Күндэ

Күндэ
Иванов Алексей Андреевич
Төрөөбүт күнэ	1896 сыл тохсунньу 16 күнэ(1896-01-16)
Төрөөбүт сирэ	Кутана, Сунтаар улууһа, Бүлүү уокуруга, Саха уобалаһа, Арассыыйа импиэрийэтэ
Өлбүт күнэ-дьыла	1934 сыл алтынньы 30 күнэ(1934-10-30) (38 сааһыгар)
Идэтэ	поэт, суруйааччы, драматург, литератyрнай кириитик, лингвист-учуонай
Үлэлээбит сыллара	1921-1934
Жанра	поэзия, проза, драма
Айымньыларын тыла	саха
Бастакы айымньыта	«Кыыһар туҥат», 1926

Иванов Алексей Андреевич — Күндэ (1896 сыл тохсунньу 16 күнэ, Кутана, Саха уобалаһа — 1934 сыл алтынньы 30 күнэ) — саха сэбиэскэй бэйиэтэ, суруйааччы, драматург, литературнай кириитик, лингвист учуонай уонна уопсастыбаннай диэйэтэл.

Олоҕун олуктара

1896 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгэр (сорох дааннайдарынан, Хаҥалас нэһилиэгэр) орто сэниэ ыалга төрөөбүтэ.

1911 сыллаахха Элгээйи икки кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ.

1913 сыллаахха Иркутскайга учуутал семинариятыгар учуутала П. Х. Староватов көмөтүнэн салгыы үөрэнэ барбыта. Үөрэнэр кэмигэр ыччат тэриммит кистэлэҥ революционнай куруһуогар «Объединение» диэн илиинэн суруллар сурунаал таһаарыытыгар кыттыбыта, ол иһин 1917 сыллаахха үөрэҕиттэн уһуллубута.

1917—1920 сылларга Сунтаар улууһугар учууталынан үлэлээбитэ. Тойбохойго, Кутанаҕа, Сиэйэҕэ учууталлаабыт кэмигэр оскуолаҕа саха тылын предмет быһыытынан үөрэтиини биир бастакынан киллэрбитэ. Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтуурга уонна бөҕөргөтүүгэ кыттыбыта, үөрэҕэ суох буолууну суох гыныыга үлэлээбитэ.

1920—1923 сылларга Бүлүүгэ үөрэх салаатын инструкторынан, иккис сүһүөх оскуолатыгар учууталынан, сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Ону таһынан, кыраайы үөрэтэр түмэли тэрийсибитэ.

1923 сыллаахха Дьокуускайга кэлбитэ. Онно техникумҥа уонна иккис сүһүөх оскуолатыгар саха тылын үөрэппитэ.

1924—1926 сылларга Москваҕа ССӨС норуоттарын Киин кинигэ кыһатыгар Саха сиринээҕи салаатын эппиэттиир сэкиритээринэн үлэлээбитэ, суруйааччы Д. Фурманов литературнай куруһуогар сылдьыбыта.

1926 сыллаахха Бакуга I тюркологтар сийиэстэрин үлэтигэр И. Н. Бараховы, А. И. Софроновы — Алампаны кытта Саха сирин дэлэгээссийэтигэр киирсэн кыттыыны ылбыта.

1927 сыллаахха Киин кинигэ кыһатын саха салаата сабыллыбытынан уонна Дьокуускайга бэйэтигэр кинигэ кыһата арыллыбытынан, Саха сиригэр эргиллэн кэлбитэ.

1927—1929 сылларга «Кыым» хаһыат эппиэттиир эрэдээктэринэн, 1929—1931 сылларга Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын уус-уран литература салаатын эрэдээктэринэн үлэлээбитэ, «Саха омук» түмсүү литературнай куруһуогун салайбыта.

1931 сылтан Саха ӨССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин Президиумун иһинэн саҥа алпаабыт Кэмитиэтин учуонай сэкиритээрин эбээһинэһин толорбута. «Саха омук» култуурунай-сырдатар уопсастыба актыыбынай чилиэнэ, «Чолбон» сурунаал редколлегиятын чилиэнэ, хас да литературнай куруһуоктары салайбыта.

1932—1934 сылларга Саха тыйаатырын иһинэн арыллыбыт икки сыллаах устуудьуйа үөрэнээччилэригэр драматургияҕа уонна литератураҕа лиэксийэ ааҕара.

1934 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

Айар үлэтэ

Суруйааччы быһыытынан

Дириҥ Күндэ диэн ийэтин төрөөбүт сирин аатынан айар аатын ылыммыта. Бу аатынан бастаан Элгээйи оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан эркин хаһыатыгар илии баттыыр буолбута.

Кэпсээннэри 1918 сылтан суруйан саҕалаабыта. Бастакы айымньылара, тылбаастара 1921 сыллаахха «Тыҥ кырыыта» сурунаалга тахсыбыттара.

Бастакы хоһоонноро 1923 сыллаахха «Кыым» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ. 1926 сыллаахха «Кыыһар туҥат» диэн хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта.

«Марба», «Доромоонноох», «Хаартыһыттар», «Иэдээннээх баҕа» диэн кэпсээннэрэ утуу-субуу 1920-с сылларга суруллубуттара. «Солооһун» диэн сэһэнэ, «Туораах» диэн кэпсээнэ хойут өлбүтүн кэннэ 50-с сылларга көстөн бэчээккэ тахсыбыттара.

«Ааспыт дьол», «Куттаныма», «Сырдык суол күүһэ», «Ол дьыллар», «Хараҥа түүн» дыраамалара 1920-с сылларга куорат, тыа тыйаатырдарын сыаналарыгар киэҥник тура сылдьыбыттара.

Библиографията

• Кыыһар туҥат : ырыа-хоһоон. — Москва : ССРС кинигэ бэчээттиир киин сирэ, 1926.
• Кэпсээннэр. — Москва : ССРС кинигэ бэчээттиир киин сирэ, 1927.
• Оонньуулар. — Москва : ССРС кинигэ бэчээттиир киин сирэ, 1927.
• Ол дьыллар : драма : 5 суол оонньуулаах, 14 төгүл көстүүлээх : (1921-22 сс.). — Якутскай : САССР гос. изд-вота, 1928.
• Саха поэзиятын уус-уран формата. — Дьокуускай, 1931. — 58 с.
• Көҕүтүһүү : хоһооннор. — Москва : Худож. лит. таһаарар гос. изд-вота, 1933.
• Талыллыбыт айымньылар : хоһооннор, кэпсээннэр, пьесалар. — Дьокуускай : Кинигэ изд-та, 1960.
• Сайыҥҥы : оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1975.
• Төрөөбүт сир : кылаас таһынааҕы ааҕыыга көмө. — Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1988.
• Кыыһар туҥат сырдыга : уус-уран айымньылар, тылдьыт, ыстатыйалар, библиография. — Дьокуускай : Бичик, 2000.

Публицист быһыытынан

Нууччалыы, сахалыы бэчээккэ тахсыбыт үгүс элбэх ыстатыйалара, тыл, үөрэх, тыйаатыр, литература, ускуустуба эрэ туһунан буолбакка, норуот күннээҕи олоҕор, күннээҕи кыһалҕатыгар эмиэ анаммыттара:

• «Хайдах гыннахха хотону дьиэттэн араарарга этиилэр»;
• «Саха аһа-таҥаһа»;
• «Саха сайаҕас эттэнэрэ-хааннанара»;
• «Саха тыынар салгына»;
• «Саха дьахтара төрүүрэ-ууһуура»,
• «Кыдьык кыкках» (сыстыганнаах ыарыылар тустарынан);
• «Үрдүк сиргэ уу таһаарар туһунан» уо. д. а.

Саха тылын үөрэтиигэ кылаата

Улахан дьоҥҥо букубаар уонна ааҕар кинигэ оҥорбута. Алпаабыт латинизациятын туһунан ыстатыйаларыгар ырыппыта. 1926 сыллаахха саха тылын кырамаатыкатын таһаарбыта.

Кини 1920-1930-с сылларга оҥорбут үлэлэрин Е. И. Убрятова, Е. И. Коркина, Н. Е. Петров, П. А. Слепцов курдук тыл чинчийээччилэрэ, тыл билимин дуоктардара, о.д.а тыл идэлээхтэрэ саха тылын төрүт сокуоннарын үчүгэйдик билэр мындыр грамматист учуонай көрүүтүнэн билинэллэрэ, саха литературатын тылын бастакы теоретигын быһыытынан ааттыыллара, тиэрмини оҥорууга, олохсутууга киллэрбит улахан кылаатын үрдүктүк сыаналыыллара.

Ол курдук, дорҕоон, аһаҕас дорҕоон, бүтэй дорҕоон, ньиргиэрдээх, ньиргиэрэ суох бүтэй дорҕооннор, айах, уос аһаҕастара, туохтуур, сыһыат туохтуур, о.д.а саха тылын кырамаатыкатын тиэрминнэрин Күндэ киллэрбит диэн ааҕыллар.

Күндэ саха тылын грамматикатын оскуолаҕа үөрэтии бигэ акылаатын уурбут, наука өттүнэн төрүтүн, методикатын, терминнэрин ырытан киллэрбит өлбөт-сүппэт үтүө өҥөлөөх

— Академик П. А. Слепцов

Маны таһынан, Күндэ саха тылын уонна литературатын тустарынан хас да билим ыстатыйалары суруйбута. Олор истэригэр — «Саха поэзиятын уус-уран формата» диэн уочарката күн бүгүҥҥээҥҥэ дылы суолтатын сүтэрэ илик диэн сыаналанар.

Үлэлэрэ

• Биһиги саҥабыт: кырамаатыка 1-гы сыла. саха саҥатын үөрэҕэ;
• Биһиги тылбыт: кырамаатыка 2-с сыла: саха тыла уларыйарын-тэлэрийэрин үөрэҕэ;
• Кыһыл аармыйа дьонноро үөрэнэр бастааҥҥы кинигэлэрэ;
• Саха бэйиэсийэтин уус-уран куормата: саха бэйиэсийэтин куорматын араҥалаан көрүү;
• Саха тыла: кырамаатыка уонна быраапсайдык суруйуу: отто оскуолаҕа үөрэнэр кинигэ: үөрэх 5-ис кылааһа;
• Саҥа олох: улахан дьон үөрэнэр буукубаардара;
• Улахан дьон ааҕар кинигэлэрэ.

Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

• Аҕата — Иванов Андрей Иванович (Бучуука Өндүрэй);
• Ийэтэ — Ньыраах Ыстапаан кыыһа Сүөкүлэ;
• Убайа — Иванов Герасим Андреевич (Дьарааһын);
• Сыгана — Иванов Иван Герасимович — Уйбаан Нуолур, суруйааччы, бэйиэт, публицист.

Аатын үйэтитии

• А. А. Иванов — Күндэ тус бибилэтиэкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтигэр хараллыыга ууруллубута;
• Кутанаҕа 1984 сылтан А. А. Иванов — Күндэ түмэл-дьиэтэ үлэлиир;
• Кутана орто оскуолата А. А. Иванов — Күндэ аатын сүгэр.

Олоҕун, айар үлэтин туһунан кинигэлэр

• Сөрүүн сүөгэй тылынан… : Күндэ туһунан ахтыылар / хомуйан оҥордо Т. С. Кириллин; ред. У. Нуолур. — Дьокуускай : Кудук, 1998.
• Күндэ күндү баайа : ыстатыйалар хомуурунньуктара / СР наук. акад., гуманит. чинчийии ин-та, эппиэт. ред. Т. П. Самсонова. — Дьокуускай, 2002.
• Художественный мир А. А. Иванова-Кюндя / Т. П. Самсонова ; Ин-т гуманит. исслед. АН РС (Я). — Якутск : изд-во ЯФ СО РАН, 2004.

Быһаарыылар