээҕи билим-чинчийэр база бастакы салайааччыларынан анаммыттара: дириэктэринэн — ССӨС БА чилиэнэ-кэрэспэдьиэнэ Н. А. Цытович; дириэктэр солбуйааччытынан — философия билимин хандьыдаата А. И. Новгородов; учуонай сэкирэтээринэн — П. Д. Почтовик.

Аһыллыы сиэрэ-туома 1947 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Саха АССӨ 25 сылын бэлиэтиир күннэригэр буолбута.

1947 сыл ахсынньытыгар 30 чилиэннээх учуонай сэбиэт бигэргэтиллибитэ.

Бу кэннэ Саха сиринээҕи билим-чинчийэр база аата хаста да уларыйа сылдьыбыт:

  • 1949 сылтан — ССӨС билимин Академиятын Саха сиринээҕи салаата;
  • 1957 сылтан — ССӨС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиала;
  • 1988 сылтан — ССӨС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи билим киинэ;
  • 1991 сылтан — Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи билим киинэ;
  • 2007 сылтан — Арассыыйа билимин академиятын тэрилтэтэ — АБА Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи билим киинэ;
  • 2019 сылтан — Арассыыйа Үөрэҕин Министиэристибэтин 2019 сыл тохсунньу 23 күнүнээҕи 13 №-дээх ыйааҕынан «Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи билим киинэ» Федеральнай чинчийэр киин диэн буолбут.

Салайааччылара

Ону тэҥэ, Саха сиригэр академическай наука уонна Билим киинин сайдыытыгар бэйэлэрин уһулуччулаах кылааттарын киллэрбиттэрэ: ССӨС уонна Арассыыйа БА академига, Социалистическай Үлэ Дьоруойа П. И. Мельников; ССӨС БА чилиэнэ-кэрэспэдьиэнэ, Ленин бириэмийэтин лауреата В. В. Ковальскай; Арассыыйа БА чилиэнэ-кэрэспэдьиэнэ В. Т. Балобаев; Арассыыйа БА академига Г. Ф. Крымскай; Арассыыйа БА чилиэнэ-кэрэспэдьиэнэ В. В. Яковлев; тиэхиньикэ билимин дуоктара Р. М. Каменскай; Арассыыйа БА чилиэнэ-кэрэспэдьиэнэ М. Д. Новопашин; Арассыыйа БА чилиэнэ-кэрэспэдьиэнэ Н. Г. Соломонов; физико-математическай билим дуоктара Ю. Г. Шафер; Арассыыйа БА чилиэнэ-кэрэспэдьиэнэ Е. Г. Бережко; Арассыыйа БА чилиэнэ-кэрэспэдьиэнэ В. А. Каширцев уо. д. а.

Урукку кэмҥэ Билим киинин састаабыгар Алмаас уонна күндү металлар геологияларын института уонна П. И. Мельников аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр институт киирэллэр этэ.

Тутула

Бүгүҥҥү күҥҥэ Саха сиринээҕи билим киинин иһинэн сэттэ институт үлэлиир[2].

Криолитозона биологиятын проблемаларын института

1951 сыллаахха биология институтун быһыытынан тэриллибитэ. Үүнээйи уонна кыыл-сүөл эйгэтин, кырыс буору, криолитозона экосистиэмэлэрин үөрэтиинэн дьарыктанар.

Ю. Г. Шафер аатынан Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия института

1962 сыллаахха тэриллибитэ. Космос сардаҥаларын, сир аннынааҕы космос куйаарын физикатын, аэрономияны чинчийэр.

В. П. Ларионов аатынан Хоту дойду физикаҕа уонна тиэхиньикэҕэ кыһалҕаларын института

1970 сыллаахха тэриллибитэ. Намыһах температура усулуобуйатыгар үлэлииргэ технологиялары уонна матырыйааллары чинчийэр, кытаанах эттиктэр физикаларынан, теплофизиканан дьарыктанар.

Н. В. Черскэй аатынан Хоту дойду хайа дьыалатыгар института

1980 сыллаахха тэриллибитэ. Геомеханика, хайа боруодаларын алдьатыы, рудник аэрогазодинамиката, хайа теплофизиката, геотехнология, сир баайын байытыы салаатыгар чинчийиилэри ыытар.

Ньиэп уонна гаас проблемаларын института

1999 сыллаахха тэриллибитэ. Ньиэп уонна гаас баайдаах сирдэр геологияларын, көрдөөһүн, чинчийии уонна туһаныы боппуруостарын үөрэтэр.

Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын института

2008 сыллаахха икки институт холбоһуутун түмүгэр тэриллибитэ. Аҕа дойду устуоруйатыгар, археологияҕа, этнологияҕа, фольклористикаҕа, нуучча уонна Арассыыйа норуоттарын тылларыгар (саха, эбээн, эбэҥки, дьүкээгир), лингвистикаҕа чинчийиилэри ыытар.

М. Г. Сафронов аатынан Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын үөрэтэр-чинчийэр института

1956 сыллаахха тэриллибитэ (1979 сылтан ВАСХНИЛ Сибиирдээҕи салаатын састаабыгар киирэрэ). Хоту дойду усулуобуйатыгар сири оҥоруутун, үүнээйи үүннэриитин, селекция, сиэмэ харайыытын, агрохимия, ветеринария, зоотехния боппуруостарын ырытар.

Үөрэхтээһин үлэтэ

Саха сиринээҕи билим киинин иһинэн үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ Үөрэхтээһин киинэ үлэлиир.

Аспирантура бырагыраамата бу курдук хайысхаларынан барар:

  • Физика-математика билимэ;
  • Биология билимэ;
  • Сир туһунан билим;
  • Тиэхиньикэ билимэ;
  • Тыа хаһаайыстыбатын билимэ;
  • Социология билимэ;
  • Устуоруйа билимэ;
  • Тыл билимэ.

Уопсайа 24 хайысханан 36 үөрэх бырагыраамата ыытыллар[3][4].

Тэрээһиннэрэ

Саха сиринээҕи Билим киинэ араас таһымнаах (өрөспүүбүлүкэтээҕи, норуоттар икки ардыларынааҕы) билим тэрээһиннэрин ыытар биир тутаах былаһаакка быһыытынан үлэлиир. Бары хайысхаларынан кэнпириэнсийэлэр, симпозиумнар, төгүрүк остуоллар уонна мунньахтар, ону таһынан ыччакка аналлаах үөрэх куурустара уонна сайыҥҥы билим оскуолалара тэриллэллэр.

Тэрээһиннэргэ Арассыыйа араас эрэгийиэннэрин билим кииннэриттэн учуонайдар, ону тэҥэ тас дойдулар тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ кытталлар.

Тэрээһиннэри Арассыыйа наукаҕа уонна үрдүк үөрэхтээһиҥҥэ министиэристибэтэ, Арассыыйа БА Сибиирдээҕи салаата, үрдүк үөрэх кыһалара уонна сыһыаннаах тэрилтэлэр тэрийсэллэр.

Киин эдэр чинчийээччилэри, учуонайдары өйүүр сыаллаах-соруктаах үгүс тэрээһиннэри ыытар[5][6][7].

Быһаарыылар

  1. ↑ Историческая справка (рус.). prez.ysn.ru. Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  2. ↑ Обособленные подразделения (рус.). prez.ysn.ru. Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  3. ↑ Сведения об образовательной деятельности (рус.). prez.ysn.ru. Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ Образовательные программы (рус.). prez.ysn.ru. Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  5. ↑ Наука Якутии: итоги 2025 года и стратегические горизонты 2026-го (рус.). prez.ysn.ru. Сигэнии күнэ: 5 Ыам ыйын 2026.
  6. ↑ Итоги Годичного собрания ОФР-2025 в Якутске (рус.). prez.ysn.ru. Сигэнии күнэ: 1 От ыйын 2025.
  7. ↑ Итоги XII Евразийского Симпозиума «EURASTRENCOLD-2025» (рус.). iptpn.ysn.ru. Сигэнии күнэ: 20 Сэтинньи 2025.

Категориялар