Туундара
Туундара (нууч. Тундра; фин. tunturi — ойуура суох чыпчаал сир[1]; нууччалыы түөлбэ тыла — сендуха[2]) — айылҕа зуонатын көрүҥэ, маһа суох, ирбэт тоҥноох, өрүс да муора да уута ылбат сирэ. Тайҕа зонатыттан хотугу сытар, бадарааннаах, кутатыҥы (оттоох), торфянистай (лабыкталаах), таастаах (лишайниктаах) ирбэт тоҥ кырыстаах сир.
Туундара соҕуруу өттө Арктика саҕаланыытынан ааҕыллар[3]. Хоту өттүттэн туундара арктическэй куйаарынан бүтэр[4]. Арыт бу тиэрмини Антарктика айылҕатын маннык зоналарыгар сыһыаран тутталлар.
Туундара сүрүн бэлиэтэ — сииктээх салгыннаах, хаҕыс климаттаах, күүстээх тыаллаах, куталаах, ирбэт тоҥ кырыстаах намтал сирдэр.
Тиэрмин үөскээһинэ
Фасмер этэринэн, тыл фин. tunturi — ойуура суох үрдүк хайа эбэтэр колтта-саам. tundar, tuoddar — хайа, кильд.-саамск. тӯндар — ойуура суох хаптаҕай үрдэл, хот.саам. duoddâr — ойуура суох киэҥ хайа[5]. Нуучча тылыгар өр кэмҥэ провинциализм аатырара. Карамзин суруйар: «сибииргэ туттуллар туундара диэн тыл нуучча тылын лексикатыгар киириэхтээх; тоҕо диэтэр поэт, географ, айанньыт Сибиир уонна Хотугу Байҕал катылын ойуулууругар туттуон сөптөөх атын хайа да тылынан киэҥ, ойуура суох, муоҕунан саба үүммүт намтал сирдэри ааттыы иликпит…»[6].
Кылаастааһына
Туундараны үксүн үс араас балаһаҕа араараллар (тэҥ балаһалар сирин ньуурун көстүүтэ кэтирээһиниттэн балачча аралдьыһыан сөп)[7]:
- Арктика туундарата — үгүс өттө үкэр-кылыс оттоох, сииктээх сирдэринэн тарҕанар сыттытыҥы намыһах сэппэрээктээх, муохтаах. Үүүнэйитэ аҕыйах, ыарҕа үүммэт, микроскопическай салахайдаах уонна ирбэт тоҥ үллэн боллох буолбут туой халтай сир элбэх.
- Орто эбэтэр дьиҥнээх туундара — үксүн муохтаах. Күөллэр кытыыларынан — кыра сибэккилээх уонна туораахтаах от буккаастаах кылыстыҥы-үкэр от үүнэр. Муох уонна лабыкта быыһыгар саһар, сыыллан үүнэр үөттэрдээх уонна бытархай хатыҥнардаах.
- Соҕурууҥҥу туундара — ыарҕа, сэппэрээк үүнэр, кэтирээһиниттэн көрөн үүнээйитэ биллэ аралдьыһар. Иэнэ ~ 325 тһ. км² (32,5 млн га)[8].
Хайалаах туундара
Хайалар үрдүктэриттэн тутулуктанан хайалаах туундаралар, үйэлээх муустар зоналарыттан ураты, хайа баҕарар хайалар курдааһыннарыгар үрдүк зоналары үөскэтэллэр. Таастаах уонна хайыр, үлтүркэй таастаах кырыска сэдэх мастаах үрдүк курдааһынтан, хаптал туундаратын тэҥэ сэппэрээктэнэн саҕаланар. Үөһээтэ — муох-лабыкта сыттыктыҥы ыарҕалардаах, оттоох. Хайалаах туундара саамай үөһээҥи курдааһына сиргэ сыста үүнэр лабыктанан, сыта үүнэр ыарҕатыҥы сэппэрээктэринэн уонна таас быыһыгар үүнэр муохтарынан бэриллэр.
Антарктика туундарата
Антарктикалыы туундара — Антарктика тумул арыытын сорҕото уонна соҕуруу полушарие үрдүкү кэтирээһинигэр сытар арыылар (холобур, Соҕуруу Георгия, Соҕуруу Сандвичев арыылара).
Килиимэтэ
Туундара килиимэтэ олус тыйыс, манна тымныыны уонна күүстээх тыалы тулуйар кыахтаах эрэ үүнээйилэр уонна хамсыыр-харамай үөскүүр. Бөдөҥ кыыллар сэдэхтик көстөллөр[9].
Туундара кыһына олус уһун: 8—9 ыйдаах. Туундара уүгүс өттө Хотугу эргимтэ таһыгар сытар буолан, кыһын хотугу түүнү туоруур. Кыһынын тыйыһа тымныыта континенын килиимэтиттэн тутулуктаах. Кыһыҥҥы орто кыраадыс: −10 — −30 °C.
Туундара сайына сөрүүн, олус кылгас, сылаас кэмэ 2—2,5 ый буолар. Саамай сылаас ыйдарын (хотугу полушариеҕа от ыйа уонна атырдьах ыйа) температурата +5 — +10 °C. Сайын, хотугу күн үүннэҕинэ (хотугу күн буолбат оройуоннарыгар үрүҥ түүннэр), туох баар үүнээйи тиллэр.
Сааһа, күһүнэ олус кылгас. Хотугу полушариеҕа ыам ыйа, балаҕан ыйа туундара саастаах күһүнэ. Ыам ыйыгар хаар дьэ ууллар, оттон балаҕан ыйын бүтүүтэ бэлиэр кыстык хаар түһэр.
Кырыһа
Туундара кырыһын хаарын үрдүгэ баара суоҕа — 5—50 см, күүстээх тыалга тибиллэн, халтай буолар, ирбэт тоҥ кырыс иҥэмтиэтин мөлтөтөр. Туойдуҥу аһыы уонна торфалаах кырыс буордаах[10].
Туундара иэнэ ~ 11,56 млн км²[7].
Сөҥүүтэ
Сөҥүү түһэрэ ахсааннаах (сылга 200—300), төһөнөн килиимэтэ континентальнай да, соччонон аҕыйахтык түһэр. Ол эрэн сиик көтөрө олох мөлтөх буолан, сөҥүүтүн ахсаана сиик көтөрүнээҕэр элбэх буолан, туундара маар, кута буолар: сиигин коэффициена 1,5 тэҥнэһэр.
Хамсыыр харамайа уонна үүнээйитэ
Туундара үүнээйитэ бастатан туран лабыкта уонна муох, көстөр бытархай сибэккилээх, түүлээх намыһах оттор — (ордук туораахтыҥылар кэргэттэрэ), үкэр, кылыс, хотугу маак о.д.а. ыарҕа уонна сэппэрээк (сыыллан үүнэр дриада, карликовай хатыҥ уонна үөт, отонноох ыарҕалар: киис тиҥилэҕэ, биэ эмиийэ, сугун уонна бөллөхүнэ).
Туундара үүнээйитэ кылгас сайыҥҥа, күүстээх тыалга уонна өр сыллаах ирбэт тоҥҥо үүнэ үөрүйэх. Сиигэ көтөрүн бытаардар бытархай, буоска бүрүөһүннээх сэбирдэхтээх, түүлээх буолар. Силиһэ дириҥэ суох, ол эрэн сир үрдүнэн салааланан тарҕанар, сүрүн үүнээйитэ — карликовай хатыҥ уонна хотугу үөт, хаас, таба, куобах аһылыга буолар. Таастыйа хааспах быыһыгар, тааһы тоҕута үүнэр, лапландия маага күнү эккирэтэ эргийэр, сылааһы мунньар эминньэхтэрдээх. Умнаһа суох смолевка тымныыттан хаххалыыр сыттыктыҥы сэппэрээктэри үөскэтэр. Лабыкта тэллэй уонна салахай үөскэмэ буолар: тэллэйэ сииги тутар, салахайа фотосинтезка кыттар. Бу үүнээйилэр туундара отунан аһылыктанар олохтоохторун сүрүн аһылыга буолаллар уонна кырыс бөҕөргүүрүгэр, тутулугар улахан оруолу оонньууллар[11].
Арассыыйа туундаратын үгэс буолбут олохтоохторо — хотугу таба, саһыл, кырса, чубуку, бөрө, кутуйах, куобах. XX үйэ 70-с сылларыгар овцебыктары көһөрөн олохсуппуттара. Көтөрө аҕыйах — быртакыыс, үрүҥ чускуун, туундара күөрэгэйэ, туллук, хотугу мэкчиргэ уонна маҥан куруппааскы.
Өрүстэригэр күөллэригэр тууччах, күндүөбэй, уомул, чыыр о.д.а балык өлгөмнүк үөскүүр.
Туундар сирэ-дойдута кута-маар буолан, сайын ордук хойдор араас хаан эмээччи үөн-көйүүр сайдарыгар табыгастаах. Сайына тымныыта бэрт буолан, тымныы хааннаах харамай үөскээбэт.
Туундараҕа экология саахала буолар куттала
Туундараҕа киһи үлэлиириттэн, айылҕатыгар дьайарыттан сылтаан, ниэп хостооһунуттан, ниэп барар боруобадын туталларыттан, тутталларыттан сылтаан экология саахала тахсар куттала үөскүүр. Ниэп уматыга тохтор куттала сир-уоту киртитиэн сөп.
Саҥа ниэп устар утахтарын тутарга таба көһүүтүн кэмигэр көҥүл ааһар гына аналлаах аһаҕас сирдэри оҥорор хайаан да наада. Урут кыайан тиийбэт сирдэригэр туораан табалар саҥа үүнэн эрэр мас үнүгэстэрин, сэппэрээктэри, муоҕу, лабыктаны сииллэригэр туһалаах.
Туундара экологията тыҥааһыннаах туруктааҕын учуонайдар дааннайдара көрдөрөр: кэлимсэ тыа иэнэ аан дойдуга кэнники 35 сыл иһигэр бүтүн 7 % элбээбит. Сүрүннээн, аан дойдутааҕы тымныы усулуобуйаҕа үүнэр ойуур арассыыйатааҕы сиригэр-уотугар элбээбит[12], ол оннугар тропик ойуурун сирэ (джунгли) кыччаатар кыччыыр.
Быһаарыылар
- ↑ Словарь иностранных слов. — М.: Русский язык», 1989. — 624 с. — ISBN 5-200-00408-8
- ↑ Чикачев, А. Г. Русские на Индигирке. — Новосибирск: Наука, 1990. — С. 128, 130.
- ↑ БЭС, статья «Арктика»
- ↑ Александрова, 1977
- ↑ Тундра. Этимологический словарь Фасмера. Сигэнии күнэ: 19 Сэтинньи 2025.
- ↑ Виноградов В. В. История слов. — М., 1999. — 1032 с.
- ↑ 1 2 Тундра — природная зона, почвы, климат, животные и растения(биллибэт) (23 Олунньу 2021). Сигэнии күнэ: 19 Сэтинньи 2025. Архивировано 22 Атырдьах ыйын 2021 года.
- ↑ Ландшафтные зоны и провинции Западно-Сибирской равнины: Тундровая зона. Сигэнии күнэ: 19 Сэтинньи 2025. Архивировано 23 Алтынньы 2021 года.
- ↑ Природная зона тундра — характеристика, птицы, животные, растительность, типы. paikea.ru. Сигэнии күнэ: 19 Сэтинньи 2025. Архивировано 22 Атырдьах ыйын 2021 года.
- ↑ Губин С. В., Колесникова В. М. Тундрово-глеевые почвы (рус.). soilatlas.ru. Сигэнии күнэ: 19 Сэтинньи 2025.
- ↑ Растения тундры: виды и описание, Онлайн-журнал «Энергия+» - (7 Ыам ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 19 Сэтинньи 2025.
- ↑ Surprise! Trees Are Gaining Ground Globally (англ.). Inside Science (8 Атырдьах ыйын 2018). Сигэнии күнэ: 19 Сэтинньи 2025.
Литература
- Тундра // Большая российская энциклопедия. Том 32. — М., 2016. — С. 501.
- Тундра / Александрова В. Д. // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26).
- Цинзерлинг Ю. Д. География растительного покрова Северо-Запада европейской части СССР. — Л., 1932.
- Грибова С. А. Тундры. — Л., 1980.