Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларытИһитиннэрии
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Шафер Юрий Георгиевич

Юрий Георгиевич Шафер (1909 сыл балаҕан ыйын 14 күнэ [27 күнэ], Иркутскай — 1991 балаҕан ыйын 27, Дьокуускай) — сэбиэскэй космофизик, Арассыыйа билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын Космофизическай чинчийиилэр уонна аэрономия институтун төрүттээччи, Сталинскай бириэмийэ лауреата.

Олоҕун олуктара

1909 сыллаахха балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр Иркутскайга төрөөбүтэ. 1932 сыллаахха Томскайдааҕы судаарыстыбаннай университет физика-математика салаатын бүтэрбитэ.

1932 сылтан лабараанынан, салгыы Сибиирдээҕи физико-техническэй институкка билим үлэһитинэн үлэлээбитэ, ону кытта 1933—1934 сс. ТГУ физика салаатын (1933 сылтан — физика-математика факультетын) сэбиэдиссэйинэн анаммыта.

1935 сыллаахха саҥа тэриллибит Дьокуускайдааҕы педагогика институтугар ыҥырыллыбыта, манна үрдүкү преподавателинэн, физика кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кини көҕүлээһининэн Дьокуускайдааҕы пединститукка бэйэтэ оҥорбут ионизация камератынан — электрометрынан космическай сардаҥалар халбаҥнааһыннарын чинчийэр үлэлэр саҕаламмыттара[1][2].

Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ Саха сиринээҕи Осоавиахим тэрилтэтигэр авиационнай успуорт бастакы уопсастыбаннай устурууктардарыттан биирдэстэрэ этэ[3].

1942 сыл тохсунньутуттан Кыһыл Аармыйаҕа, Брянскай фроҥҥа истребитель авиациятын 1-кы аармыйатыгар, Соҕуруулуу-Арҕааҥы фронт 16-с салгын аармыйатын, Белоруссия I фронун 8-с гвардейскай аармыйатын политүлэһитэ, гвардеец майор этэ. Кыайыыны 1945 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Берлин куоракка көрсүбүтэ[3][2].

1945—1946 сылларга ГСОВГ-га сулууспалаабыта. 1941 сылтан ВКП(б) чилиэнэ. 1947—1952 сылларга ССРС БА Дьокуускайдааҕы билим-чинчийэр базатын 1-кы нүөмэрдээх ыстаансыйатын сэбиэдиссэйэ. 1952 сылтан ССРС БА Дьокуускайдааҕы филиалын космическай сардаҥалар лабораториятын сэбиэдиссэйэ (1958 сылтан — физическэй проблемалар лабораториялара, 1961 сылтан — Дьокуускайдааҕы геофизика лабораторията).

1962—1987 сылларга кини көҕүлээһининэн тэриллибит ССРС БА Дьокуускайдааҕы филиалыгар Космофизическэй чинчийиилэр уонна аэрономия институтун дириэктэрэ. 1987 сылтан 1991 сылга диэри бу институт космическай сардаҥалар лабораториятын билим сүрүн үлэһитинэн үлэлээбитэ[3].

Стратосфераны уонна Сир эргийэр эйгэтин таһынааҕы куйаарга чинчийиилэринэн дьарыктаммыта. Космическай сардаҥалар физикаларыгар норуоттар икки ардыларынааҕы уонна Бүтүн Сойуустааҕы элбэх билим кэмпириэнсийэлэригэр кыттыбыта. Манагыраапыйата уонна 170-тан тахса билим үлэлэрэ, ол иһигэр тас дойдулар хаһыаттарыгар, бэчээттэммиттэрэ, билим арыйыыларыгар ааптар туоһу суруктардааҕа[3].

Хандьыдаат (1951), физика-математика билимин дуоктара (1970).

1991 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

Иитэр-үөрэтэр үлэтэ

Үөрэхтээһин эйгэтигэр өр сыллар устата үлэлээбитэ. Томскайга устудьуоннуур сылларыгар ассистенынан, онтон Томскайдааҕы судаарыстыбаннай университекка физика кафедартын сэбиэдиссэйинэн үлэлээн, эдэр исписэлиистэри бэлэмнээһиҥҥэ маҥнайгы олуктары уурбута.

Дьокуускайга педагогическай институкка үлэлии сылдьан, устудьуоннарга аналлаах «Космофизика төрүттэрэ» диэн анал куурустары аан бастаан киллэрбитэ. Бу куурустарга кини стратосфераны баһылааһын уонна космическай сардаҥалары кэтээн көрүү кистэлэҥнэрин быһааран биэрэрэ, онон Саха сиригэр физиканы интэриэһиргиир көлүөнэни иитэн таһаарбыта. Кэлин Институт дириэктэрин быһыытынан эдэр учуонайдар настаабынньыктааһыннарын күүскэ сайыннарбыта, кинилэр билимҥэ бастакы хардыыларыгар быһаччы сүбэ-ама биэрэрэ.

Уопсастыбаннай үлэтэ

Куорат Сэбиэтин дьокутаатынан талыллыбыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Билии» («Знание») уопсастыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан, Саха норуодунай култуура университетын ректорынан үлэлээбитэ. Өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин, ордук ыччат ортотугар билими тарҕатыыга, сырдатыыга улахан үлэни ыыппыта. СӨ Билимин киинин Бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллан, сэрии уонна үлэ бэтэрээннэрин түмэн, кинилэр социальнай боппуруостарын быһаарыыга көмөлөһөрө[3].

Чинчийэр үлэтэ

Юрий Шафер сүрүн болҕомтотун куйаартан тарҕанар сардаҥалары (космическай сардаҥалары) үөрэтиигэ уурбута. Кини Саха сирин географическай балаһыанньатын (магнитнай полюска чугаһын) таба өйдөөн, манна стационарнай ыстаансыйалары тутар наадатын туруорсубута.

Кини салалтатынан уонна быһаччы кыттыытынан:

  • Стратосфераны уонна ионосфераны чинчийэр сыаллаах зондировщик-аракыаталары көтүтүү ураты методиката оҥоһуллубута;
  • Космическай сардаҥалар хамсааһыннарын кэтээн көрөр автоматизацияламмыт комплекс турбута;
  • Халлаан эттиктэрин радиация кутталларын таһымын быһаарар ньымалар ылыллыбыттара.

Бу үлэлэр Арассыыйа космофизикатын оскуолатын төрүттүүргэ олук буолбуттара. Кини 170-тан тахса билим ыстатыйатын уонна манагыраапыйалары суруйан хаалларбыта, олор билигин да дойду уонна аан дойду лабораторияларыгар тирэх буолаллар.

Айар үлэтэ

Чинчийэр үлэтин таһынан Юрий Шафер сырдатар суруйааччы быһыытынан биллибитэ. Кини сахалыы уонна нууччалыы тылынан суруйбут ыстатыйалара, уочаркалара «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар тиһигин быспакка бэчээттэнэллэрэ.

«Халлаан кистэлэҥнэрэ» диэн кинигэтигэр астрономия уонна космофизика судургу өйдөбүллэрин боростуой ааҕааччыга тиийимтиэтик быһаарбыта. Ыстатыйаларыгар хотугу сир кыһалҕаларын, ирбэт тоҥу үөрэтиини уонна экологияны кытта куйаар ситимин сатабыллаахтык холбоон көрдөрөрө. Кини суруйуулара хас да көлүөнэ ыччаты наукаҕа угуйбуттара.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Сталинскай бириэмийэ үһүс истиэпэнэ (1950) — куйаар сардаҥаларын үөрэтэр аппарааты оҥорон таһаарбытын иһин;
  • Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ (1957);
  • РСФСР билимҥэ уонна тиэхиньикэҕэ үтүөлээх үлэһитэ (1971);
  • Кыһыл Сулус уордьана (18.04.1944);
  • Кыһыл Знамя уордьана (07.05.1945);
  • Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьана (18.02.1945; 06.04.1985);
  • Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана;
  • «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээл[2];
  • атын бойобуой мэтээллэр[4][5].

Аатын үйэтитии

  • 2003 сылтан кини аатын Космофизическай чинчийиилэр уонна аэрономия института сүгэр[6];
  • 2010 сыллаахха Дьокуускайга Ленин бэрспиэгин 31 №-дээх дьиэтин таһыгар «ССРС БА СС Космофизическай чинчийиилэр уонна аэрономия институтун төрүттээччи, биллиилээх учуонай Ю. Г. Шаферга» пааматынньык-бүүс турбута[1].

Дьиэ кэргэнэ

  • Кэргэнэ — учуонай, тыл үөрэхтээҕэ Нина Иннокентьевна Шафер. Кини Юрий Георгиевич билимҥэ үлэтин толору өйүүрэ, архыыбын харайыыга уонна сурунууларын таһаарыыга быһаччы кыттыбыта;
  • Уола — Геннадий Юрьевич Шафер, физик, Дьокуускайдааҕы билим киинигэр үлэлээбитэ, аҕатын идэтин утумнаабыта.
  • Сиэннэрэ эһэлэрин дьыалатын салҕаан, билим араас хайысхаларыгар үлэлииллэр. Шафердар дьиэ кэргэннэрэ Саха сирин билимигэр биир чаҕылхай династияны төрүттээбиттэрэ.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Памятник-бюст выдающемуся ученому Ю. Г. Шаферу - основателю Института космофизических исследований и аэрономии СО РАН | Туризм в Якутии (рус.). virtualyakutia.ru. Сигэнии күнэ: 1 Кулун тутар 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Космофизик Юрий Шафер прошел Великую Отечественную от Сталинграда до Берлина — Yakutia-daily.ru, Yakutia-Daily.ru — свежие новости Якутии и Якутска – все важное и интересное (4 Ыам ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 1 Кулун тутар 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Юрий Георгиевич Шафер | ИКФИА СО РАН(биллибэт). ikfia.ysn.ru. Сигэнии күнэ: 1 Кулун тутар 2026.
  4. ↑ Шафер Юрий Георгиевич | Летопись Московского университета (рус.). letopis.msu.ru. Сигэнии күнэ: 1 Кулун тутар 2026.
  5. ↑ Бессмертный полк. Томск. Шафер Юрий Георгиевич (рус.). www.moypolk.ru. Сигэнии күнэ: 1 Кулун тутар 2026.
  6. ↑ Институт космофизических исследований и аэрономии им. Ю. Г. Шафера | Национальная библиотека РС(Я) (рус.). nlrs.ru. Сигэнии күнэ: 1 Кулун тутар 2026.

Категориялар