Ларионов Владимир Петрович

1938 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бастакы Тыыллыма нэһилиэгин Лоомтука сэлиэнньэтигэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Лоомтука сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. 1956 сыллаахха Майа орто оскуолатын кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ^[1][2].

1962 сыллаахха Н. Э. Бауман аатынан Москватааҕы үрдүкү техническэй училище (нууч.) (сах. механика-технология факультетын «Технология машиностроения, металлорежущие станки и инструменты» хайысхатынан инженер-механик идэлээх кыһыл дипломунан бүтэрбитэ. Ол сыл ССРС Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиалыгар үлэлии киирбитэ^[3][1].

1962—1968 сс. массыыналар тымныыны тулуйумтуо өрүттэрин чинчийэр бөлөххө үлэлээбитэ.

1967 сыллаахха «Хрупкие разрушения сварных соединений в условиях Северо-Востока СССР» тиэмэҕэ хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ.

1968—1971 сс. массыыналары уонна металлоконструкциялары тымныыны тулуйумтуо оҥорор лаборатория сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1971—1986 сс. — Хоту дойду физикаҕа уонна тиэхиньикэҕэ кыһалҕаларын институтун дириэктэрин солбуйааччыта.

1983 сыллаахха «Технология сварки низколегированных сталей для конструкций в северном исполнении» тиэмэҕэ тиэхиньикэ билимин дуоктарыгар диссертациятын көмүскээбитэ, профессор аатын ылбыта.

1984 сылтан — Саха судаарыстыбаннай университетын машиноведение кафедратын сэбиэдиссэйэ^[1][3].

1992—1997 уонна 2002—2004 сс. Саха сиринээҕи билим киинин Президиумун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 1992 сылтан Сибиир Академиятын Президиумугар киирбитэ^[2].

1986—2004 сс. — Хоту дойду физикаҕа уонна тиэхиньикэҕэ кыһалҕаларын институтун дириэктэрэ. Ону тэҥэ, 1988 сылтан — ССРС Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдаҕы филиалын дириэктэрин солбуйааччыта.

1989—1991 сс. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин норуодунай дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ.

1990 сыллаахха ССРС Билимин Академиятын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ буолбута^[4][1].

2000-2002 сс. — Москваҕа Саха норуоттар икки ардыларынааҕы университетын ректора.

2004 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр өлбүтэ^[5][4].

В. П. Ларионов чинчийэр үлэтин сүрүн тиэмэлэрэ — матырыйааллары тымныыны тулуйумтуо оҥоруу, сиэтиинэн холбоммут металл оҥоһуктары бөҕөргөтүү уонна өр үйэлээһин. Ону тэҥэ, Саха сирин усулуобуйаларыгар металл оҥоһуктар кэбириир киритиэрийдэрин, тиэхиньикэҕэ туттуллар холбуу сиэтии ньымаларын үөрэппитэ^[1][3].

Барыта 300-тэн тахса билим үлэтин, ол иһигэр 17 манагыраапыйа ааптара, ол иһигэр:

• «Хладостойкость сталей при статическом и циклическом нагружениях» (1969, атын ааптардары кытта);
• «Хладноломкость металлоконструкций и деталей машин» (1969, атын ааптардары кытта);
• «Хладостойкость и износ деталей машин и сварных соединений» (1976, атын ааптардары кытта);
• «Влияние усталости на хладостойкость сварных соединений» (1976, атын ааптардары кытта);
• «Электродуговая сварка конструкций в северном исполнении» (1986)^[5][1].

В. П. Ларионов — 10 дуоктарга уонна 30 хандьыдаакка диссертация билим салайааччыта^[5][1].

Кини чинчийиилэрэ хотугу оройуоннарга туттуллар тиэхиньикэни оҥорууга, «Таас Тумус — Дьокуускай — Покровск» магистральнай трубопровод тутуллуутугар, «Уралмаш», «БелАЗ», «Ижорскай завод», «КрасТяжМаш», «АЛРОСА», «Саханефтегаз», «Якутзолото», «Якутуголь» уо.д.а. тэрилтэлэргэ туһаныллыбыттара^[5][1].

• «Килбиэннээх үлэ иһин. Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл (1970);
• «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (1976);
• «Байкал-Амур магистралын тутуу иһин» мэтээл (1984);
• Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана (1986);
• ССРС Миниистирдэрин Сүбэтин билим уонна тиэхиньикэ эйгэтигэр бириэмийэтин лауреата (1986);
• Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ (1988);
• Арассыыйа билимин Академиятын академига (1997);
• «Аҕа дойду иннигэр өҥөлөрүн иһин» IV истиэпэннээх уордьан (1997);
• Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын билим уонна тиэхиньикэ эйгэтигэр 2004 сыллааҕы бириэмийэтин лауреата (2005)^[4][5][2][1];
• Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык олохтооҕо (1991)^[6];
• Тыыллыма нэһилиэгин ытык олохтооҕо (1995);
• Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык олохтооҕо (2003)^[7];
• Дьокуускай куорат ытык олохтооҕо (2003)^[8].

• Академик В. П. Ларионов аатын сүгэллэр:
  • Майа орто оскуолата (2004)^[9];
  • Хоту дойду физикаҕа уонна тиэхиньикэҕэ кыһалҕаларын института;
  • Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай тыа хаһаайыстыбатын академиятын (билиҥҥи аата - Арктикатааҕы судаарыстыбаннай тыа хаһаайыстыбатын академията) инженернэй факультета (2008);
  • Дьокуускай куорат уулуссата;
  • «Свет— Сырдык» аһымал пуонда;
  • Мэҥэ-Хаҥалас оскуолаларын үөрэнээччилэригэр бэриллэр бириэмийэ;
  • тиэхиньикэ уонна физика эйгэтигэр ситиһиилэрин иһин устудьуоннарга уонна эдэр учуонайдарга бэриллэр бириэмийэ;
  • Дьокуускайдааҕы физико-техническэй лицей (2009);
  • 58,77 карат ыйааһыннаах алмаас (2010)^[10].
• В. П. Ларионов аатынан бириэмийэлэр
• Лоомтукаҕа В. П. Ларионов түмэл дьиэтэ аһыллыбыт (2005);
• Дьокуускайга В. П. Ларионов олорбут дьиэтин эркинигэр (Ленин бэрэспиэгэ, 29) өйдөбүнньүк дуоска туруоруллубут;
• Майа орто оскуолата 100 сааһын туоларыгар оскуола тиэргэнигэр Владимир Петрович бүүһэ туруоруллубут (2010);
• Дьокуускайга академик Ларионовка өйдөбүнньүк туруоруллубут (2007);
• Ил Түмэн Владимир Петрович Ларионов аатынан эдэр учуонайдар билим уонна тиэхиньикэ эйгэтигэр үлэлэрин иһин бириэмийэ олохтообут;
• 2005 сылтан саҕалаан, Дьокуускайга хас сыл аайы Ларионов ааҕыылара ыытыллаллар^[3][5][4].