Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Плейстоцен паарката

Плейстоцен паарката (нууч. Плейстоценовый парк) — Саха Сирин хотугулуу илинигэр, Черскэйтэн 30 км соҕуруу баар айылҕа паарката. Заказник айааччыта уонна билим салайааччыта Арассыыйа эколога Сергей Афанасьевич Зимов буолар.

Заказникка ааспыт мууһуруу кэмигэр Хотугу полушарие улахан сирдэригэр баар плейстоцен «мамонт туундара-истиэптэрин» экосистематын оҥорорго эксперимен ыытыллар.

Мамонт туундара-истиэптэрэ билигин баар ойуур-туундара уонна бадараан-тундра биоталарыттан уонунан төгүл элбэх үүнүүлээх этилэр диэн сабаҕалыыллар. 10-12 тыһыынча сыл анараа өттүгэр улахан оту сиир харамайдар (мамонт, түүлээх носорог, улахан муостаах таба уо. д. а.) сүппүттэрин түмүгэр, систиэмэ билиҥҥи турукка диэри алдьаммыта. Элбэх учуонайдар этэллэринэн, бу өлөн бараныы үөһээҥҥи палеолит булчуттара улахан эбэтэр быһаарыылаах оруоллаахтар.

Плейстоцен пааркатын идеята диэн мамонт туундара истиэптэригэр майгынныыр сирдэри уонна ландшафттары оҥорорго тыыннаах хаалбыт мегафауна көрүҥнэрин киллэрии буолар, ол үрдүк үүнүүлээх от бүрүөтүн оҥорууга тириэрдиэхтээх. Пааркаҕа саха аттара, хоту табалар, тайахтар, барааннар, козалар, овцебыктар, калмыык ынахтара, истиэп бизоннара, яктар уонна тэбиэннэр олороллор.

1997 сыллаахха заповедник уотугар-сиригэр сорҕотун периметрынан (20 км кэриҥэ) сиэрдийэттэн оҥоһуллубут күрүөнэн төгүрүйбүттэрэ. 2006 сыллаахха заказник уота-сирэ 144 км² этэ (онтон 20 км² эрэ күрүөлээх этэ)[1]. Заказник төрүттээччитэ Сергей Зимов сирин-уотун 750 км² диэри улаатыннарар былааннаах, ол гынан баран, билиҥҥи туругунан баар сирин даҕаны толору сайынна илик. Зимовтар 2025 сылга 55 км күрүө тутуохтарын баҕаралларын, ол түмүгэр күрүөлээх паарка иэнин 160 км² диэри улаатыннарыахтарын баҕаралларын туһунан иһитиннэрбиттэрэ[2].

2006 сылга СӨ Бырабыыталыстыбата уонна «АЛРОСА» хампаанньа Канаада бырабыыталыстыбата бэлэхтээбит 30 эдэр ойуур бизонун тиэйэр кыахтаммыттара, ол эрээри атын пааркаҕа — «Өлүөнэ туруук хайалара» (Уус-Буотама) диэн сиргэ тиэйэр кыахтаммыттара. 2011 сыллаахха ойуун бизонун оннугар зубр киирбитэ, 2022 сыл сааһыгар өлбүтэ[3].

Мамонт прериятын экологията

Мамонт прериялара эбэтэр туундара-истиэп диэн Евразия уонна Хотугу Америка полярнай эрэгийиэннэригэр плейстоцен кэмиттэн ыла суох экосистема буолар. Мамонт прерияларын уратытынан улахан харамайдар элбэхтэрэ буолар — аныгы чинчийээччилэр этэрдэринэн, «ол тымныы истиэп харамайдарын эйгэтин хартыыната… экваториальнай Африка аныгы саваннатыгар майгынныыр этэ»[4]. Туундара-истиэп фаунатыгар мамоннар, түүлээх носорогтар, бизоннар, овцебыктар, дьиикэй аттар уонна тэбиэннэр, хоту уонна улахан табалар, хайа хаспах хахайдара, гиеналар, түөрт көрүҥ бөрө уонна да атын элбэх харамайдар киирэллэрэ[5][6][7][8][9]. Кыыл ахсаана олус элбэх эбит — Н. К. Верещагин суоттааһынынан, Сибиир уһук хотугулуу-илин өттүгэр 40-тан 60-ҥа диэри тыһыынча мамонт баар эбит. Яков Санников этэринэн, Хоту Арктическай далайга баар сорох арыылар сирдэрэ бүтүннүү былыргы харамайдар уҥуохтарыттан турар эбит[10].

Тиһэх мууһуруу кэмин туундара истиээпэ: (хаҥастан уҥа) дьиикэй сылгылар, мамоннар, хайа хаспаҕын хахайдара хотугу таба үрдүгэр, түүлээх носорог

Аныгы туундара уонна тайҕа оннугар олох атын экосистема баар буолан, итиччэ элбэх ахсааннаах улахан харамайдар полярнай эрэгийиэҥҥэ бэйэлэрин аһатыахтарын сөп этэ. Туундара уратыта диэн, онно баар өлбүт үүнээйилэр, сылаас киэҥ сирдэргэ буоларын курдук ыһыллыбаттар, ол оннугар үйэлээх тоҥҥо бараллар. Ол түмүгэр, органическай веществолар төннүбэттик сүтэн хаалаллар: «микрофлора активноһа намтааһына туундара сирин азотка дьадаҥытын үөскэтэр уонна үөһээҥҥи горизонҥа торфяной үүнээйи тобохторун мунньуллуутугар тириэрдэр» (МСЭ). Оттон туундара сирин дьадаҥытын азоттаах уоҕурдууну, холобур, кии эбэн толуйар буоллахха, аҕыйах муох уонна лабыкта оннугар түргэнник үүнэр уонна үрдүк калориялаах бурдук үүнээйилэрэ үөскүүллэр.

«Мамонт фауна» элбэх от аһылыктаах харамайдара устуоруйа иннинээҕи туундара үүнээйитин «торф үүнээйи тобохторугар» кубулуйа илигинэ сиэбиттэрэ уонна үүнээйилэргэ наадалаах органическай веществоны сиргэ (кии быһыытынан) төннөрүллэрэ. Ол түмүгэр, муустаах Евразия хонуулара мөлүйүөнүнэн туйахтаах кыыллар үөрдэрин аһатар үрдүк үүнүүлээх ходуһаларынан бүрүллүбүттэрэ. «Муус» биоценоз[ru] баай уонна оҥорон таһаарыылаах экосистема буоларын көрүөххэ сөп, баар буолуута онно олорор улахан от аһылыктаах харамайдартан толору тутулуктаах этэ[11].

Бу экосистема аныгы аналога туундара буолбатах, Африка саванната буолар. Арктика эрэгийиэннэригэр сылаас кэм аҕыйах ыйы эрэ барар эрээри, туундара истиэптэрин биопродуктивноһа тропическай саванналарга чугас этэ. Ити Африка саванналарыгар төгүрүк сылы быһа от үүнүүтэ суоҕунан быһаарыллар — сыл үгүс өттө уһун кураан кэминэн ааһар. Ону таһынан, сайын Арктикаҕа сырдык чаас тропиктарга холоотоххо уһун буолар (күн төгүрүк суукканы тыгар). Үрдүк кэтирээһиннэргэ Африка оту сиир үүтүнэн иитээччилэригэр — термиттэргэ уонна бурдук быһааччы кымырдаҕастарга күүстээх конкурент суох (тропиктарга кинилэр биомассалара улахан туйахтаах харамайдар биомассаларыттан намыһах буолбатах). Бу биричиинэлэртэн сылтаан, туундара-истиэпкэ бурдук үүнүүтэ уонна улахан харамайдар ахсааннара саваннаҕа тэҥнэһэр этэ[12].

Плейстоцен паарката Саха Сиригэр

Сорох биологтар этэллэринэн, улахан уонна орто кээмэйдээх үүтүнэн иитээччилэр фаунатын өлүүтүн түмүгэр буолбут мамонт истиэптэрэ аныгы бадарааннаах туундараҕа кубулуйуулара төннүбэт буолбатах. Туундараҕа сүөһүнү оттооһун төттөрү дьайыыга тириэрдэр: кыыл сиэбит муохун оннугар от үөскүүр, сир кураанах буолар. Ол иһин, хаһан эрэ туундара-истиэпкэ олорбут тундраҕа улахан туйахтаах харамайдары киллэрэн, урукку баай биоценозу сорҕотун төннөрөр кыах баар[13].

undefined

Сергей Афанасьевич Зимов уонна кини уола Никита Саха Сиригэр оҥорбут Плейстоцен паарката бу кыһалҕаны быһаара сатыыллар[14]. Зимов 1980-с сылларга Саха Сирин хоту өттүгэр, Колыма аллараа өттүгэр, мамонт истиэп экосистематын чөлүгэр түһэрэр ураты экологическай эксперимены саҕалаабыта.

1988 сыллаахха 160 км² иэннээх туундараҕа саха сылгыларын үөрүн таһаарбыттара, ситиһиилээхтик дойдутуйбута. Ааспыт сылларга, «Новости Науки» научнай кэтээн көрөөччүтэ А.Марков суруйарынан, «Пааркаҕа үүнээйи уларыйан барда. Харамайдар оттор уонна бурьян үүнээйилэрин ыраастаатылар, кураанах өлбүт от уһун кэмҥэ ууруллубут сирдэрин кытта дьакыйбыттара, сири киинэн уоҕурдубуттар. Бу уулаах, белоктаах от үүнүүтүгэр көмөлөспүтэ»[15]. Аттар былыргы мамонт истиэпин биир чааһын чөлүгэр түһэрбиттэр. Аттарга тайахтар, табалар, эһэлэр эбиллибиттэрэ. Эксперимент түмүктэрэ олус интэриэһинэй буоланнар, кинилэр тустарынан «Nature» уонна «Science» сурунаалларга хас да ыстатыйа суруллубута[16][17][18].

2006 сыллаахха, уһун кэпсэтиилэр кэннилэриттэн, Канаада бырабыыталыстыбата бэлэхтээбит 30 эдэр ойуур бизонун үөрүн Саха Сиригэр аҕалбыттар, ол гынан баран, СӨ бырабыыталыстыбатын быһаарыытынан, бастаан ыытыллыахтаах Плейстоцен пааркатыгар олорботохтор, «Уус-Буотома» пааркатыгар ыыппыттара[19][20]. Итинэн сибээстээн, Америка ойуур бизоннарын оннугар, үп-харчы уонна да атын биричиинэнэн, 2011 сыл сааһыгар Плейстоцен паарката Европа бизоннарынан туолбута[21]. Маны таһынан, 2010 сыл балаҕан ыйыгар плейстоцен пааркатыгар овцебыктар үөскээбиттэрэ, онтон 2011 сыл сааһыгар мараллар хаттаан киирбиттэрэ[22].

2017 сыллаахха Саха Сиригэр былыр олорбут яктары аҕалбыттара[23].

Пааркаҕа калмыык ынахтарын бөлөҕүн 2018 сыллаахха аҕалбыттара[24].

Пааркаҕа 2019 уонна 2021 сылларга истиэп бизоннары аҕалбыттара[25].

2021 сыл бэс ыйыгар суох буолбут Кноблох тэбиэнин оннугар икки бөкчөгөрдөөх тэбиэннэри киллэрбиттэрэ[26].

undefined

Плейстоцен пааркатыгар тэҥнэһиилээх бэйэтин дьаһанар биоценозу оҥорор туһугар, Амурскай баабырдары киллэрэргэ этии баар. Бу ирдэнэр, тоҕо диэтэххэ, бөрөлөр айылҕаттан бэриллибит өстөөхтөрө — баабырдар уонна хахайдар — суох буоллахтарына, аһара элбээн туйахтаах харамайдарга кутталлаах буолаллар. Кэм ааһарынан Плейстоцен пааркатын биоценозугар кианнар, сайгактар, кыһыл бөрөлөр, хара баттахтаах таарбаҕаннар уонна үөннэр киириэхтэрин сөп.

undefined

Саамай интэриэһинэй кэскил — пааркаҕа Африка хахайдарын акклиматизациялааһын буолар. Хахай, баабыр курдук, уһулуччу тропическай харамай буолбатах уонна араас климат зонатыгар олоруон сөп. Сымнаһыар киэҥ сирдэргэ суох оҥоһуллубута, Африкаҕа уонна Индияҕа эрэ тыыннаах хаалбыта. Хайа хаспах хахайдара, аныгы хахайдарга майгынныыллар, урут Арассыыйаҕа олорбуттара. Кинилэр оннуларыгар Новосибирскай зоопаркатыгар олорор капскай хахахайдара солбуйуохтарын сөп, онно 1968 сылтан +36-тан −49 °C диэри температураҕа сыл ахсын олороллор уонна ситиһиилээхтик элбииллэр[27][28]. Арассыыйаҕа атын «тропическай» көрүҥнэр эмиэ акклиматизацияланыахтарын, муус үйэҕэ сүппүт харамайдары солбуйуохтарын сөп.

Улахан харамайдары кытта тэҥҥэ, кии хомурдуос эмиэ мамонт прериятын чөлүгэр түһэриллибит экосистематыгар биир саамай суолталаах компоненынан ааттанар.

Плейстоцен пааркатын экэниэмикэ кыаҕа

Арассыыйа экстремальнай климаттаах дойду, үгүс өттө тыа хаһаайыстыбатыгар табыгаһа суох (Арассыыйа сирин-уотун 60 % ирбэт тоҥ). Хоту дойду киэҥ, аҕыйах нэһилиэнньэлээх (эбэтэр олох да нэһилиэнньэтэ суох, Путорана платотун курдук) сирдэрэ Арассыыйа төрүт айылҕатын чөлүгэр түһэрэргэ сөптөөхтөр — элбэх туйахтаах кыыллаах уонна сиэмэхтэрдээх.

Үүнээйилэр, от аһылыктаах харамайдар уонна сиэмэхтэр икки ардыларыгар трофическай ситимнээх экосистемалары чөлүгэр түһэрии туризмтан уонна бултааһынтан дохуоту биэриэҕэ. Африка заповедниктарын опыта көрдөрөрүнэн, саванна плейстоцен тииптээх экосистема быһыытынан бу сиргэ сүөһү иитиитинээҕэр быдан үрдүк таһаарыылаах[29].

Плейстоцен айылҕа пааркалара биосфера инникитин олорор сирдэрин сүтэрбит, сүтэр кутталлаах көрүҥнэргэ, ол курдук дьиикэй яктарга, Пржевальскай атыгар, дзеренҥа, Амурскай баабырга уонна да атыттарга, дьиэ быһыытынан суолталаахтар.

Саха Сирин мегафауна харамайдара

Эмис курсив шрифт билигин аймах көрүҥнэринэн солбуйуллубат сүппүт харамайдары көрдөрөр. Эмис шрифтынан суруллубут харамайдар атын сиртэн Саха Сирин айылҕатыгар төнүннэриэхтэрин сөп эбэтэр аймах көрүҥнэринэн солбуйуохтарын сөп. Саха Сирин фаунатыгар тыыннаах хаалбыт эбэтэр ситиһиилээхтик киирбит көрүҥнэр боростуой шрифтынан бэчээттэнэллэр.

Туйахтаахтар уонна хоботтаахтар

Кыыл аата Билиҥҥи балаһыанньа
Мамонт (Mammuthus primigenius) Өлөн барбыт, геннай инженерия ньымаларын туһанан чөлүгэр түһэрии кыаллыа диэн сабаҕалыыллар[30].
Түүлээх носорог (Coelodonta antiquitatis) Өлөн барбыт, геннай инженерия ньымаларын туһанан чөлүгэр түһэрии кыаллыа диэн сабаҕалыыллар[30].
Былыргы бизон (Bison priscus) Өлөн барбыт, Саас 2011 сыллаахха Приокско-Терраснай заповедниктан Европа зубрун (Bison bonasus) аҕалбыттара; 2022 сыл сааһыгар кыыл өлбүтэ. 2019 сыл бэс ыйыгар Плейстоцен пааркатыгар Дания Дитлевсдал хаһаайыстыбатыттан 12 истиэп бизону аҕалбыттара.[31]
Дьиикэй як (Bos grunniens) Тибетка тыыннаах хаалбыт уонна хаттаан киллэриллиэн сөп. 2017 сыл муус устар ыйыгар Плейстоцен пааркатыгар Иркутскай уобаластан 10 дьиэ яктара киллэриллибиттэрэ.
Өлүөнэ ата (Equus lenensis) Сүппүтэ, пааркаҕа дьиикэй буолбут дьиэ саха атынан солбуйбута. Инникитин Пржевальскай атынан солбуйуохтарын сөп (Equus przewalsky).
Кианг — монгуол кулан хос көрүҥэ, сороҕор туспа көрүҥүнэн ааҕыллар (Equus hemionus kiang) Монголияҕа уонна Кытайга хаалбыта, Саха Сиригэр хаттаан киллэриллиэн сөп.
Кноблох тэбиэнэ (Camelus knoblochi) Өлөн барбыт, Монголияҕа уонна Кытайга хаалбыт икки бөкчөгөрдөөх тэбиэнинэн солбуйбута (Camelus bactrianus).
Овцебык (Ovibos moschatus) Америкаҕа хаалбыт, Арассыыйа Арктическай уобаластарыгар ситиһиилээхтик хаттаан киллэриллибитэ. 2010 сыл балаҕан ыйыгар 6 овцебык, бары атыырдар, Плейстоцен пааркатыгар реинтродуцияламмыттара. 2020 сыл туругунан 4 хаалбыт.[32]
Хотугу таба (Rangifer tarandus) Саха Сиригэр хаалбыт, Плейстоцен пааркатыгар баар.
Таҥара табата (Cervus elaphus) Саха Сиригэр өлөн барбыт, ол гынан баран өссө соҕурууҥҥу эрэгийиэннэргэ (холобур, Приморьеҕа уонна Алтайга) тыыннаах хаалбыт. 2011 сыллаахха Алтайдааҕы таҥара табатын хос көрүҥүн (марал) реинтродуцията баара, ол гынан баран, харамайдар күрүө үрдүнэн ыстанан куотан хаалбыттара.
Тайах (Alces alces) Саха Сиригэр хаалбыт, Плейстоцен пааркатыгар баар.
Сайгак (Saiga tatarica) Киин Азия истиэптэригэр хаалбыт. Сайгактар арктическай тымныыга сөп түбэһэллэр, ол гынан баран дириҥ хаардаах сирдэргэ олорор кыахтара суох. Плейстоцен пааркатыгар сайдар улахан от аһылыктаах харамайдар кэннилэриттэн олохсуйуон сөп, кинилэр хаары ыраастаан сайгактарга аһылык ыларга көмөлөһүөх сөптөр.
Чубуку (Ovis canadensis) Хотугулуу-Илиҥҥи Азияҕа (Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ) уонна Хотугу Америкаҕа баар. Плейстоцен пааркатыгар реинтродуциялыан сөп.
Туртас (Capreólus pygárgus) Плейстоцен пааркатыгар реинтродуциялыан сөп.
Тур (Bos primigenius) Айылҕаҕа сүппүт. Билигин талыллыбыт ньымалары туһанан туру чөлүгэр түһэрэр үлэ бара турар.
Дзерен (Gazella gutturosa) Соҕурууҥҥу Саха Сиригэр истиэптэригэр олорбута буолуо. Аҕыйах хаардаах сирдэргэ олохсуйуон сөп.

Сиэмэхтэр

Кыыл аата Билиҥҥи балаһыанньа
Хайа хаспах хахайа (Panthera spelaea) Өлөн барбыт, ону аныгы, чугас аймах хайа хаспах хахайын биир хос көрүҥүн солбуйуохха сөп, холобур, азия хахайа (Panthera leo persica) эбэтэр капскай хос көрүҥэр (Panthera leo melanochaita) киирэр буолуохтаах, Новосибирскай зоопаркатын хахайа.
Баабыр (Panthera tigris) Туйахтаах харамайдар нормальнай ахсааннара төннөрүллүбүт түгэнигэр, Амурскай баабырдары Саха Сиригэр төттөрү киллэриэххэ сөп. Орто үйэлэргэ Амурскай баабырдар Орто Саха Сиригэр киирэллэрэ. Эдэр атыырдар Соҕуруу Саха Сиригэр саҥа сири көрдөөн итинник сырыылара бүтэһигин ХХ үйэҕэ бэлиэтэммитэ. Кэлэр кэмҥэ Плейстоцен пааркатыгар Амур баабырдарын киллэрэр кыах көрүллэр.
Бэдэр (Lynx lynx) Саха Сиригэр хаалбыт, Плейстоцен пааркатыгар баар.
Бөрө (Canis lupus) Саха Сиригэр хаалбыт, Плейстоцен пааркатыгар киирии түбэлтэлэрэ бэлиэтэммиттэрэ.
Кыһыл бөрө (Cuon alpinus) Илиҥҥи Азияҕа баар (чуолаан, ХХ үйэҕэ Уһук Илиҥҥэ көрсүбүтэ). Туйахтаах харамайдар ахсааннара төннөрүллүбүт түгэнигэр, Саха Сиригэр хаттаан киллэриэххэ сөп.
Хагдаҥ эһэ (Ursus arctos) Саха Сиригэр хаалбыт, Плейстоцен пааркатыгар баар.
Сиэгэн (Gulo gulo) Саха Сиригэр хаалбыт, Плейстоцен пааркатыгар баар.
Саһыл (Vulpes vulpes) Саха Сиригэр хаалбыт, Плейстоцен пааркатыгар баар.
Кырса (Alopex lagopus) Саха Сиригэр хаалбыт, Плейстоцен пааркатыгар баар.
Хайа хаспах гиената (Crocuta crocuta spelaea) Кэлиҥҥи чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн, хайа хаспах гиената (чуолаан, Соҕуруу Саха Сиригэр олорбут) чуоҕур гиенаҕа сыһыаннаах (онтон, быһата, кэнники хос көрүҥэ буолар). Хат киллэриллиэн сөп.
Кыра хайа хаспах эһэтэ]] (Ursus rossicus) Өлөн барбыт, Гималай эһэтинэн эбэтэр барибалынан солбуйуллуон сөп.

Мөккүөрдээх боппуруостар

Бырайыагы кириитикэлиир дьон саҥа көрүҥнэри киллэрии мөлтөх туундара экосистематын алдьатыа диэн куттаналлар[33]. Ол гынан баран, ааптардар утараллар: туундара толору экосистема буолбатах, ону араас харамайдаах истиэбинэн солбуйуу экологияны тупсарар кыахтаах. Ол гынан баран, сэрэхтээх буолуу наада — ордук кыра харамайдары босхолуурга. Бизоннар уонна зубрдар, кинилэр санааларынан, кутталы үөскэппэттэр[34]. Киирбит көрүҥнэр киһи көмөтө суох тыыннаах хаалаллара эмиэ ыйытыктаах — тоҥҥо үөрэммит саха аттара даҕаны хаардаах кыһыҥҥа аччыктаан өлүөхтэрин сөп.

Култуура

  • «Плейстоценовый парк» (2022) — заповедник туһунан документальнай киинэ.

Быһаарыылар

  1. ↑ Территория и история | Плейстоценовый парк. pleistocenepark.ru. Сигэнии күнэ: 2 Тохсунньу 2021. Архивировано 17 Ыам ыйын 2021 года.
  2. ↑ Бизоны против глобального потепления: что такое Плейстоценовый парк. https://trends.rbc.ru. РБК (15 Сэтинньи 2023). Сигэнии күнэ: 29 Ыам ыйын 2025.
  3. ↑ Зубр. https://pleistocenepark.ru. Сигэнии күнэ: 29 Ыам ыйын 2025.
  4. ↑ Н. К. Верещагин «Почему вымерли мамонты?», 1979
  5. ↑ Величие и реконструкция природы. community.livejournal.com. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2020. Архивировано 18 Олунньу 2009 года.
  6. ↑ Экологические кризисы в истории человечества. Сигэнии күнэ: 7 Олунньу 2007. Архивировано из оригинала 28 Балаҕан ыйын 2007 года.
  7. ↑ животные, домашние животные, энциклопедия животного мира, про мир диких животных на Зооклубе. Сигэнии күнэ: 13 Олунньу 2007. Архивировано из оригинала 27 Сэтинньи 2006 года.
  8. ↑ Megafauna — «First Victims of the Human-Caused Extinction» — book by Baz Edmeades. Сигэнии күнэ: 5 Алтынньы 2019. Архивировано из оригинала 2 Муус устар 2001 года.
  9. ↑ Pleistocene Extinctions. Сигэнии күнэ: 14 Ахсынньы 2006. Архивировано из оригинала 16 Ахсынньы 2006 года.
  10. ↑ О мамонтовой фауне (англ.). Antropogenez.ru. Сигэнии күнэ: 3 Кулун тутар 2020. Архивировано 29 Балаҕан ыйын 2017 года.
  11. ↑ Особенности экологии животных мамонтового биома в Якутии (рус.). РФФИ. Российский фонд фундаментальных исследований. Сигэнии күнэ: 3 Кулун тутар 2020. Архивировано 3 Кулун тутар 2020 года.
  12. ↑ Пучков П. В. Некомпенсированные вюрмские вымирания // Вестн. зоол. — 1992. — № 1. — С. 58—66.
  13. ↑ Е. Приемская. парк ледникового периода. Когда в Якутию вернутся мамонты (рус.). Известия. Сигэнии күнэ: 3 Кулун тутар 2020. Архивировано 3 Кулун тутар 2020 года.
  14. ↑ Интервью с Сергеем Зимовым от 05.01.07 (рус.). www.invur.ru. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2020. Архивировано 11 Кулун тутар 2016 года.
  15. ↑ Элементы — новости науки: Хороший забор — главное условие восстановления мамонтовых степей (рус.). elementy.ru. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2020. Архивировано 22 Ахсынньы 2015 года.
  16. ↑ S. A. Zimov, Y. V. Voropaev, I. P. Semiletov, S. P. Davidov, S. F. Prosiannikov, F. S. Chapin III, M. C. Chapin, S. Trumbore, S. Tyler: „North Siberian Lakes: A Methane Source Fueled by Pleistocene Carbon.“. Архивировано 6 От ыйын 2019 года. Science, 8. August 1997, Band 277, Nummer 5327, Seiten 800—802. doi:10.1126/science.277.5327.800
  17. ↑ K. M. Walter, S. A. Zimov, J. P. Chanton, D. Verbyla, F.S. Chapin III: „Methane bubbling from Siberian thaw lakes as a positive feedback to climate warming.“. Архивировано 9 Олунньу 2014 года. Nature, 7. September 2006, Nummer 443, Seiten 71-75. doi:10.1038/nature05040
  18. ↑ K. M. Walter, M. E. Edwards, G. Grosse, S. A. Zimov, F.S. Chapin III: „Thermokarst Lakes as a Source of Atmospheric CH4 During the Last Deglaciation.“. Архивировано 13 От ыйын 2021 года. Science, 26. Oktober 2007, Band 318, Nummer 5850, Seiten 633—636. doi:10.1126/science.1142924
  19. ↑ Rewilding — the moral obligation for ecological restoration (англ.). www.self-willed-land.org.uk. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2020. Архивировано 31 Тохсунньу 2010 года.
  20. ↑ Pleistocene Park (англ.). Сигэнии күнэ: 21 Муус устар 2011. Архивировано из оригинала 15 Бэс ыйын 2010 года. Pleistocene Park
  21. ↑ Серпухов | Пятеро смелых…зубров — БезФормата. Ru. Сигэнии күнэ: 12 Муус устар 2011. Архивировано из оригинала 2 Ахсынньы 2013 года.
  22. ↑ Новости (рус.). Плейстоценовый парк. Сигэнии күнэ: 24 Муус устар 2011. Архивировано из оригинала 16 Бэс ыйын 2011 года.
  23. ↑ Яки. https://pleistocenepark.ru. Сигэнии күнэ: 29 Ыам ыйын 2025.
  24. ↑ Калмыцкая Корова. https://pleistocenepark.ru. Сигэнии күнэ: 29 Ыам ыйын 2025.
  25. ↑ Степной Бизон. https://pleistocenepark.ru. Сигэнии күнэ: 29 Ыам ыйын 2025.
  26. ↑ Яки. https://pleistocenepark.ru. Сигэнии күнэ: 29 Ыам ыйын 2025.
  27. ↑ Африканский лев. Новосибирский зоопарк (рус.). www.zoonovosib.ru. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2020. Архивировано 19 Балаҕан ыйын 2017 года.
  28. ↑ Африканский лев (рус.). zoo-nsk.ru. Сигэнии күнэ: 1 Бэс ыйын 2010. Архивировано из оригинала 1 Бэс ыйын 2010 года.
  29. ↑ Российский способ остановить глобальное потепление (рус.). ria.ru. Сигэнии күнэ: 3 Кулун тутар 2020. Архивировано 3 Кулун тутар 2020 года.
  30. ↑ 1 2 Клонирование мамонта — от фантастики к науке (рус.). www.ammonit.ru. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2020.
  31. ↑ Bison | Pleistocene Park. pleistocenepark.ru. Сигэнии күнэ: 10 Олунньу 2020. Архивировано 17 Ыам ыйын 2021 года.
  32. ↑ Овцебык | Плейстоценовый парк. pleistocenepark.ru. Сигэнии күнэ: 10 Олунньу 2020.
  33. ↑ Дискуссия о вымирании мамонтов (рус.). photostroika.narod.ru. Сигэнии күнэ: 27 Тохсунньу 2020. Архивировано 29 Тохсунньу 2020 года.
  34. ↑ Сибирский парк «мамонтового периода» — ПОЛИТ.РУ. Сигэнии күнэ: 2 Ахсынньы 2019. Архивировано 22 Алтынньы 2019 года.

Сигэлэр

Өссө маны көр

Категориялар