Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Избеков Иоаким Дмитриевич

Избеков Иоаким Дмитриевич — Уустаах Избеков (1909 сыл олунньу 3 күнэ, Мөҥүрүөн нэһилиэгэ — 1996, Маандай, Дьаҥхаады нэһилиэгэ) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, драматург, хореограф, мас ууһа[1].

Олоҕун олуктара

1909 cыллаахха олунньу 3 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Мөгүрүөн нэһилиэгэр дьадаҥы, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.

1922 cыллаахха оскуолаҕа киирбит, ол эрээри үп-харчы суоҕуттан үөрэммэтэх.

1929 cыллаахха Дьокууйскайга фабрика-завод училищетыгар тимир ууһун идэтигэр үөрэнэ киирбит. Үөрэнэр сылларыгар дыраама куруһуогар сылдьан кыра испэктээктэргэ оонньоон сыанаҕа тахсар буолбут.

1930 cыллаахха Дьокууйскайга Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэҕэ ылбыттар.

1932 cыллаахха Москваҕа А. В. Луначарскай аатынан тыйаатыр устуудьуйатын (ГИТИС) иһинэн аһыллыбыт саха устуудьуйатыгар үөрэххэ ыытыллыбыт.

1936 cыллаахха Саха сиригэр идэтийбит артыыс буолан төннүбүт[2].

Сэбиэскэй-финскэй сэриигэ (1939—1940 сс.) баҕа өттүнэн кыттыыны ылбыт[3].

1936-70 сс. П. А. Ойуунускай аатынан государственнай музыкальнай-драматическай тыйаатырга ситиһиилээхтик үлэлээбит. Саха тыйаатырыгар барыта сүүсчэкэ оруолу оонньообут, ону таһынан, сыанаҕа үҥкүү туруоруутунан, пьеса суруйуутунан дьарыктаммыт[2].

Айар үлэтэ

Худуоһунньук быһыытынан

Избеков И. Д. уруһуйунан устудьуоннуу сылдьан дьарыктаммыт.

«Алаадьы оҥоро турар саха дьахтара», «Былыргы эмчиттэр», «Сэрииттэн төннүү», «Өлүөнэ», «Күөл» уо.д.а. үлэлэригэр төрөөбүт дойдутун кэрэтин, саха норуотун сиэрин-туомун, тыа сирин утумнаах олоҕун-дьаһаҕын, сылаас эйгэтин көрдөрбүт[2].

Билиҥҥи кэмҥэ сорох уруһуйдара М. Ф. Габышев аатынан Ойуулуур-дьүһүннүүр искусство галереятыгар уонна Е. М. Ярославкскай аатынан Өрөспүүбүлүкэтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэлгэ уонтан тахса үлэлэрэ көрдөрүүгэ тураллар[4].

Мас, тимир ууһа

Уустаах Избеков саха былыргы музыкальнай инструменнарын тилиннэрбит өҥөлөөх. «Иирэр дьаҕаа», «дьөлөккөй күпсүүр» уонна «кылыһахтаах кырыымпа» диэн саха былыргы музыкальнай инструменнарын кини булан ылан олоххо төннөрбүт. Бу инструменнары сөргүтэн оҥороругар кини былыргы ньымалары булан туһаммыт[2].

Уустаах Избеков оҥорбут күпсүүрэ уонна дьаҕата Саха сирин норуоттарын музыкатын уонна фольклорун түмэлигэр харалла сыталлар[5].

undefined

Маны тэҥэ, өбүгэ үгэһин сөргүтэн, сэргэ араас көрүҥнэрин оҥоруутунан дьарыктанар эбит. Ол курдук, дойдутугар Маандайга уонча араас сэргэни туруорбут: ыһыах сэргэлэрэ, тиэргэн сэргэтэ, туос ураһалаах сэргэ, мааны ыалдьыт сэргэтэ уо.д.а.

Уустаах Избеков сэргэлэрин, Аал Луук маһын билигин да «Маандай» ытык сиргэ көрүөххэ сөп[2].

Үҥкүү туруорааччы

1930-c сс. Саха тыйаатырын сыанатыгар Марк Жирков муусукатыгар «Чараҥ» уонна «Таба» диэн бэйэтин үҥкүүлэрин туруорбут.

1945 сыллаахха бэйэтин пьесатынан туруоруллубут «Сыгый Кырынаастыыр» испиктээккэ «Буойуҥҥа уһуйуу» үҥкүүнү айбыт.

Кэнники, 1980-с сс., эдэр балетмейстер, «Кыталык» үҥкүү ансаамбылын салайааччыта Василий Павлович Винокуров «Оһуор үҥкүүтүн» туруорарыгар көмөлөспүт[2][6].

Үҥкүүлэрэ
  • «Чараҥҥа»;
  • «Табалар»;
  • «Хотугу силлиэ»;
  • «Оһуор үҥкүүтэ»;
  • «Түһүлгэ»;
  • «Удаҕаннар үҥкүүлэрэ»;
  • «Кыталыктар үҥкүүлэрэ»;
  • «Буойуҥҥа уһуйуу»[6].

Суруйааччы быһыытынан

1945 сыллаахха «Сыгый Кырынаастыыр» диэн драманы суруйбута кинигэ буолан аҕыйах ахсаанынан бэчээттэнэн тахсыбыт. Бу драма Саха государственнай тыйаатырын сыанатыгар хаста да туруоруллубут.

«Баайка», «Оотуй уонна Тоотуй», «Олох салҕанар» диэн оҕолорго аналлаах сэһэннэрдээх.

1993 сыллаахха «Иччилээх итэҕэл сэргэлэрэ» кинигэтин устуоруйа билимин кандидата Ф. М. Зыков бэчээккэ бэлэмнээбит, киирии тылын суруйбут уонна ойууларын оҥорбут.

5 кинигэтин таһынан хас да үһүйээннэри, ыстатыйалары суруйан хаалларбыт[2].

Пьесалара
  • «Оотуй уонна Тоотуй» (Саха драматическай театра);
  • «Иирбит Ньукуус» (Саха драматическай театра);
  • «Сыгый кырынаастыыр»[7].

Дьиэ кэргэнэ

  • Биир кыыс оҕолоох уонна кэргэннээх. Кэргэнэ — Мария Платоновна Избекова.
  • Кыыһа Альбина Избекова — биллиилээх суруналыыс.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Саха АССР үтүөлээх артыыһа;
  • «Аҕа дойду Улуу сэриитин 1941—1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл;
  • «Килбиэннээх үлэтин иһин. В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө» мэтээл;
  • «ССРС Сэбилэниилээх күүстэрин 50 сыла» мэтээл;
  • «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 30 сыла» мэтээл;
  • Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо[5].

Быһаарыылар

  1. ↑ Иоаким Дмитриевич Избеков-Уустаах (рус.). Сигэнии күнэ: 17 Олунньу 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Избеков Иоаким Дмитриевич (1909-1996) (рус.) (17 Олунньу 2026).
  3. ↑ Якутия в судьбе Варвары Гайгеровой, или Незнакомая страница жизни Уустаах Избекова (рус.). Сигэнии күнэ: 17 Олунньу 2026.
  4. ↑ Новости (рус.). sakhamuseum.ru. Сигэнии күнэ: 17 Олунньу 2026.
  5. ↑ 1 2 Избеков Иоаким Дмитриевич — Уустаах (рус.) (17 Олунньу 2026).
  6. ↑ 1 2 Кыталык (рус.) (17 Олунньу 2026).
  7. ↑ Избеков Иоаким Дмитриевич (рус.). Сигэнии күнэ: 17 Олунньу 2026.

Категориялар