Арассыыйа күнэ

1990 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр РСФСР норуот дьокутааттарын I сийиэһигэр РСФСР судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларация ылыныллыбыта. Докумуон өрөспүүбүлүкэ Конституциятын уонна сокуоннарын Сэбиэскэй Сойуус аакталарыттан үрдүгүн биллэрбитэ, ону таһынан былааһы араарыы принцибин уонна гражданнарга уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэргэ тэҥ быраабы бигэргэппитэ^[3][4].

Бырааһынньыктааҕы өрөбүл күн статуһа бэс ыйын 11 күнүгэр 1992 сыллаахха АБ Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан бигэргэтиллибитэ^[1], бастаан бырааһынньык Тутулуга суох буолуу күнэ диэн ааттаммыта^[5].

Борис Ельцин 1993 сыл бэс ыйыгар Арассыыйа олохтоохторугар тыл этэригэр, маннык бэлиэтээбитэ:

Арассыыйа национальнай бырааһынньыгын, Тутулуга суох буолуу күнүн бэлиэтиир. Бу бырааһынньык эдэр, биһиги олохпутугар үс сыллааҕыта, Арассыыйа судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан декларация ылыллыбытыгар киирбитэ^[6].

1994 сыллаахха бэрэсидьиэн уурааҕынан бэс ыйын 12 күнүн РСФСР судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларацияны ылынар күнүнэн уонна судаарыстыбаннай быһаарынньыгынан биллэрэриллибитэ^[7].

1998 сыллаахха Борис Ельцин тэлэбиидэнньэҕэ көстүбүт ыҥырыытыгар бырааһынньыгы «Арассыыйа күнэ» диэн ааттыырга этии киллэрбитэ.

Аата 2002 сыллаахха бырааһынньык уонна өрөбүл күннэр суруллубут АБ-тин саҥа Үлэ кодексата олоххо киириэҕиттэн официальнайдык бигэргэтиллибитэ^[8].

Бырааһынньык күнүн ылыныы, эспиэрдэр быһааралларынан, устуоруйа түгэнтэн тутулуктанан уларыйара. Бастаан, бэс ыйын 12 күнэ РСФСР-га «ССРС-тан көҥүл тахсар быраап» биэрбит Суверенитет Декларациятын кытта бигэтик ситимнээх этэ, ол күн устуоруйа ситимнэрэ быһыллыбыттарын, дойду сайдыытыгар бүтүн кэми ылыммат буолууну бэлиэтиир этэ^[9]. ССРС ыһыллыытын киэҥ далааһыннаах геополитическай урусхал курдук саҥа сыаналааааһыны кытта тэҥҥэ, бырааһынньык суолтата эмиэ уларыйбыта, сүрүн өйдөбүлэ ааспыты мэлдьэһии буолбакка, төттөрүтүн, ыксаллаах кыһалҕалары быһаарыыга уонна кэскили түстүүр айымньылаах тиһиги оҥорууга болҕомто ууруу буолбута^[10].

2001 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Владимир Путин Арассыыйа күнүгэр аналлаах үөрүүлээх приемҥа этиитигэр тоһоҕолоон эппитэ

Бу сылларга тугу көрбүппүт барыта, туох баар уопуппут — ситиһиилэрбит да, сыыһаларбыт да — биири этэллэр. Хайа баҕарар реформа норуокка туһалаах буоллахтарына эрэ суолталаахтар. Реформа гражданнар туһаларыгар буолбатах буоллахтарына, сатамматтар. Бу Арассыыйа демократиятын сүрүн үөрэҕэ. Бу туһунан бүгүн, Арассыыйа күнүгэр, кэпсэтэр эбээһинэстээхпит^[11].

ВЦИОМ Аналитическай киинин ыйытыытын түмүгүнэн, Арассыыйа дьонун аҥарыттан ордуга (57 %) Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыбытыттан сонньуйар, мантан куотунуохха сөп этэ дии саныыллар (2026 сыл олунньу 15 күнүнээҕи дааннайынан)^[12].

Бырааһынньык сүрүн бэлиэтинэн национальнай триколор буолар, киин бырааһынньыктааҕы тэрээһиннэр, үгэс быһыытынан, Москваҕа Кыһыл болуоссакка ыытыллаллар. 2001 сылтан бырааһынньык Москваҕа уонна дойду атын куораттарга салютунан доҕуһуолланар^[1].

Арассыыйа күнүгэр Кириэмилгэ үгэс быһыытынан билим уонна тиэхиникэ, литература уонна ускуустуба хайысхаларыгар, ону тэҥэ быраабы көмүскүүр уонна аһымал үлэтигэр уһулуччулаах ситиһиилэрин иһин АБ-тин Судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин уонна «АБ-тин Үлэ Дьоруойа» мэтээллэри туттарыы сиэрэ-туома ыытыллар^[4][13][14].

Дойду үрдүнэн уулуссалар судаарыстыба дуоҕатынан уонна тиэмэлээх баннердарынан киэргэтиллиллэр. Бэстибээллэр, кэнсиэрдэр, быыстапкалар, спортивнай тэрээһиннэр уонна патриотическай тэрээһиннэр ыытыллаллар.

Маннык киэҥ далааһыннаах тэрээһининэн 2024 сыллаахха Краснодар кыраайыгар Сукко нэһилиэгэр Арассыыйа күнүн чиэһигэр 4 тыһыынчаттан тахса м² иэннээх Арассыыйа былааҕын тэниппиттэрэ буолбута. Хара байҕал аттыгар турар улахан акцияҕа 1221 киһи кыттыбыта. Арассыыйа рекордун кинигэтин экспердэрэ бу чахчыны бэлиэтээбиттэрэ^[15].

Бэс ыйын 12 күнэ саҥа ыал буолар дьоҥҥо кэрэхмсэнэр биир саамай биллэр күн. Холобур, 2024 сыллаахха Арассыыйа күнүгэр Москваҕа 165 паара ыал буолбута^[16].

2007 сылтан «Российский триколор» акция ыытыллар, ол чэрчитинэн волонтердар национальнай былаах өҥнөөх лиэнтэлэри түҥэтэллэрр^[1][4].

Арассыыйа күнүгэр тэрээһиннэр

Үгэс курдук « Биһиги — арассыыйа гражданнарабыт!» акция ыытыллар буолла. Бырааһынньык чэрчитинэн үөрэххэ, спорка эбэтэр уопсастыбаннай үлэҕэ ситиһиилэммит 14 саастаах оскуола оҕолоро үөрүүлээх быһыыга-майгыга, ол иһигэр сударыстыба бастакы сирэйдэрин илиилэриттэн, бастакы паспордарын туталлар^[1][4].