Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Зверев Сергей Афанасьевич

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии
УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Зверев.

Сергей Афанасьевич Зверев — Кыыл Уола (1900 сыл от ыйын 8 күнэ, Түбэ (Сунтаар), Саха уобалаһа — 1973 сыл кулун тутар 7 күнэ) — саха сэбиэскэй норуот ырыаһыта, олоҥхоһут, тойуксут, оһуохайдьыт, бэйиэт, мелодист уонна хореограф. РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1939). Саха сыанаҕа үҥкүүтүн төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.

Олоҕун олуктара

1900 сыллаахха бэс ыйын 25 (от ыйын 8) күнүгэр Бүлүү уокуругун Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ[1].

Эдэр сааһыттан сүүрбэттэн тахса сыл хамначчытынан үлэлээбитэ. Онтон Бодойботооҕу көмүс бириискэлэригэр шахтёрунан уонна Кэмпэндээйитээҕи туус собуотугар столярынан үлэлээбитэ. Холбоһуктааһын кэмигэр холкуоска киирбитэ, онтон бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 1940 сылтан 1945 сылга диэри Ньурбатааҕы холкуос тыйаатырын артыыһынан үлэлээбитэ[2].

1944 сыллаахха Марк Жирков салайааччылаах Саха сирин култууратын диэйэтэллэрин биригээдэтигэр киирбитэ. Бу биригээдэ Москваҕа муусука ускуустубатын үлэһиттэрин кытта сибээс олохтуурга уонна саха муусукатын тыйаатырыгар репертуар оҥорорго ыытыллыбыта. 1947 сыллаахха Саха дырааматын тыйаатырыгар «Сир симэҕэ» диэн саха маҥнайгы балетын уонна «Дьулуруйар Ньургун Боотур» опера үҥкүүлэрин туруорарга консультанынан ыҥырыллыбыта.

1973 сыл кулун тутар 7 күнүгэр өлбүтэ[1].

Айар үлэтэ

Оҕо эрдэҕиттэн норуот уус-уран айымньытыгар уһуйуллан, сүгүрүйэн улааппыта. Кини эһэтэ Антон Дьаабыла уонна аҕата Афанасий Антонов — Кыыл Охонооһой биллиилээх олоҥхоһуттар этилэр. Айылҕаттан бэриллибит дьоҕура сайдарыгар остуоруйаһыт Дьаакып Ырдьан улахан сабыдыаллаах эбит.

1938 сылга Сергей Зверевы фольклорист А. А. Саввин суруйбута[3].

1939 сылга Сергей Зверев ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ буолбута.

Импровизацияларыгар саха норуотун төрөөбүт айылҕата, олоҕо-дьаһаҕа туойуллара. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар сэбиэскэй норуот дьоруойдуу быһыытын уруйдуур хас да патриотическай ырыалары («Барааччы ырыата», «Аҕа алгыһа», «Эбэ алгыһа», «Кыайыахпыт», «Уотунан тыыммыт уоттан умсуо») айбыта[4].

Сэрии кэннинээҕи сылларга «Улуу Москуба туһунан тойук» уонна «Мэҥэлэр плотиналара» айымньылар суруллубуттара. Киин куоракка анаммыт поэма нуучча тылыгар тылбаастаммыта уонна Москуба 800 сылын бэлиэтиир күннэргэ «Правда» хаһыакка үрдүктүк сыаналаммыта.

1947 сыллаахха «Ньургун Боотур» бастакы сахалыы олоҥхо-опера туруоруутугар сүбэһитинэн ананан, Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай муусука-дыраама тыйаатырыгар үлэлээбитэ.

Г. М. Васильевтыын кыттыһан Саха сиригэр алмаас бырамыысыланнаһа үөскээһинин туһунан «Айхал эйиэхэ, аар тайҕа» диэн бөдөҥ поэманы айбыта. 1953 сыллаахха «Мин сүрэҕим» диэн айымньыларын хомуурунньуга бэчээттэнэн тахсыбыта[2].

Норуот үҥкүүтүн маастара

Саха сыанаҕа үҥкүүтүн култууратын төрүттээччитинэн ааҕыллар. Саха былыргы умнуллан эрэр ритуальнай үҥкүүлэрин үйэтиппит ураты үтүөлээх. Саха үҥкүүтүгэр «таҥалай үктээн хаамыы», «үөһээ айыыларга сүгүрүйүү», «туос иhит ойуута», «дэйбиирдээх хаамыы», «күөттэhии», «быа быластааhын», «балталаhыы», «уруйдааhын», «тобук холбоон ойуу» курдук сэдэх хамсаныылары, «сүгүрүйүү» араас көрүҥнэрин айан саха норуотун култууратыгар хаалларбыта

Национальнай хореография классическай холобурдарынан буолбут отуттан тахса үҥкүүнү туруорбута, олор истэригэр «Алгыс», «Ситим», «Сэлбэрээскэ», «Хотой», «Кымыс үрдэ». Хореографияҕа айар үлэтин чыпчаалынан «Оһуор» үҥкүүтэ билиниллэр. 1957 сыллаахха Сунтаар улууһун үҥкүүһүттэрэ бу үҥкүүлэринэн Москубаҕа ыытыллыбыт VI Бүтүн аан дойдутааҕы ыччат уонна устудьуоннар бэстибээллэригэр кыттыбыттара. Саха норуотун ускуустубата, ол иһигэр хабарҕанан ыллааһын (тойук) ураты ньымалара уонна оһуохай дойду саамай улахан сыаналарыгар хаста да көрдөрүллүбүтэ: Судаарыстыбаннай академическай Улахан тыйаатырга (1947), Москубаҕа Саха АССР култууратын уонна ускуустубатын күннэригэр (1957, 1965), «Хотугу сулус» («Сияние севера») тыйаатырдаммыт көрдөрүүгэ (1960) уонна Кремль сийиэстэрин дыбарыаһыгар (1965)[1].

undefined

Ойууннааһын

1969 сыллаахха Москва консерваториятыгар дорҕоону суруйар устуудьуйаҕа этномузыковед Э. Е. Алексеев уонна фольклорист П. Е. Ефремов Сергей Зверев толоруутугар «Ытык дабатыы» диэн ойуун кыырыытын суруйбуттара. Кэлин ол сиэр 4 чаастаах дорҕоонноох суруйуутуттан уопсайа 25 мүнүүтэлээх быһа тардыы Бүтүн Сойуустааҕы «Мелодия» (нууч.) (сах. фирма 1978 сыллаахха таһаарбыт «Из якутского фольклора» диэн грампластинкатыгар киирбиттэрэ[5].

Арассыыйа улахан сыаналарыгар кыттыыта

  • Судаарыстыбаннай академическай Улахан тыйаатыр (1947);
  • VI Бүтүн Аан дойдутааҕы эдэр ыччат уонна устудьуоннар бэстибээллэрин култуурунай бырагыраамата (Москва, 1957);
  • Саха АССР култууратын уонна ускуустубатын Күннэрэ (Москва, 1957, 1965);
  • «Сияние Севера», улахан театрализованнай көрдөрүү (Москва, 1960);
  • Түмсүү Кремлевскай Дыбарыаһа (Москва, 1965).

Олоҥхолоро

  • «Куллустай Бэргэн»
  • «Кулун кугас аттаах Куллустай Бэргэн»

Бэйиэмэлэрэ

  • «Оргуhуохтаах кыыс»
  • «Айхал эйиэхэ, аар тайҕа!»
  • «Уот Кудулу»
  • «Мин сүрэҕим»
  • «Улуу Москуба туhунан тойук»
  • «Суоһалдьыйа Толбонноох»

Тойуктара

  • «Улуу Москуба туһунан тойук»
  • Бэлиэлээх тиһик бэлиэтэ
  • «Мэҥэлэр болуоттара»
  • «Барааччы ырыата»
  • «Аҕа алгыһа»
  • «Эбэ алгыhа»
  • «Кыайыахпыт»
  • «Уотунан тыыммыт уоттан умсуо»

Опера-балет

  • «Суоһалдьыйа Толбонноох» опера-балет (1959, бэйэтин туруоруута).

Библиографията

  • Мин сүрэҕим. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1953. — 60 с.
  • Айхал эйиэхэ, аар тайҕа / С. А. Зверев, Г. М. Васильев. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1958. — 48 с.
  • Икки үйэ. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1964. — 103 с.
  • Аман өс. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1971. — 294 с.
  • Күрүлэс күргүөм күннэргэ: Культура дьиэлэригэр, фольклорнай коллективтарга көмө / Хомуйда В. В. Илларионов, Л. Ф. Рожина. — Бэрдьигэстээх, 1992. — 39 с.
  • Улуу Москуба туһунан тойук: Поэма / Хомуйан оҥордо Д. С. Зверев. Худож. Н. Игнатьев. — Дьокуускай, 1999. — 74 с.
  • Алгыс: Якут. танцы, / Сост. А. Г. Лукина, М. З. Сивцева, Р. П. Макарова. — Якутск: Нац. кн. изд-во РС (Я), 1992. — 150 с.
  • Сказание о великой Москве. — Якутск: Кн. изд-во, 1947. — 16 с.
  • Сказание о великой Москве: С компакт-диском «Музыкальный фольклор народа саха» по произведениям, мелодией и в исполнении С. А. Зверева. — Смоленск, 1999. — 111 с. — Якут., рус., англ., нем., франц.
  • Сказание о великой Москве: Поэма / Пер. А. Лаврин; Худож. В. Игнатьев; Авт текстов и сост. Д. Зверев. — Якутск, 1999. — 66 с.; То же: / Пер. на звен. Д. Кривошапкин. — 86 с.; / Пер. на англ. А. Скрябин. — 58 с.; / Пер. на нем. С. Новгородова. — 62 с.; / Пер. на франц. Л.Сабарайкина. 58 с.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Икки Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана;
  • РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ;
  • Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх үлэһитэ;
  • Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо;
  • Мэтээллэр уонна бочуотунай грамоталар[1].

Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

  • Антон Дьапта — эһэтэ, аатырбыт олоҥхоһут;
  • Афанасий Антонов (Кыыл Охонооһой) — аҕата, Бүлүү уокуругар биллибит олоҥхоһут, мас ууһа, көмүс ууһа;
  • Хара Мотуруона — ийэтэ, остуоруйа кэпсиирин, олоҥхолуурун сөбүлүүр эбит;
  • Үстэ кэргэннэнэ сылдьыбыт:
    • бастакы кэргэнэ төрүү сытан өлбүт;
    • Анастасия Потаповна — иккис ойоҕо;
    • Федорова-Зверева Федора Ивановна — үһүс ойоҕо;
  • Барыта 14 оҕоломмут:
  • Үһүс ойоҕуттан оҕолоругар өбүгэлэрин аатын биэрбит: Сиэнэкэ, Төгүл, Күөгэйээни, Туйаарыма;
    • Зверев Дмитрий Сергеевич (11.06.1939—08.09.2012) — уола, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, прозаик-публицист[6].

Аатын үйэтитии

  • Суруйааччы уонна олоҥхоһут аата Улахан сэбиэскэй энциклопедияҕа киллэриллибитэ. 1979 сыл сэтинньи 27 күнүгэр С. А. Зверев — Кыыл Уола Мемориальнай түмэл-усадьбата төрүттэммитэ[7].
  • 2005 сыллаахха саха үҥкүүтүн култууратын төрүттээччи аата Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай үҥкүү тыйаатырыгар иҥэриллибитэ[8].
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин 2000 сыл бэс ыйын 15 күнүнээҕи № 1102 Ыйааҕынан С. А. Зверев — Кыыл Уола аата Сунтаар улууһун Түбэй-Дьаархан орто уопсай үөрэхтээһин оскуолатыгар иҥэриллибитэ[9];
  • Сунтаар уулуссатыгар Сергей Зверев аата иҥэриллибит (1998)[10];
  • 2025 сыллаахха «Сэргэй Зверев-Кыыл Уола үөскээбит эйгэтэ уонна айымньылаах алтыһыыта» диэн кинигэ тахсыбыт[11].

Кини туһунан

  • Айыылартан айдарыылаах: С. А. Зверев Кыыл Уолун туһунан ахтыылар\Хомуйан оҥордо В. В. Илларионов. — Дь.: Бичик, 2000—188 с.
  • Бугаев Н. И. Зверев Д. С. К вопросу о национальной специфике якутского поэтического творчества: На примере произведений С. А. Зверева — Кыыл Уола \инст. гуманитарных исследований РС(Я). — Якутск, 1999. — 33 с.

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 С. А. Зверев — Кыыл Уола (рус.). Сунтарская межпоселенческая централизованная библиотечная система. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола (рус.). ИА SakhaNews. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  3. ↑ О. В. Захарова. Творческое наследие народного певца С. А. Зверева-Кыыл Уола и современность, 2019
  4. ↑ Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола (рус.). Театр Олонхо. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  5. ↑ А. Н. Зверева. Роль С. А. Зверева - Кыыл Уола в возрождении культурного наследия народа саха, 2015
  6. ↑ Его называли «Посланник небес»… (рус.). Илин. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  7. ↑ Мемориальный музей-усадьба С. А. Зверева — Кыыл Уола (рус.). Идём в музей. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  8. ↑ Национальный театр танца Республики Саха (Якутия) им. С. А. Зверева — Кыыл Уола (рус.). Культура.РФ. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  9. ↑ Указ Президента РС(Я) от 15.06.2000 № 1102 (рус.). Николаев-Центр. Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.
  10. ↑ Уулусса аатын уларытыы туһунан, 1998
  11. ↑ «Сэргэй Зверев-Кыыл Уола үөскээбит эйгэтэ уонна айымньылаах алтыһыыта» кинигэ сүрэхтэннэ. https://sakha-sire.ru (21 Бэс ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 29 Бэс ыйын 2026.

Литература

Категориялар