Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Дадыкин Всеволод Петрович

Дадыкин Всеволод Петрович (1910 сыл муус устар 16 күнэ, Вильнюс — 1976 сыл муус устар 16 күнэ, Москва) — сэбиэскэй учуонай-биолог, үүнээйи физиолога, ССРС Билимин академиятын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, онтон бэрэссэдээтэлэ (1952—1957), ССРС БА Карелиятааҕы филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ (1960—1962). Үүнээйи физиологиятын эйгэтигэр испэссиэлиис, үүнээйи экстремальнай усулуобуйаҕа олоҕун чинчийбит бөдөҥ учуонайа[1].

Олоҕун олуктара

1910 сыл муус устар 16 күнүгэр Вильно куоракка (Литва) гимназия учууталларын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Оҕо сааһын Вильно уонна Архангельскай куораттарга атаарбыта, оттон 1924 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта Москваҕа көспүтэ. Онно педагогическай хайысхалаах оскуоланы бүтэрбитэ[2][3].

1931 сыллаахха К. А. Тимирязев аатынан Тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбитэ. 1931—1934 сыллардаахха Уһук Илин, чуолаан Шимановскай оройуон Родничнай лён совхоһугар үлэлээбитэ. Охотскай-Халыма кыраайыгар агрономунан, ону таһынан ВЦИК Хотугу кэмитиэтигэр хотугу сири оҥорууга консультанынан үлэлээбитэ[2].

1935—1937 сыллардаахха Индигиир экспедициятын састаабыгар киирэн, Хотугу байҕал суолун туһаныыны торумнааһыҥҥа уонна баһылааһыҥҥа кыттыбыта.

1939 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы үүнээйи институтун аспирантуратыгар киирбитэ[4]. 1941 сыл олунньутугар «Изменения органомерзлотных свойств почв Кольского полуострова и эффективности минеральных удобрений на этих почвах в связи с их окультуриванием» диэн хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ. Ол кэнниттэн Саха сиригэр, Дьокуускайдааҕы ирбэт тоҥу чинчийэр научнай станцияҕа үлэлии кэлбитэ. Воркута оройуонугар үлэлээбитэ, онно 1946 сыллаахха О. А. Бозоянныын кыттыгас ыстатыйалара бэчээттэммитэ.

Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланыытыгар билим үлэтин тохтоторго күһэллибитэ. Всеволод Дадыкин фроҥҥа барбыта, Тимирязев академиятын иһинэн «Выстрел» курстарга үрдүкү байыаннай үөрэҕи ылбыта. В. П. Дадыкин 1942 сыллаахха түөһүгэр осколоктан ыараханнык бааһырбыта, уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. 1946 сыл от ыйыгар демобилизацияламмыта[2].

1946 сылтан ССРС НА Ирбэт тоҥу чинчийэр институтугар үлэлээбитэ. 1949 сылтан Всеволод Дадыкин ирбэт тоҥ почвалар биологияларын идэтигэр үрдүкү билим үлэһит буолбута. 1951 сыллаахха дуоктарга диссертациятын көмүскээбитэ уонна «Особенности поведения растений на холодных почвах» диэн монографиятын бэчээттэппитэ[5]. Бу үлэтин иһин 1953 сыллаахха К. А. Тимирязев аатынан бириэмийэни ылбыта.

1952—1957 сылларга ССРС Наукаларын академиятын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, бэрэссэдээтэлэ[5]. 1960—1962 сылларга ССРС НА Карелиятааҕы филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ. 1963 сылтан ССРС НА лесоведение лабораториятын үрдүкү билим үлэһитэ.

1962—1970 сылларга С. П. Королёв уонна М. В. Келдыш ыҥырыыларынан п/я 3452 тэрилтэҕэ (кэлин — РАН Медико-биологическай кыһалҕаларын института) үлэлээбитэ. Манна В. П. Дадыкин куйаарга үүнээйи иититин тиэмэтигэр үлэлээбитэ: сабыылаах систиэмэлэргэ аһы, ууну, салгыны чөлүгэр түһэрэргэ үрдүкү үүнээйилэри туһаныы, хараабыллар истэригэр фитоценозтары айыы.

1970—1976 сылларга Москвааҕы лесотехническай институт ботаникаҕа уонна үүнээйи физиологиятыгар кафедратын сэбиэдиссэйэ. Ону тэҥэ кини устудьуоннары үөрэтиигэ күүскэ үлэлээбитэ. В. П. Дадыкин туһунан элбэх коллегалара уонна үөрэнээччилэрэ, ол курдук Э. В. Ивантер, Л. П. Рысин, олус истээхтик ахталлар[2].

1975 сыллаахха Ленинградка ыытыллыбыт Аан дойдутааҕы ботаниктар сийиэстэрин кыттыылааҕа[2].

Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыта[5].

Бэйэтин төрөөбүт күнүгэр соһуччу өлбүтэ. Москваҕа Химкинскай кылабыысаҕа көмүллүбүтэ[2].

Билим үлэлэрэ

200 билим үлэ ааптара.

  • Дадыкин В. П. Особенности поведения растений на холодных почвах. — М., 1952.
  • Дадыкин В. П. В самых северных субтропиках. — М., 1985.
  • Дадыкин В. П. Цитрусовый сад в комнате. — 2-е изд. — М., 1987.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Кыһыл Сулус уордьана;
  • «1941–1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл;
  • Берлин ылыы иһин мэтээл;
  • Варшава босхолооһун иһин мэтээл;
  • К. А. Тимирязев аатынан бириэмийэ («Особенности поведения растений на холодных почвах» манагыраапыйа иһин, 1952 с.)[6].

Быһаарыылар

Литература

  • Учёные Карельского научного центра Российской академии наук: Биографический словарь / Отв. ред. И. М. Нестеренко, А. И. Слабунов. — Петрозаводск, 1999.
  • Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. — Т. 1: А — Й. — 400 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8430-0123-0
  • Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. — Т. 3: Р — Я. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8430-0127-8
  • Нечаева Е. П., Дручек А. А. К 100-летию со дня рождения профессора В. П. Дадыкина : [рус.] // Известия Тимирязевской сельскохозяйственной академии. — 2011. — № 1. — С. 177—181.

Сигэлэр

Категориялар